ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ
Օր մը, առաւօտեան ժամը 1:00-ին Արամը եկաւ պարէտանոցի գրասենեակս: Այդ ինծի դուր (ախորժելի- ՅՉ) չեկաւ: Ան հարցուց` «Ինքնաշարժդ այստե՞ղ է: Կրնա՞ս հետս կայարան երթալ»: «Ի հարկէ,- ըսի, ո՛ւր որ ուզես, միշտ քու հետդ եմ»:
Ընդհանրապէս, խօսած ատեն, անոր ժպիտը միշտ երեսին կ՛ըլլար: Այս անգամ դէմքը տխուր էր: Ինքնաշարժին մէջ Արամը ըսաւ. «Գործերը վատ են, Արշաւի՛ր»: «Վայրկեան մը» ըսի, եւ վարորդին հրամայեցի փակել պատուհանը` ըսելով, որ հարբուխ եմ, սակայն չէի ուզեր, որ ան լսեր մեր խօսակցութիւնը: Արամը շարունակեց. «Երկրորդ օրն է, որ չեմ կարողանար Ալեքսանդրապոլի հետ հեռաձայնով հաղորդակցիլ: Պարզ է, որ գիծը կտրուած է: Այժմ փորձենք խօսիլ Աղինի եւ Անիի կայարաններուն հետ»:
Այնտեղէն ալ պատասխան չկար: Վերջապէս, հազիւ կրցանք խօսիլ «Արաքս» կայարանի հետ: Երբ «Արաքս» կայարանի պետը իմացաւ, թէ խօսողները ովքեր են, ըսաւ. «Թերեւս վերջին անգամն է, որ կը խօսինք ձեզի հետ: 15 վայրկեան առաջ կը խօսէի Աղինի կայարանին հետ, եւ անոնք յայտնեցին, որ տաճիկները, առանց որեւէ կանխազգուշացումի, ռմբակոծեր են Ալեքսանդրապոլը, որ` արդէն ինկեր է անոնց ձեռքը: Անոնք քաղաք մտեր են: Սպարապետը իր շտաբով, ինչպէս նաեւ այլ կազմակերպութիւններ հազիւ ժամանակ ունեցած են հեռանալու Ջաջուռ-Ղարաքիլիսայի ուղղութեամբ: Երկար չխօսիմ, որովհետեւ արդէն կը մօտենան: Կը գոցեմ հեռաձայնը: Աստուած ձեզ հետ»:
Արամին դէմքը չայլայլեցաւ, բայց կ՛երեւի թէ իմ դէմքս փոխուած էր, որ ան ըսաւ. «Ի՞նչ պատահեցաւ: Ջիղերդ մէկ կողմ: Դէպի գործ եւ աշխատանք: Յաղթողը մե՛նք պիտի ըլլանք»:
Վերադարձին հրամայեցի, որ բոլոր զինուորները անմիջապէս հաւաքուին մեծ բակին մէջ: Այնտեղ էին զինուորական դպրոցը, երկու ջոկատ ղարաբաղցիներ եւ 100 կամաւոր վանեցիներ: Զինուորներուն բացատրեցի ճակատի դրութիւնը, ըսելով, որ կա՛մ պէտք է յաղթել եւ կա՛մ մեր հայրենիքը, մեր եկեղեցին, մեր ժողովուրդը պիտի բնաջնջուին, որովհետեւ մեր դարաւոր անգութ թշնամին որոշած է մեզ ամբողջովին բնաջնջել եւ անցնելով մեր դիակներուն ու մեր այրած տուներուն վրայէն` միանալ իր մահմետական եղբայրներուն` անոնց հետ մահմետական-թուրանական մեծ կայսրութիւն ստեղծելու համար: «Դուք պատրա՞ստ էք կռուելու հայրենիքի համար եւ անոնց առջեւ բացուած դռները փակելու: Եթէ ոչ, բոլորս պիտի ոչնչանանք: Ձեր յառաջխաղացումը նուիրական պէտք է ըլլայ»: Յիշեցի այն հերոսները, որոնց մասին յաճախ պատմած էի` Դաւիթ Բէկ, զօրավար Լազարեւ եւ այլն, նոյնպէս եւ` անոնց կատարած գործերուն մասին: «Ղարաբաղի եւ Վանի դրօշակը բարձր բռնեցէք: Եթէ ձեր մէջ կան այնպիսիներ, որոնք կը վախնան, թո՛ղ ինծի ըսեն անկեղծ կերպով: Ես անոնց այստեղ կը պահեմ եւ կ՛ուղարկեմ կանանց մօտ, անոնց հետ հաց թխելու»:
Ամէնքը միասին ուրախ եւ հպարտ գոչեցին` «Կեցցէ՜ Հայաստան»: Կրկին բարեւեցի անոնց եւ հեռացայ: Գնդապետ Յակոբեանին ըսի, որ պատրաստէ պաշար` ժամը 10-ին մեկնելու համար:
Այդ րոպէին պահակներէն մէկը լուր տուաւ, որ ճարտարագէտ Մալխասեանը եկած է, եւ կէս ժամէն պատրաստ կ՛ըլլան: Անգամ մը եւս «Քաջութի՛ւն» ըսի զինուորներուն եւ գացի Արամին քով: Զայն գտայ լաւ տրամադրութեան մէջ եւ կատարածներուս մասին լուր տուի: Ան հարցուց` «Վստա՞հ ես քու զինուորներուդ վրայ»: «Այնպէս` ինչպէս իմ վրաս», պատասխանեցի: Համբուրելով զիս` ըսաւ. «Ապրի՛ս, Աշօ՛ ջան: Բայց ի՞նչ կը մտածես ռազմամթերքի մասին»: «200 հազար փամփուշտ ունիմ,- պատասխանեցի, – եւ դեռ (աւելին- ՅՉ) կրնամ գտնել բնակիչներուն քով»:
Արամը ըսաւ, որ ինքը ունի 100 հազար փամփուշտ, որ պէտք է աւելցնել ունեցածիս վրայ: «Այժմ Էջմիածին երթանք», ըսաւ: Երբ Երեւանի փողոցներէն կ՛անցնէինք, կը տեսնէինք, որ ժողովուրդը ամբողջութեամբ հրապարակ ելած էր: Ամէն կողմ լեցուած էին: Բոլորը շատ յուզուած, մտահոգ երեւոյթ ունէին:
Զանգիի կամուրջը անցանք, կտրեցինք Երեւանի պարտէզները, մօտեցանք Իւչ-Թէփէլէրին (երեք բլուրներ), որոնք ես արդէն ամրացուցած էի Երեւանի պաշտպանութեան համար:
Արամը դիտելով այդ բլուրները` ըսաւ. «Ասոնք մեր վերջին ամրոցներն են: Բայց քաջայոյս եմ, որ մինչեւ այդտեղ թշնամին պիտի չի հասնի: Սակայն անհրաժեշտ կը նկատեմ, որ դուն այդտեղ պէտք եղած կերպով ամրացնես»:
«Մի՛ մտահոգուիր, Մալխասեանը եւ հարիւրապետ Աւագեանը կը հսկեն պաշտպանութեան աշխատանքներուն վրայ: 1500-է աւելի այր եւ կին, առանց դասակարգի խտրութեան, միասին կ՛աշխատին այնտեղ», ըսի: Արամը մտատանջ ըսաւ. «Վստահ եմ, որ կաթողիկոսը մեզի պիտի օգնէ»:
Ամէն անգամ, որ կու գայի Ս. Հռիփսիմէ վանք, կը հիանայի անոր ճարտարապետական գեղեցկութեան վրայ: Արամէն խնդրեցի, որ րոպէ մը կանգ առնենք, եւ վազեցի դէպի վանք: Այնտեղ գտնուող վանականը զարմացած նայեցաւ. «Զաւէն (Մահտեսի Բաբայեան – ՅՉ) եպիսկոպոսին տեսնել կ՛ուզեմ», ըսի: «Երէկ Էջմիածին գնաց», պատասխանեց:
Արամը հարցուց, թէ ինչո՞ւ Զաւէն սրբազանը կ՛ուզէի տեսնել: «Ես Զաւէն սրբազանը Պաքուէն կը ճանչնամ, երբ ան այնտեղի թեմակալն էր: Ան շատ յարգուած էր բոլորէն: Ես նաեւ զայն կը յարգեմ, մանաւանդ` իր հայրենասիրութեան համար», պատասխանեցի:
… Շարունակեցինք ճամբան, Վաղարշապատի մէջ ժողովուրդը տխուր դէմքով մեզ կը բարեւէր: Արամը ըսաւ, որ Երեւանի կիները իրաւունք ունին տխուր ըլլալու, երբ չեն տեսներ քու ժպիտդ:
… Կաթողիկոսը (Գէորգ Ե. Սուրէնեանց, 1847-1930- ՅՉ) անմիջապէս ընդունեց մեզ: Մեզ օրհնելէն ետք հարցուց. «Ի՞նչ կը նշանակէ ձեր այցելութիւնը այս ժամուն: Որեւէ վտանգ կա՞յ»: «Ամէն ինչ կարգին է, վեհափա՛ռ: Մենք ձեր քով եկած ենք խնդրելու, որ եթէ կարելի է, Բիւրական մեկնիք», պատասխանեց Արամ:
Աչքերը սեւեռելով մեր վրայ, ըսաւ. «Կաթողիկոսը արձակուրդի կ՛երթայ յունիսին, ու` Լուսաւորիչի տօնէն ետք: Այդ օր ինքը կը կատարէ Ս. պատարագը: Ուրեմն վիճակը ծանր է: Ո՛չ, տղա՛քս, հայոց կաթողիկոսը նահանջող չէ»: Դառնալով Տիրայր արքեպիսկոպոսին (Ա. դիւանապետ- ՅՉ)` հրամայեց բոլոր եկեղեցիներուն զանգերը զարնել: Քանի մը վայրկեան ետք բոլոր զանգերը սկսան ղօղանջել:
… Կաթողիկոսը մտաւ տաճար: Իր բարձր հասակը ինքնին տպաւորիչ էր:… Արամը եւ ես բոլորէն (կրօնականներէն- ՅՉ) ետք մտանք Ս. տաճար:
Կաթողիկոսը ծնրադրեց Ս. Կոյսի առջեւ: Այդ միջոցին Էջմիածինի եւ շրջակայքի բոլոր եկեղեցիներուն զանգերը կը ղօղանջէին մահասարսուռ զանգով: Ամբողջ ժողովուրդը հաւաքուած էր մայր տաճարին մէջ եւ շուրջը: Կաթողիկոսը ծնրադիր կ՛աղօթէր, անոր հետ` բոլոր կրօնաւորները եւ ժողովուրդը: Պարզ էր, որ հայոց վեհափառը Աստուծոյ կ՛աղերսէր աստուածային հրաշքի համար: Երբեմն աչքերէն արտասուք կը կաթէր, բայց պաղարիւնութիւնը կը պահէր: Ետքը իր մօտ կանչեց Գարեգին (Յովսէփեանց, ապագային` Կիլիկիոյ կաթողիկոս) ու Զաւէն արքեպիսկոպոսները եւ անոնց հրամայեց.
«Գացէ՛ք, ըսէ՛ք, որ կաթողիկոսը այս սուրբ վայրէն պիտի չհեռանայ: Ինչ որ իրեն աւանդ տրուած է իր հայրերէն, ան պարտաւոր է պաշտպանել, եթէ նոյնիսկ հարկաւոր է իյնալ այս սուրբ տաճարին մէջ: Եթէ հայ ժողովուրդը, հայ զինուորը կարող չեն պաշտպանել աստուածատուր եւ Միածինի Էջքով կրկնապէս սրբացած այս սուրբ վայրը, ինքը առանձինն կը մնայ զայն պաշտպանելու համար: Գացէ՛ք, ըսէ՛ք, որ ա՛յս հրամայեց վեհափառը եպիսկոպոսներուն»: Ապա դառնալով ժողովուրդին` ըսաւ. «Ինծի կ՛առաջարկեն թողուլ Ս. Էջմիածինը եւ երթալ, հանգստանալ Բիւրականի մէջ: Ես մերժեցի»:
Վերջապէս, մեզի դառնալով` ըսաւ. «Ըսէք հայ բանակին, որ ես տեղէս չեմ շարժիր: Ես չեմ թողուր Ս. Էջմիածինը: Եթէ մեր զինուորները զայն չեն կրնար պաշտպանել, եւ թուրքերը մտնեն Ս. Էջմիածին, իմ դիակը պիտի գտնեն Ս. Իջման սրբավայրին մէջ»: Ապա ծնրադրեց, համբուրեց Ս. Իջման վայրը եւ շատ տխուր արտայայտութեամբ ըսաւ. «Տէ՛ր, օգնէ իմ զաւակներուն, որ յաղթեն թշնամիին»: Կրկին դառնալով ժողովուրդին` ըսաւ. «Ինչպէս Մեծն Վարդան Քրիստոսի անունով յաղթեց հեթանոսներուն Տղմուտի ափին եւ ինկաւ հերոսաբար, նոյնպէս եւ այժմ պէտք է յաղթենք: Այդ սուրբ պատերազմին մէջ Ղեւոնդ Երէցը իր խաչով կը յառաջանար կռուողներուն առջեւէն: Այդ օրուայ յիշատակութիւնը մեզի համար մեծ տօն է»:
Այդ պահուն Գարեգին եւ Զաւէն արքեպիսկոպոսները յառաջացան բազմութեան մէջէն եւ ծնրադրեցին կաթողիկոսին առջեւ եւ ըսին. «Վեհափա՛ռ տէր, թոյլ տուէք մեզի երթալու հայ բանակի գլուխը, ինչպէս` Ղեւոնդ Երէցը»: Կաթողիկոսը օրհնեց զանոնք եւ ըսաւ. «Գացէ՛ք, ըսէ՛ք զինուորներուն, որ անոնք պատասխանատու են բոլոր հայերու կեանքին համար: Մենք ոչ ոք ունինք մեր կողքին` բացի Քրիստոսէն, որ մեր միակ ուժն է եւ մեզ կ՛օրհնէ»:
Այնքա՜ն յուզիչ եւ մեծասքանչ էր այս պատկերը, որ Արամը եւ ես հազիւ կը կարողանայինք զսպել մեր արտասուքը: Ապա վեհափառին ընկերակցեցանք մինչեւ իր յարկաբաժինը: Ան կրկին օրհնեց մեզ, եւ մենք դուրս եկանք:
Մեզ կը սպասէին Գարեգին եւ Զաւէն արքեպիսկոպոսները: Խնդրեցի Արամ փաշայէն, որ երթամ Էջմիածինի տպարանը եւ անմիջապէս տպել տամ կաթողիկոսին խօսքերը, որպէսզի Գարեգին եւ Զաւէն արքեպիսկոպոսները այդ գրութիւնը ճակատ տանին իրենց հետ:
Վերադարձին` յուզմունքէն լուռ էինք:… Արամը ըսաւ. «Դուն կրօնական զգացմունքներ ունիս, ես` ոչ: Բայց վստահ եմ, որ կաթողիկոսին խօսքերը զինուորներու սրտին պիտի խօսին»:
7 փետրուար 2018
(Շար. 2)
(1) (https://hy.wikipedia.org/wiki/Արշավիր_Շահխաթունի)
(2) «Արամը», հրատարակութիւն ՀՅ Դաշնակցութեան, 1969, տպարան Համազգային էջ 508-521:
