Ներածութիւն
Սփիւռքի զօրաշարժի խորհրդաժողովի երկրորդ կլոր սեղանը նուիրուած էր ազգային արժէքներու եւ Հայ եկեղեցւոյ դերակատարութեան ուսումնասիրութեան` սփիւռքի մէջ հայկական ինքնութեան պահպանման եւ զարգացման պարունակին մէջ: Քննարկումները տեղի ունեցան այնպիսի ժամանակաշրջանի մը, երբ հայ ժողովուրդը կը դիմագրաւէ բազմաթիւ մարտահրաւէրներ` քաղաքական, անվտանգային, ժողովրդագրական, մշակութային եւ արժեհամակարգային: Այս մարտահրաւէրները կը շօշափեն ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետութիւնը, այլ նաեւ ամբողջ սփիւռքը` անհրաժեշտ դարձնելով վերաիմաստաւորել հայ ինքնութեան պահպանման, համահայկական համագործակցութեան եւ ազգային կազմակերպուածութեան մօտեցումները:
Բանախօսներու եւ մասնակիցներու ելոյթներուն մէջ յստակ կերպով հնչեց այն համոզումը, որ հայ ժողովուրդի ապագան կախեալ է ոչ միայն արտաքին պայմաններէն, այլ, առաջին հերթին, մեր հաւաքական կարողութենէն` պահպանելու մեր ինքնութիւնը, ամրապնդելու մեր արժէքները եւ համադրելու մեր ներուժը` յանուն ընդհանուր նպատակներու: Այս իմաստով, ազգային արժէքները` Հայ եկեղեցին, կրթական հաստատութիւնները, համայնքային կառոյցները եւ Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնները, կը շարունակեն մնալ հայութեան գոյատեւման եւ զարգացման հիմնական սիւները:
Հայկական ինքնութիւնը` պատմական ժառանգութենէն դէպի ապագայի տեսլական
Քննարկումներուն առանցքին գտնուեցաւ հայկական ինքնութեան հարցը: Ընդգծուեցաւ, որ հայ ժողովուրդը դարեր շարունակ կրցած է պահպանել իր ինքնութիւնը նոյնիսկ պետականութեան բացակայութեան, բռնագաղթերու, հալածանքներու եւ Ցեղասպանութեան պայմաններուն մէջ: Այս իրողութիւնը պատահական չէ, այլ արդիւնք է այն արժեհամակարգին, որ դարերու ընթացքին ձեւաւորուած է Հայոց պատմութեան, մշակոյթի, լեզուի եւ հաւատքի հիման վրայ:
Հայկական ինքնութիւնը ներկայացուեցաւ որպէս բազմաշերտ իրականութիւն, որ կը ներառէ` ազգային յիշողութիւնը, մշակութային ժառանգութիւնը, լեզուն, քրիստոնէական արժէքները, հայրենիքի նկատմամբ պատասխանատուութիւնը եւ համայնքային կեանքի փորձառութիւնը: Այս բոլոր բաղադրիչները միասին կը կազմեն այն հիմքը, որ հայ ժողովուրդին թոյլ տուած է գոյատեւել եւ վերականգնել ինքզինք ամէնէն դժուար ժամանակներուն:
Միաժամանակ արձանագրուեցաւ, որ ներկայ փուլին հայկական ինքնութիւնը կը դիմագրաւէ նոր մարտահրաւէրներ: Համաշխարհայնացումը, անհատապաշտութեան աճը, բազմամշակութային միջավայրերու ազդեցութիւնը, լեզուական նահանջը եւ երիտասարդ սերունդներու կեանքի փոփոխուած պայմանները կը պահանջեն ինքնութեան պահպանման նոր մօտեցումներ: Այսօր այլեւս բաւարար չէ ինքնութիւնը պարզապէս ժառանգել. անհրաժեշտ է զայն գիտակցաբար ապրիլ, վերիմաստաւորել եւ փոխանցել նոր սերունդներուն` ժամանակակից իրականութիւններուն համապատասխան ձեւերով:
Քննարկումներուն ընթացքին շեշտուեցաւ, որ հայկական ինքնութեան պահպանումը պէտք չէ սահմանափակուի միայն պաշտպանողական մօտեցումով: Անհրաժեշտ է ոչ միայն պահպանել անցեալէն ստացած ժառանգութիւնը, այլ նաեւ` զարգացնել զայն, որպէսզի շարունակէ մնալ ապրող, ստեղծագործ եւ ներշնչող ուժ` ապագայ սերունդներուն համար:
Հայ եկեղեցին` հայութեան հոգեւոր հայրենիքը եւ ազգային ինքնութեան առանցքը
Բանախօսներուն մեծ մասը առանձնայատուկ կարեւորութիւն տուաւ Հայ եկեղեցւոյ դերակատարութեան: Ընդգծուեցաւ, որ Հայ եկեղեցին պատմականօրէն հանդիսացած է հայ ժողովուրդի ինքնութեան պահպանման հիմնասիւներէն մէկը: Ան ոչ միայն կրօնական հաստատութիւն է, այլ նաեւ` ազգային յիշողութեան, մշակոյթի, կրթութեան եւ համախմբման կեդրոն:
Յիշուեցաւ, որ քրիստոնէութեան ընդունումը հայ ժողովուրդի պատմութեան կարեւորագոյն շրջադարձերէն մէկն էր: Հայ գիրերու ստեղծումը, Սուրբ Գիրքի թարգմանութիւնը, հայկական դպրութեան եւ մշակոյթի զարգացումը սերտօրէն կապուած են եկեղեցական առաքելութեան հետ: Դարեր շարունակ Եկեղեցին դարձած է այն հաստատութիւնը, որ պահպանած է ազգային ինքնագիտակցութիւնը, երբ պետական կառոյցները բացակայած են:
Քննարկումներուն մէջ բազմիցս շեշտուեցաւ նաեւ, որ Հայ եկեղեցւոյ առաքելութիւնը ներկայիս եւս կը մնայ այժմէական: Եկեղեցին կոչուած է ոչ միայն պահպանելու ժառանգութիւնը, այլ նաեւ` առաջնորդելու հայութիւնը հոգեւոր, բարոյական եւ ազգային նորոգման ճանապարհին: Յատկապէս սփիւռքի մէջ Եկեղեցին կը շարունակէ հանդիսանալ այն եզակի հարթակներէն մէկը, ուր տարբեր սերունդներ, տարբեր ծագումներ եւ տարբեր աշխարհայեացքներ ունեցող հայորդիներ կը հանդիպին եւ կը վերագտնեն իրենց պատկանելիութիւնը:
Ֆրանսայի եւ այլ գաղութներու փորձառութիւնները ցոյց կու տան, որ Եկեղեցւոյ շուրջ ձեւաւորուած համայնքները, դպրոցները եւ մշակութային կառոյցները կը շարունակեն մնալ ձուլման դէմ պայքարի ամէնէն արդիւնաւէտ միջոցներէն: Այն վայրերուն մէջ, ուր գոյութիւն ունին եկեղեցական եւ կրթական կառոյցներ, ազգային կեանքը աւելի կենսունակ կը մնայ, իսկ նոր սերունդներու ներգրաւումը աւելի դիւրին կը դառնայ:
Սփիւռքը` բազմազան, բայց` միասնական համահայկական իրականութիւն
Քննարկումներու ընթացքին լայն տեղ գրաւեց սփիւռքի ներկայի եւ ապագայի հարցը: Ընդգծուեցաւ, որ Ցեղասպանութենէն ետք հայութիւնը կարողացաւ աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ ստեղծել կազմակերպուած համայնքներ, որոնք պահպանեցին լեզուն, մշակոյթը եւ ազգային պատկանելիութիւնը: Դպրոցները, եկեղեցիները, մշակութային եւ երիտասարդական կազմակերպութիւնները տասնամեակներ շարունակ հանդիսացան այս գործընթացի հիմնական գործիքները:
Սակայն ներկայ սփիւռքը զգալիօրէն տարբեր է նախորդ սերունդներու սփիւռքէն: Այսօր հայ համայնքները կ՛ապրին քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային տարբեր միջավայրերու մէջ: Ժամանակի ընթացքին անոնք զարգացուցած են` տարբեր կազմակերպչական մշակոյթներ, աշխատանքային եղանակներ եւ մտածելակերպեր: Հետեւաբար ժամանակակից սփիւռքը ունի բազմամշակութային եւ բազմազան դիմագիծ:
Քննարկումներու ընթացքին այս իրողութիւնը դիտուեցաւ ոչ թէ որպէս խնդիր, այլ` որպէս հարստութիւն: Տարբեր երկիրներու մէջ ապրող հայերը կուտակած են տարբեր փորձառութիւններ, գիտելիքներ եւ կարողութիւններ, որոնք կրնան ծառայել ամբողջ հայութեան զարգացման: Այս բազմազանութիւնը կրնայ դառնալ ազգային ուժի աղբիւր, եթէ յաջողինք զայն կազմակերպել եւ համադրել ընդհանուր նպատակներու շուրջ:
Այս պատճառով մասնակիցները շեշտեցին, որ ապագայի կարեւոր մարտահրաւէրներէն մէկը պիտի ըլլայ զարգացնել այն մշակոյթը, որ կը խրախուսէ փոխադարձ ճանաչողութիւնը, համագործակցութիւնը եւ փորձառութիւններու փոխանակումը: Սփիւռքը պէտք է դիտել որպէս մէկ անդրսահմանային հայկական մարմին, որուն տարբեր հատուածները կ՛ապրին տարբեր իրականութիւններու մէջ, սակայն կը հետապնդեն ազգային նոյն առաքելութիւնը:
Հայաստան-սփիւռք համագործակցութիւնը` համահայկական առաջնահերթութիւն
Քննարկումներուն եւ մասնակիցներու արձագանգներուն մէջ ամէնէն յաճախ կրկնուող բնաբաններէն մէկը Հայաստանի եւ սփիւռքի միջեւ աւելի սերտ համագործակցութեան անհրաժեշտութիւնն էր:
Բոլորը համակարծիք էին, որ Հայաստանի եւ սփիւռքի ճակատագրերը փոխկապակցուած են: Հայաստանի մէջ տեղի ունեցող զարգացումները անմիջական ազդեցութիւն կ՛ունենան սփիւռքի կենսունակութեան վրայ, մինչ սփիւռքը կը շարունակէ մնալ Հայաստանի համար մարդկային, մտաւոր, մշակութային, քաղաքական եւ տնտեսական կարեւոր ներուժ:
Մասնակիցները շեշտեցին, որ անհրաժեշտ է անցնիլ համագործակցութեան աւելի գործնական ձեւերու: Բաւարար չէ միայն խօսիլ համահայկական միասնութեան մասին. անհրաժեշտ է ստեղծել յստակ գործիքակազմեր, որոնք պիտի ապահովեն` գիտելիքներու փոխանակումը, փորձառութիւններու տարածումը եւ տարբեր կառոյցներու միջեւ շարունակական համագործակցութիւնը:
Յատուկ կարեւորութիւն տրուեցաւ երիտասարդութեան ներգրաւման հարցին: Մասնակիցները ընդգծեցին, որ անհրաժեշտ է ստեղծել նոր հարթակներ, որոնք երիտասարդներուն թոյլ պիտի տան` ներգրաւուիլ համահայկական նախաձեռնութիւններու մէջ, զարգացնել առաջնորդական կարողութիւններ եւ մասնակցիլ որոշումներու կայացման գործընթացներուն: Հայկական ինքնութեան պահպանումը եւ համահայկական համագործակցութեան ապագան մեծապէս կախեալ պիտի ըլլան երիտասարդ սերունդներու ներգրաւուածութենէն:
Եզրակացութիւն եւ առաջարկուած ուղղութիւններ
Քննարկումներու ընթացքին հնչած գաղափարներուն եւ մասնակիցներու արձագանգներուն հիման վրայ կարելի է արձանագրել, որ հայկական ինքնութեան պահպանման հարցը կը շարունակէ մնալ համահայկական առաջնահերթութիւն: Սակայն Հայաստանի իշխանութիւններու կողմէ առաջ տարուած քաղաքականութիւնը կը միտի վերաձեւել հայկական ինքնութիւնը` հակադրելով «իրական» եւ պատմական Հայաստանը, ինչ որ խոր ճեղք կը յառաջացնէ ազգային գիտակցութեան մէջ: Այս գործընթացը կ՛արտայայտուի կրթական, պատմական եւ խորհրդանշային փոփոխութիւններով (Արցախի եւ Ցեղասպանութեան նսեմացում, տեղանուններու թրքացում եւ այլն) եւ կ՛ուղեկցուի հայրենասիրութեան թուլացմամբ: Միեւնոյն ժամանակ Եկեղեցւոյ դէմ յարձակումները եւ այս փոփոխութիւնները կը դիտուին որպէս զիջումներ Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի ճնշումներուն: Արդիւնք` կը խորանայ Հայաստանի եւ սփիւռքի միջեւ բաժանումը, եւ կը վտանգուի հաւաքական յիշողութեան ու ազգային ինքնութեան պահպանութիւնը:
Միաժամանակ, քննարկումները ցոյց տուին, որ անհրաժեշտ է անցնիլ աւելի գործնական մօտեցումներու: Մասնակիցները բազմիցս ընդգծեցին, որ ազգային նպատակներու շուրջ միաւորումը պէտք է ուղեկցուի յստակ գործողութիւններով, համակարգուած աշխատանքով եւ շարունակական համագործակցութեամբ:
Այս ուղղութեամբ յատկապէս կարեւոր կը նկատուին հետեւեալ առաջնահերթութիւնները.
– Հայաստան-սփիւռք կապերու աւելի սերտացում եւ հաստատութենական համագործակցութեան զարգացում,
– Երիտասարդներու աւելի լայն ներգրաւում ազգային եւ համահայկական գործընթացներուն մէջ,
– Համահայկական գիտելիքներու, փորձառութիւններու եւ մասնագիտական ներուժի փոխանակման հարթակներու ստեղծում,
– Հայ համայնքներուն միջեւ աւելի համակարգուած եւ հետեւողական համագործակցութեան զարգացում,
– Ազգային ինքնութեան` լեզուի, մշակոյթի եւ քրիստոնէական արժէքներու պահպանման եւ փոխանցման արդիական մօտեցումներու մշակում,
– Եկեղեցական, կրթական եւ համայնքային կառոյցներու միջեւ աւելի սերտ գործընկերութեան ձեւաւորում:
Վերջապէս, կլոր սեղանի ընդհանուր պատգամը այն էր, որ հայ ժողովուրդին առջեւ ծառացած մարտահրաւէրները կարելի է յաղթահարել միայն համախմբուած, կազմակերպուած եւ համագործակցող համաշխարհային հայութեան միջոցով: Հայկական ինքնութիւնը, ազգային արժէքները եւ Հայ եկեղեցին կը շարունակեն մնալ այդ հաւաքական ուժի հիմքերը, սակայն ապագայի յաջողութիւնը կախուած պիտի ըլլայ մեր կարողութենէն` այդ հիմքերուն վրայ կառուցելու նոր համագործակցութիւն, նոր նախաձեռնութիւններ եւ նոր տեսլական, որոնք պիտի ծառայեն հայ ժողովուրդի երկարաժամկէտ զարգացման եւ կենսունակութեան:
