Սուրիահայ Դպրոցներու
Վերաբացումը
Հոկտեմբեր 4-ին, Հալէպի Ազգային առաջնորդարանին մէջ, նախագահութեամբ Բերիոյ թեմի առաջնորդ Ղեւոնդ Չէպէեանի, գումարուած է Ազգային ժողով` մասնակցութեամբ հալէպահայ ազգային բոլոր միութիւններու եւ կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչներուն:
Ազգային ժողովը նշանակած է յանձնախումբ մը, որուն պարտականութիւն տրուած է հանդիպում մը ունենալ Սուրիոյ կրթական նախարար Սուլէյման Խըշի հետ` հայոց լեզուի եւ կրօնի դասաւանդման եւ վարչական-տեսչական խնդիրներու շուրջ կարգադրութիւններ ընելու համար:
Կրթութեան նախարարի եւ յանձնախումբի հանդիպումին, փոխադարձ հասկացողութենէ մը ետք, կրթութեան նախարարութիւնը հրապարակ հանած է 7 հոկտեմբեր թուակիր, թիւ 761 շրջաբերականը` ուղղուած Դամասկոսի, Հոմսի, Հալէպի, Իտլիպի, Լաթաքիոյ, Հասիչէի, Տէր Զօրի եւ Ռաքքայի կրթական տնօրէնութեանց:
«Տրուած ըլլալով, որ հայ ազգային վարժարաններու պատասխանատուներ, դպրոցական կարգադրութեանց առիթով, փոխադարձ հասկացողութեամբ դիրքաւորուեցան մեզի հետ եւ ճշմարիտ աջակցութեամբ գործակցեցան նշանակեալ տնօրէններու հետ եւ նկատի առնելով հանրային շահերը` յարմար նկատեցինք հետեւեալը.
«1.- Նախակրթարաններու մէջ գործադրել ծրագրուած դասաւանդութիւնները` ըստ թիւ 1907 եւ 9 սեպտեմբեր 1967 թուակիր հրամանագրին, հետեւեալ լուսաբանութեամբ»:
Եւ շրջաբերականը կու տայ մանրամասնութիւնները` դասաւանդութեանց ծրագրին:
Հայագիտական դասերը ճշդուած են հետեւեալ կերպով.
Նախակրթարաններու բոլոր կարգերուն համար պաշտօնական ծրագրի 30 պահերուն մէջ կը մտնէ հայերէնով կրօնի դասաւանդութիւնը` շաբաթական երկու պահ:
Իսկ ծրագրի պահերուն վրայ կ՛աւելնայ, բոլոր կարգերուն համար, շաբաթական չորսական պահ հայոց լեզուի դասաւանդութիւնը:
Միջնակարգ եւ երկրորդական վարժարաններու մէջ, բոլոր կարգերուն համար, պիտի դասաւանդուի շաբաթական երկու պահ հայերէն, ինչ որ արգիլուած էր նախորդ տարիներուն եւ երկու պահ կրօն` հայերէնով։
Բացի ասկէ` կրթութեան նախարարութեան կողմէ նշանակուած տեսուչներու իրաւասութիւնները ճշդող յանձնախումբին մէջ ընդունուած են երկու հայ ազգայիններ:
Տնօրէններու կապակցութեամբ, առաջնորդարանի կողմէ նշանակուած ներկայացուցիչը (տնօրէն) պիտի ունենայ հետեւեալ իրաւասութիւնները.
Կատարել արձանագրութիւնները, կապ պահել ծնողներու եւ աշակերտներու հետ եւ հսկել հայագիտական ճիւղերու գործադրութեան:
Կրթութեան նախարարութեան ներկայացուցիչը (տնօրէն) կապ պիտի պահէ պետութեան հետ եւ պիտի կատարէ պետական ծրագրի գործադրութեան հսկողութիւնը:
Այս հիման վրայ, Սուրիոյ բոլոր ազգային եւ միութենական հայ վարժարանները, ինչպէս նաեւ հայ աւետարանական համայնքի վարժարանները վերաբացուած են 9 հոկտեմբերին:
Նոյն օրը, Ազգային առաջնորդարանը դպրոցներու վերաբացումը յայտարարող կոչ մը ուղղած է սուրիահայութեան: Աշակերտները քանի մը օրուան մէջ արձանագրուած են: Վերստին պաշտօնի կոչուած են հայ վարժարաններու բոլոր տնօրէններն ու ուսուցիչները եւ դասաւանդութիւնները սկսած են կանոնաւորապէս:
Հալիլ Փաշայի Յուշերը
Հայերը Ինչպէ՞ս Կը Զինուէին
Ազրպէյճանի Դէմ Կռուելու Համար
«Ագշամ»-ի մէջ Շեւքեթ Սիւրէյեա Այտեմիր կը պատմէ օսմանեան շրջանի ծանօթ դէմքերէն Հալիլ փաշայի հետ ունեցած յուշերը եւ կը գրէ հետեւեալը. «28 մայիս 1918-ին կազմուեցաւ Ազրպէյճանի Ազգային կառավարութիւնը, բայց չկրցաւ ամուր հիմերու վրայ հաստատուիլ: Ամէնէն խոցելի կէտը սա էր, որ ազրպէյճանցիք զինուորութիւն չէին ըրած: Ցարական Ռուսիոյ կառավարութիւնը զինուորագրած էր հայերը, վրացիները, որոնք զինուորական փորձառութիւն ունէին, իրենցմէ սպաներ, նոյնիսկ զօրավարներ հասած էին: Գալով Ազրպէյճանի, ոչ ոք զինուոր գացած էր, Ազրպէյճանի թուրքերը ատենօք առանձնաշնորհ մը նկատած էին եւ զինուորական պարտականութեան չէին գացած եւ հիմա մնացած էին առանց զինուորի, առանց սպայի, զրկուած` զէնքէ եւ հրամանատարէ: Եւ երբ ցարական պետութիւնը քայքայուեցաւ, Կովկասի զինուորական ուժը մնաց հայոց եւ վրացիներու ձեռքը, Ազրպէյճան ունէր միմիայն 24 թնդանօթ եւ զրահապատ կառախումբ մը եւ զանոնք գործածելու համար զինուոր եւ սպայ չունէր: Այս պայմաններուն տակ երկիրը ներսէն եւ դուրսէն սպառնալիքի տակ էր, մանաւանդ` հայոց կողմէ, որոնք իրենց ոտքէն մինչեւ գլուխը զինուած եւ մարզուած զինուորներ էին:
«Անգամ մը Ղարաբաղ գացեր էի, իբրեւ ուսուցիչ կը պաշտօնավարէի Շեքիի մէջ, ուր եւս ո՛չ զինուոր կար, ո՛չ ալ մէկ հատիկ սպայ: Ուսուցչական պաշտօնէս դուրս, իբրեւ թուրանական ռազմիկ ալ կը գործէի, եւ շատ մը պարտականութիւններ յանձնուած էին ինծի: Այդ օրերուն էր, որ հայերը գրաւեցին Ազրպէյճանի Ասքերան կայանը, եւ այս կերպով Ղարաբաղի լեռնային գօտին եւ Շուշիի ամրոցը անջատուեցան միւս գօտիներէն: Այդ տեղերու բնակչութիւնը մէկ վայրկեանէն միւսը կրնար հաւաքաբար ջարդուիլ, Պաքու իր կարելի միջոցներով օգնութեան փութաց, ես ալ 300-400 կամաւոր հաւաքեցի եւ Շեքիէն Ղարաբաղ մեկնեցանք: Կարծեմ 1919 սեպտեմբերին էր, եւ Հալիլ փաշա այդ օրերուն է, որ ձեռնարկեց Սվազ-Էրզրում, Պաքու-Մոսկուա ուղեւորութեան: Մենք երբ Ասքերան հասանք, դէմ առ դէմ եկանք Հալիլ փաշայի եւ իթթիհատական ծանօթ գործիչներէն Քիչիւք Թալէաթ պէյի հետ, որ Պոլսոյ արգելարանէն յաջողած էր փախչիլ: Այդ գիշեր, Հալիլ փաշա ինծի պարզեց ամէն ան` Անատոլուի կացութիւնը, Միլլի պայքարի վերաբերեալ հարցերը, Մուսթաֆա Քեմալը, Քարապեքիրը եւ Ներկայացուցչական ժողովին ամէնէն կենսական դատերը, Ազրպէյճանի վրայով խորհրդայիններուն հետ կապ հաստատելու անհրաժեշտութիւնը: Այս մասին կարգ մը փաստաթուղթեր ալ ցոյց տուաւ ինծի` Մուսթաֆա Քեմալի կողմէ Քարապեքիրի ուղղուած զանազան նամակներ»:ել ծնողներու եւ աշակերտներու հետ եւ հսկել հայագիտական ճիւղերու գործադրութեան:
