ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ
«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի
հրատարակիչ եւ խմբագիր
Հայոց ցեղասպանութեան մասին վաւերագրական նոր ժապաւէնը կը ցուցադրուի Միացեալ Նահանգներու տարածքին, բազմաթիւ սրահներու մէջ, նաեւ, «ըստ պահանջի», հասանելի պիտի դառնայ 7 հոկտեմբեր 2017-էն սկսեալ: Ի տարբերութիւն այս նիւթով պատրաստուած միւս ժապաւէններուն` այս մէկը աւելի յարմար է մերօրեայ օտար հանդիսատեսներուն համար:
Վաւերագրական ժապաւէնը, որ կը կրէ «Ցեղասպանութեան ճարտարապետները» խորագիրը եւ «Ժխտուող ցեղասպանութիւնը շարունակուող ցեղասպանութիւն է» ենթախորագիրը, Օսմանեան կայսրութեան կողմէ 1915 թուականին սկսած հայերու զանգուածային ջարդերը կը կապէ Ազրպէյճանի տարբեր քաղաքներու մէջ թուրքերու ցեղակիցներուն` ազրպէյճանցիներու ձեռամբ հայերու ժամանակակից զանգուածային սպանութիւններուն եւ արցախահայութեան կեանքին սպառնացող վտանգին հետ:
Վաւերագրական ժապաւէնը բեմադրած են հոլիվուտեան հեռատեսիլի երկու աստղեր` Տին Քէյն եւ Մոնթել Ուիլիըմզ: Ժապաւէնը Հայոց ցեղասպանութեան մասին հարցազրոյցներ կը կատարէ աշխարհահռչակ անձերու եւ փորձագէտներու հետ, որոնցմէ քանի մը հոգիին հետ` առաջին անգամ ըլլալով, ինչպէս, օրինակ, Ժուլիէն Ասանժի («Ուիքիլիքս»), Հետաքննութիւններու դաշնակցային պիւրոյի (FBI) բացայայտող Սիպել Էտմընծի, յայտնի միջազգային իրաւաբան Ճեֆրի Ռապըրթսընի, Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչցած առաջին թուրք գիտնականներէն մէկուն` փրոֆ. Թաներ Աքչամի, Ցեղասպանութիւններու դիտորդական առաքելութեան նախագահ դոկտ. Կրեկըրի Սթենթընի, Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսեանի, կովկասեան տարածաշրջանի փորձագէտ Թամ տը Վաալի, Հայաստանի մէջ Միացեալ Նահանգներու նախկին դեսպան Ճոն Էվընզի, քոնկրեսական Էտըմ Շիֆի, Թուրքիոյ մէջ Տիգրանակերտի Սուր թաղամասի նախկին քիւրտ քաղաքապետ Ապտիւլլա Տեմիրպաշի, Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի, Արցախի նախագահ Բակօ Սահակեանի, Հայոց ցեղասպանութեան հարցերով փորձագէտ Ուղուր Ունկորի, Մեծն Բրիտանիոյ Լորտերու պալատի անդամ պարոնուհի Քերըլայն Քոքսի, ինչպէս նաեւ` 1915-ի Հայոց ցեղասպանութիւնը վերապրածներու եւ Պաքուի ու Սումկայիթի ջարդերու ականատեսներու (1988-էն սկսեալ եւ աւելի կանուխ, 20-րդ դարու) եւ տողերուս հեղինակին հետ:
Հարցազրոյցները տեղի ունեցած են շարք մը երկիրներու մէջ, որոնց կարգին` Միացեալ Նահանգներու, Մեծն Բրիտանիոյ, Հայաստանի Հանրապետութեան, Արցախի, Ազրպէյճանի, Թուրքիոյ եւ Ռուսիոյ մէջ, որոնցմէ քանի մը հատին նկարահանող խումբեր ուղարկելը կապուած էր մեծ ծախսերու եւ վտանգի հետ: Վաւերագրական ժապաւէնը նաեւ ընդհանրութիւններ կը ներկայացնէ զանազան ցեղասպանութիւններու միջեւ` Քամպոտիայէն մինչեւ Սուտան (Տարֆուր), Ողջակիզում, Պոսնիոյ եւ Ռուանտայի ցեղասպանութիւններ:
Ահա` կարեւոր հատուածներ որոշ ելոյթներէ, որոնք արձանագրուած են վաւերագրողներուն հետ հարցազրոյցներու ընթացքին.
ԺՈՒԼԻԷՆ ԱՍԱՆԺ. «Ամբողջ աշխարհի մէջ Թուրքիա ընթացած է լոպիիստական յարձակողապաշտական դիւանագիտութեան ճամբով` համոզելու համար աշխարհը, որ Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ վկայակոչումներ չեն ըլլար, ներառեալ` նոյնիսկ հզօր պետութիւններու մէջ, ինչպիսին է Միացեալ Նահանգները»:
ՆԱԽԱԳԱՀ ՍԵՐԺ ՍԱՐԳՍԵԱՆ. «Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի ղեկավարները ժամանակ առ ժամանակ կը յայտարարեն, որ իրենք մէկ ազգ են, սակայն կ՛ապրին տարբեր պետութիւններու մէջ: Եւ, բնականաբար, անոնք, որպէս մէկ ազգ, միասնաբար կը քարոզեն ժխտողականութեան գաղափարախօսութիւն»:
Վաւերագրական ժապաւէնին մէջ թերեւս ամէնէն գայթակղեցուցիչ բացայայտումը ըրած է Սիպել Էտմընծ, զոր արձակած էին «Էֆ.Պի.Այ.»-ի իր աշխատանքէն` թրքական ծրագիրներու մէջ բարձրաստիճան ամերիկացի քաղաքական գործիչներու անօրինական ներգրաւման մասին իր ղեկավարները տեղեկացնելուն համար. «Որպէս արդարացում` Միացեալ Նահանգներու կառավարութիւնը կ՛օգտագործէր հետեւեալ արդարացուցիչ հանգամանքը. մենք այս կ՛ընենք (Հայոց ցեղասպանութեան ժխտումը)` դիւանագիտական նուրբ յարաբերութիւններու համար: Սա կեղծաւորութիւն է, որուն ես ականատես կ՛ըլլամ, յատկապէս ներքին գիտակցումով, թէ ի՛նչ տեղի կ՛ունենայ Միացեալ Նահանգներու մէջ: Ամէն բան սկսաւ ճիշդ գործ ընելու փորձէն, եւ մենք պայքարեցանք քրէական գործողութիւններու դէմ, զորս կը գնէին դրամով, ե՛ւ կը չարաշահէին, ե՛ւ կը հակադարձէին»:
Պարզաբանելով, թէ ինչո՛ւ Ներկայացուցիչներու տան խօսնակ Տընիզ Հասթըրթ տապալեց Ցեղասպանութեան ճանաչման բանաձեւը, Սիպել Էտմընծ ըսաւ. «Ատիկա քայլ մըն էր, որ իր գինը ունէր: Այս քուէարկութիւնը արգելափակելու համար ան կանխիկ գումար` կաշառք ստացած էր: Ան կաշառք վերցուցած էր նաեւ սեռային բնոյթի ծառայութիւններու տեսքով Թուրքիա կատարած իր այցելութիւններուն ընթացքին իջեւանած յատուկ պանդոկին մէջ: Անչափահաս տղաները սեռային բնոյթի ծառայութիւններ պէտք էր մատուցէին անոր: Այդ ծառայութիւնները անոր կը մատուցէին նաեւ իր տան մէջ, այդ կաշառք էր, օտարերկրեայ կաշառք, որ կը համարուի դաւաճանութիւն: Բայց ասիկա չնչին մէկ մասն էր այն բոլորին, զորս «Էֆ.Պի.Այ.»-ը արդէն հաւաքած էր: Շիքակոյի մէջ ան նաեւ անմիջականօրէն ներգրաւուած եղած է թրքական տխրահռչակ ցանցի մը մէջ, որ շատ մեծ տոկոսներ ունէր հերոյինի հետ կապուած գործունէութենէ, գործողութիւններէ եւ վաճառքէ` Միացեալ Նահանգներու մէջ, որոնց շարքին` որոշ անձերու ճամպրուկով կանխիկ գումարի ստացում` անոր եւ իր աշխատակազմի ղեկավարին կողմէ. անոնց վկայութիւնները ստուգուած են: Ոչ միայն գաղտնալսած էին զանոնք, այլ նաեւ` նկարահանած: 1997-էն սկսեալ «Էֆ.Պի.Այ.»-ը իր տրամադրութեան տակ ունի ապացոյցներ, ըստ որոնց, Տընիզ Հասթըրթ քրէականօրէն մասնակից էր: Արտաքին գործոց նախարարութիւնը Քոնկրեսին մէջ կը ճանչնայ շատ մարդիկ, որոնց վերաբերեալ ես վկայութիւններ տուած եմ. անոնք տեղեակ են: Եւ ես ըսի. «Կը նկատէք, որ ամբողջ համակարգի ոչ թէ հաշուետուութիւնը կը կատարուի, այլ` ծաղրանքը»:
Վաւերագրական ժապաւէնին մէջ կը ցուցադրուին նաեւ իրական նկարներ, որոնց մէջ ազրպէյճանցի զինուորներ կը գլխատեն հայ զինուորներ եւ քաղաքացիներ, նաեւ կը կտրեն անոնց ականջները` 2016 ապրիլին Ազրպէյճանի կողմէ Արցախի վրայ կատարուած յարձակման ընթացքին…
Վերջապէս, վաւերագրողները կը հարցնեն Քոնկրեսի քանի մը անդամներու, որոնք կը հրաժարին պատասխանելէ` «Ըստ ձեզի, արդեօք Հայոց ցեղասպանութիւնը իրականութեան մէջ տեղի ունեցա՞ծ է» հարցումին, բացառութեամբ` քոնկրեսական Էտի Պըռնիզ Ճանսընի (դեմոկրատ, Թեքսաս), որ նկարին մէջ կ՛երեւի ազրպէյճանական ուժանիւթի համաժողովին մէջ ելոյթ ունենալու պահուն, ուր ան կը պարծենայ` ըսելով. «Ես Ազրպէյճանի աջակցութեան (քոնկրեսական) խումբի անդամ եմ, խանդավառ եւ աջակցող անդամ…»:
Այնուհետեւ վաւերագրողները տեսախցիկի ընդմէջէն կը դիմեն քոնկրեսական Ճանսընին. «Դուք կը ժխտէ՞ք, որ Հայոց ցեղասպանութիւնը տեղի ունեցած է». ան անամօթաբար կը պատասխանէ. «Այո՛, ես կը ժխտեմ»…: Քոնկրեսին մէջ գործող անդամի մը համար մեծ գայթակղութիւն է այսպիսի բացարձակ ձեւով ժխտելը, որ հազուադէպօրէն կը պատահի Քոնկրեսի անդամներու կողմէ: Ամերիկայի ամբողջ հայ համայնքը եւ անոնց բարեկամները յաջորդ ընտրութիւններուն ընթացքին պէտք է զօրակցին ոչ թէ այս քոնկրեսական կնոջ, այլ` անոր հակառակորդին, իսկ ժխտող քոնկրեսականի շրջանին մէջ ընտրողները պէտք է քուէարկեն Քոնկրեսէն անոր հեռացման պահանջով: Եթէ այս ստոր ժխտողներէն ոեւէ մէկը հեռացուի իր պաշտօնէն, Քոնկրեսի միւս անդամները աւելի զգուշ կ՛ըլլան, որպէսզի չժխտեն Հայոց ցեղասպանութիւնը: Մենք այս կնոջ հեռացումը պէտք է օրինակ դարձնենք միւսներուն համար…
Արեւելահայերէնի թարգմանեց`
ՌՈՒԶԱՆՆԱ ԱՒԱԳԵԱՆ
Արեւմտահայերէնի վերածեց`
ՍԵԴԱ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ
