«Կարմիր Թանճէրը»
Պէյրութ
«Օրօր»-ին մէջ, Անտրէ Վիկօ յօդուած մը ստորագրած է, ուր կը պարզէ Պէյրութի մէկ նոր պատկերը:
Խորհրդային զբօսաշրջիկներու ալիք մը սկսած է ողողել Պէյրութը: Կը պտտին ամէն կողմ: Քազինօ տիւ Լիպանէն կ՛անցնին կ՛երթան Սուքերը, ուր աշխարհի բոլոր դրամները ազատօրէն կը գնուին եւ կը ծախուին, ու ապշահար կը դիտեն հսկայ շէնքերը, որոնք կը բուսնին ամէն կողմ:
Սակայն, ինչ որ կը յափշտակէ այս տարօրինակ զբօսաշրջիկները, ոչ պորտախաղն է, ոչ ալ ամերիկեան հրաշալի կառքերն են, այլ դրամատուներն են, լումայափոխներու գրասենեակները, ոսկիի առեւտուր ընող խանութները: Վերջապէս այն ամէն ինչը, որ այսօր Պէյրութը կը վերածէ նոր Թանճէրի մը: Ռուսերը եկած են տեղւոյն վրայ ուսումնասիրելու Պէյրութը «կարմիր արկղի» մը վերածելու կարելիութիւնը: Հակադրամատիրական նախապաշարումները կորսուած են: Մոսկուա կ՛երազէ հսկայ գործեր ընել Լիբանանի մայրիներու շուքին տակ:
Վայրը լաւ ընտրուած է: Թանճէրի միջազգային կանոնագիրին վերջ տրուելէն ի վեր – 1960 – միլիառատէրերը, դրամատէրերը, ոսկի, տարադրամ անցընողները նոր դրախտ մը կը փնտռէին: Սկիզբը խուճապ մը ստեղծուեցաւ:- Կարգ մը հարաւային ամերիկացիներ, որոնք անցեալին իրենց դրամը Թանճէր կը պահէին, Փանամա հաստատուեցան, ուրիշներ իրենց քարերը եւ տոլարները քանատական դրամատուները դրին: Եւրոպայի մէջ, Ժընեւը իրեն քաշեց Հիւսիսային Ափրիկէի հարստութիւնները, մինչ Քոնկոյի արծաթն ու ոսկին Լիւքսանպուրկ կը փոխադրուէին: Այս ցրւումը ոչ ոք գոհացուց: Աւելի՛ն, օրէ օր աւելի զգալի կը դառնար ոսկիի ճամբուն վրայ թրանզիթի կեդրոնի մը անհրաժեշտութիւնը: Այդ ճամբան, անցեալին, Թանճէրը կը կապէր Հոնկ Քոնկին եւ Մակաոյի Պարսից ծոցէն, Հնդկաստանէն եւ Սինկափուրէն: Աչք մը նետելով քարտէսին վրայ, կարելի եղաւ գտնել նոր Թանճէրը, բաց պահելու համար ոսկիի ճամբան: Անշուշտ այդ վայրն էր Պէյրութը` կրկնակ հոսանքի մը վրայ հաստատուած, ան, որ կու գար դրամատէր արեւմուտքէն, եւ որ կու գար համայնավար հիւսիսէն:
Պէյրութի համար հրաշք մը եղաւ: Լիբանանեան կառավարութեան ամբողջական ոսկին սկսաւ շրջագայիլ, ինչպէս որեւէ ապրանք: Ամէն տարի աւելի քան քառասուն թոն դեղին մետաղ կ՛անցնէր Պէյրութէն դէպի Քուէյթ, Հնդկաստան եւ Ծայրագոյն Արեւելք: Ինչպէս Թանճէր, Պէյրութ ադամանդի մաքսանենգութեան շրջուն կեդրոնն եղաւ ու նաեւ թմրեցուցիչի թրաֆիքին:
Դրամը սկսաւ հոսիլ Պէյրութ, որ 1945-ին հինգ դրամատուն ունէր, 1961-ին` քառասուն: Այսօր 86 դրամատուն կայ եւ 206 մասնաճիւղ օտար դրամատուներու, կարելի է դրամատուն մը բանալ տասը լիբանանեան ոսկի (16 ֆրանք) դրամագլուխով: Դրամ գնողները հրապուրուած են ամբողջական եւ բացարձակ գաղտնապահութենէն, աւելի սեղմ, քան զուիցերիական դրամատուներու դրութիւնը, քանի որ ոչ մէկ իշխանութիւն աշխարհի մէջ, նոյնիսկ հարկային, կրնայ աչք նետել յաճախորդներու հաշիւներուն վրայ: Աւելին, Պէյրութի դրամատուները դրուած դրամագլուխները հարիւրին 12, 18 եւ նոյնիսկ 22 շահաբաժին կրնան բերել: Ուրեմն պահ դրուած դրամագլուխները օրէ օր կ՛աւելնան: 1965-ին աւելի քան երեք միլիառ լիբ. ոսկիի հասած էին: Պէյրութի դրամատուներու լաւագոյն յաճախորդներն են Թանճէրի յաճախորդները, քարիւղի մեծահարուստներ, արաբ իշխանապետեր, եգիպտացի եւ իրաքցի ելեւմտագէտներ, որոնք իրենց կառավարութեանց քաղաքականութեան սպառնալիքին տակ, դուրս կը հանեն իրենց դրամը: Յաճախ հոնկէ անցնող իշխանապետ մը շէնքեր կը գնէ, իբրեւ լաւ գործ մը, հոգ ալ չ՛ըներ, թէ վարձակալ ունի կամ ոչ եւ այսպէս կարելի է տեսնել պարապ հսկայ շէնքեր քիլոմեթրերու վրայ: Այս քաղաքը կէսով ֆանթոմ է:
Հոս է սակայն, որ ռուսերը կ՛ուզեն հաստատել իրենց կամրջագլուխը, դրամատիրական աշխարհին մէջ: Մերձեցման իրենց փորձերը սկսան 1963-ին, երբ դիմում եղաւ արտօնութիւն ստանալու համար դրամատունի մասնաճիւղ մը բանալու: Լիբանանեան կառավարութիւնը չվախցնելու համար, դիմումը կատարեց Լոնտոնի «Մոսքաու Նարոտնի Պէնք»-ը:
– «Իբրեւ մրցակից կամ թշնամի չենք եկած,- ըսին ռուսերը ապահովութիւն տալու համար Պէյրութի դրամատէրերուն,- մեր միակ փափաքն է զարգանալ իբրեւ միջազգային դրամատուն»:
Եւ Մարքսի տղաքը սկսան դրամատիրական դպրոցը երթալ: Արագօրէն, ռուսերուն համար, Պէյրութը դրամական գործողութեանց գաղտնի կայան մը դարձաւ:
Օգտուելով գաղտնապահութենէն, որմէ կ՛օգտուին Պէյրութի դրամական գործերը, իրենց կարգին շահագործելով ոսկիի եւ արծաթի բոլոր շրջանները, ռուսերը տեղաւորուեցան եւ սորվեցան բոլոր գաղտնիքները:
Բայց ինչ որ զիրենք ամէնէն աւելի կը շահագրգռէ, Պէյրութի դիրքն է ոսկիի ճամբուն վրայ: Ռուսերը ոսկի շատ կը ծախեն, վերջերս, շատ գաղտնի կերպով եւ ատիկա կ՛ընեն Պէյրութը օգտագործելով իբրեւ կեդրոն: Պէյրութի ճամբով է, որ ռուսական ոսկին, նախ հալեցուած Քուէյթ կամ Ատէն, Հոնկ Քոնկ կը հասնի, Հնդկաստանէն անցնելով: Մաքսանենգութեան այս ոսկիին լաւագոյն գնորդն է… Համայնավար Չինաստանը: Փեքինը, Հոնկ Քոնկ գնած սթերլինով կը վճարէ Մոսկուայի այս ոսկին: Այս հակասական շրջագայութեան մէջտեղը` Պէյրութն է, այն Պէյրութը, զոր ռուսերը կ՛ուզեն Արեւմուտքի «կարմիր Թանճէր»-ը դարձնել:
