50 Տարի Առաջ (5 Օգոստոս 1966)

Արմենիա

Նախանձախնդրութիւն

Լաւագոյնին եւ կատարեալին նախանձախնդրութիւնը գովելի առաքինութիւն մըն է:

Ընկերային կեանքի մէջ խոտելի շատ մը թերիներ սրբագրելու համար իւրաքանչիւր քաղաքացիի վրայ դրուած անգիր պարտականութիւններ կան:

Հասարակաց բարօրութեան հետ կապուած ամէն հարցի մասին ընկերութեան անդամներու նախանձախնդրութիւնը պայման է: Առանց այդ նախանձախնդրութեան` կը խանգարուի ընկերութեան բնականոն կեանքը:

Լաւագոյնին ձգտումն է, որ կը մղէ քաղաքակիրթ երկիրներու գիտակից քաղաքացիները` հետաքրքրուելու իրենց հայրենիքի մէջ տեղի ունեցած անցուդարձերով եւ մատնանշելու թերիներ, որոնք կրնան վնասակար դառնալ:

Այդ նպատակով մամուլին մէջ կան որոշ սիւնակներ, ուր կ՛երեւին ընթերցողներու քննադատութիւններն ու սրտցաւ թելադրութիւնները:

Ատկէ կ՛օգտուի հանրային կարծիքը:

Կ՛օգտուին նաեւ պետական շրջանակներ, որոնց ուղղուած են թելադրութիւնները:

Որդեգրուած այս գովելի դրութիւնը ցոյց կու տայ, որ ժամանակակից կրթուած եւ հայրենասէր քաղաքացին մտահոգուած է իր հայրենիքի առօրեայ եւ ապագայ կեանքով:

Մատնանշուած թերիներու սրբագրութեամբ կը կանխուին չարիքներ, որոնք կրնան ծնունդ տալ աւելի մեծերու եւ դառնալ անսրբագրելի դժբախտութիւններ:

Ամէն քաղաքացի եթէ տոգորուած ըլլայ այս նախանձախնդրութեամբ, առաջքը կ՛առնուի հասարակաց հայրենիքի վնաս պատճառող բազմաթիւ թերիներու:

Այս նախանձախնդրութեան շնորհիւ` բազմատեսակ չարիքներ կը կանխուին եւ քաղաքացիներ ու իշխանութիւն ձեռք ձեռքի` կը գործեն յօգուտ հասարակաց բարիքին:

Այս ոգիին է, որ կը սպասենք մենք եւս մեր ազգային կեանքին մէջ:

Սրբագրութեան կարօտ շատ մը սխալներ կան նաեւ մեր ներքին կեանքին մէջ:

Անոնց մասին սակայն, փոխանակ մեկուսի վայրերու մէջ խօսելու, պէտք է խօսիլ, ուր որ պէտք է:

Մամուլը հանրային բեմ մըն է, ուր կարելի է արծարծել սրբագրութեան հանրարժան վրիպումներ:

Կարելի է նաեւ թելադրութիւններ ընել ուղղակի այն մարմիններուն, որոնք կը գործեն այդ թերիները:

Նման մատնանշումներուն նպատակը պէտք է ըլլայ ոչ թէ գործող անձերը կամ մարմինները քննադատել կամ վիրաւորել, այլ` օգնել անոնց, որ քննութեան առնեն հասարակաց շահուն վնասակար, գուցէ եւ իրենց ուշադրութենէն վրիպած զանցառութիւններ:

Նման առիթներով մարմիններ կամ անհատներ պէտք չէ սրտնեղին, եթէ մատնանշումները օգտակար են ու տեղին:

Անսխալական ոչ ոք կայ:

Հետեւաբար մատնանշումները պէտք է նպատակ ունենան սրբագրութիւնը եւ ոչ թէ` վիրաւորանք հասցնելը:

Կարեւորը այս է: Երբ այս բծախնդրութեամբ երկուստեք մօտեցուի հարցերուն, կը խորհինք, որ սրբագրութեան կարօտ շատ մը գործեր կ՛ունենան բարւոք կարգադրութիւն:

Արաբական Աղբիւրները
Հայերու Մասին

Հայ-արաբական յարաբերութիւնները շատ հին պատմութիւն ունին: Արդարեւ, ծնունդ կ՛առնեն Քրիստոսէ առաջ: Այդ յարաբերութիւնները աւելի տեւական եւ խոր բնոյթ կը ստանան միջին դարերուն, յատկապէս Է.-Ը. դարերէն սկսեալ, երբ Հայաստան կ՛իյնայ արաբական տիրապետութեան տակ, այնուհետեւ հայկական պետականութեան վերականգնման եւ գոյութեան շրջանին, ինչպէս նաեւ` Կիլիկեան հայկական թագաւորութեան օրով: Այդ կապերը շատ բազմակողմանի էին` քաղաքական, ռազմական, տնտեսական, առեւտրական, մշակութային եւ այլն: Այդպիսի լայն կապերու գոյութիւն չէր կրնար վրիպիլ ժամանակակից հայ եւ արաբ պատմագիրներու ուշադրութենէն: Չափազանցած չենք ըլլար, եթէ ըսենք, որ առանց միջնադարեան հայ եւ արաբ պատմագիրներու ձգած գրական ժառանգութեան ուսումնասիրութեան, անհնար է տալ ոչ միայն հայ-արաբական յարաբերութիւններու լրիւ պատկերը, այլեւ միջնադարեան Հայաստանի եւ արաբական երկիրներու պատմութեան ամբողջական պատկերը: Այդ ուղղութեամբ կատարուող ամէն մէկ քայլ արժանի է գովեստի: Ահա թէ ինչո՛ւ  պէտք է ողջունել Հայաստանի Գիտութիւններու ակադեմիայի արեւելագիտութեան ճիւղին կողմէ հրատարակուած «Արաբական աղբիւրները Հայաստանի եւ հարեւան երկրների մասին» գիրքը, որ մեծ աշխատանքի մը մէկ մասն է միայն:

Գիրքը կը ներկայացնէ միջնադարեան երեք արաբ հեղինակներ` Եաքութ Համաուի, Ապուլ Ֆիտան եւ Իպն Շատտատ: Գիրքին մեծ մասը կը կազմէ Համաուիի «Աշխարհագրական բառագիրք»-ին վեց հատորներէն կատարուած թարգմանութիւնը: Եաքութ Ապու Ապտալլահ Շահապատի Համաուի (1178-1229) արաբ յայտնի աշխարհագէտներէն մէկն է: Շատ ճամբորդած հեղինակը իր գործը կազմած է` հիմնուելով այդ ուղեւորութիւններուն, ինչպէս նաեւ իր նախորդներուն եւ ժամանակակիցներուն քաղած տեղեկութիւններուն վրայ: Շատ հետաքրքրական տեղեկութիւններ կու տայ ոչ միայն Հայաստանի քաղաքական դրութեան եւ տնտեսական վիճակին, այլեւ` արհեստներուն, ժողովուրդին զբաղումներուն, կենցաղին, քաղաքներուն, գիւղերուն, լիճերուն, գետերուն, ամրոցներուն մասին: Եւ եթէ նկատի ունենանք, որ այդ շրջանին վերաբերեալ հայկական աղբիւրներն ալ այնքան հարուստ չեն, հասկնալի կը դառնայ արաբական աղբիւրներուն եւ մասնաւորապէս Եաքութ Համաուիի «Աշխարհագրական բառգիրք»-ին անվիճելի արժէքը:

Արաբ աշխարհագէտը կու տայ Հայաստանի` Արմենիայի նկարագիրը: Կ՛ըսէ, թէ ան «ընդարձակ երկրամասի մը անունն է, որ կը տարածուի դէպի հիւսիս»: Արաբ միւս հեղինակներուն պէս, Համաուի եւս «Արմենիա»-ի սահմանները կը տարածէ մինչեւ Կասպից ծովի եւ Կուր գետին միջեւ գտնուած հողամասը եւ Կովկասի լեռնային մասերը:

Մանրամասն կերպով կը նկարագրէ նաեւ արաբական արշաւանքները Հայաստանի վրայ եւ զանազան քաղաքներու կամ շրջաններու գրաւումը արաբներու կողմէ:

Համաուի հիացումով կը խօսի Հայաստանի կլիմային, հարստութիւններուն եւ բնութեան պարգեւներուն մասին: Այսպէս, Երզնկան ան կը նկատէ «շատ հաճելի, անուանի, ճոխ բազմամարդ քաղաքներէն մէկը», իսկ Էրզրումը` «ծաղկեալ քաղաք»: Բալուի մասին կը հաղորդէ, որ ամուր բերդ մըն է Խլաթի եւ Էրզրումի միջեւ, ուր կայ երկաթի հանք: Իսկ ինչ կը վերաբերի Խլաթին «ամուր եւ հռչակաւոր քաղաք մըն է, օժտուած ամէն տեսակի բարիքներով, ընդարձակ ու պտղառատ… Ունի բազմազան պտուղներ եւ պատուական ու առատ ջուրեր»: Առանձին հիացումով կը խօսի Վանայ ծովի մասին: Համաուի այդ լիճը կը համարէ ոչ միայն Հայաստանի, այլեւ աշխարհի հրաշալիքներէն մէկը, որուն տառեխ ձուկը կ՛արտածուի մինչեւ Հնդկաստան:

Արաբ աշխարհագիրը այդ տիպի տեղեկութիւններ կը հաղորդէ նաեւ Հայաստանի միւս վայրերուն, ինչպէս նաեւ Կիլիկեան Հայաստանի` Տարսոնի, Այնթապի, Մարաշի, Հռոմկլայի եւ այլնի մասին: Որոշ նիւթեր կը վերաբերին այն հայ գործիչներուն, որոնք աչքի զարնող դեր խաղացած են արաբական աշխարհին մէջ:

Շահեկան եւ արժէքաւոր են նաեւ Ալի Իմատտատին Ապուլ Ֆիտայի ժամանակագրութիւնները: Անոր ժամանակագրութիւններուն մէջ շատ մեծ տեղ կը գրաւեն Կիլիկեան Հայաստանի, անոր եւ արաբական սուլթաններու միջեւ եղած յարաբերութիւններուն վերաբերեալ նիւթերը: Մանրամասն տեղեկութիւններ կը հաղորդէ արաբական արշաւանքներուն մասին:

Երրորդ հեղինակը, ուր տեղ գտած է Հ. Նալբանդեանի կազմած գիրքին մէջ, Կատի Պահաէտտին Իպն Շատտատն է (1145-1234): Եղած է սուլթան Սալահէտտինի մօտիկ մարդոցմէ մէկը եւ վարած կարգ մը վարչական եւ դիւանագիտական պաշտօններ: Իպն Շատտատ գրած է Սալահէտտինի կենսագրութիւնը, որմէ հատուածներ ներկայացուած են այս հատորին մէջ: Հոս, հիմնականին մէջ, կը խօսուի հայ-արաբական քաղաքական յարաբերութիւններուն մասին` կապուած խաչակիրներու արշաւանքներուն հետ:

«Արաբական աղբիւրները Հայաստանի եւ հարեւան երկրների մասին»-ը շատ արժէքաւոր գիրք մըն է, որ յատկապէս մեծ օգտակարութիւն կրնայ ունենալ այն բոլոր հայագէտներուն, որոնք կը զբաղին Հայաստանի միջնադարեան, Կիլիկեան Հայաստանի պատմութեամբ եւ ընդհանրապէս հայ-արաբական կապերու ուսումնասիրութեամբ:

Ն. ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ