Սուրիոյ մէջ կրօնական ծայրայեղական շարժումները չբաւարարուեցան պատմամշակութային կոթողներն ու սրբավայրերը օրը ցերեկով քանդելու պատերազմական ոճիրներով, այլեւ սկսան սպաննել մշակութային գործիչներ, գիտնականներ:
Գլխատելով գիտնականը ահաբեկչական խմբաւորումները, դարարմատ կոթողները քանդելու կողքին, ի մտի ունէին սպաննել մշակութապահապան միտքը: Սպաննել պատմութիւնը յառաջիկայ սերունդներուն ու ողջ աշխարհին փոխանցող մարդկային տարրը: Յար եւ նման 100 տարի առաջ Օսմանեան կայսրութեան սահմաններուն մէջ ի գործ դրուած ոճիրներուն, երբ օրը ցերեկով հայ մտաւորականներ եւ գիտնականներ կը գլխատուէին, մշակութային կոթողներ կը քանդուէին` անհետացնելու ազգի մը հազարամեայ քաղաքակրթութեան հետքերն ու խափանելու անոր շարունակականութիւնը:
Սուրիոյ Փալմիրի յուշակոթողներու նախկին տնօրէն, 82-ամեայ Խալետ Ասաատի գլխատումը մի՞թէ 100 տարի առաջ Գրիգոր Զօհրապի գլխատման միեւնոյն վարքագիծին դրսեւորումը չէր: Երկու պարագաներուն ալ, մի՞թէ ոճրագործը նոյնանման մտածելակերպով առաջնորդուող պատուիրատուներու յանձնակատարը չէր, թէեւ ոճիրներու տարողութիւնն ու զոհերու թիւը անհամեմատելի են, իսկ ծրագիրները` տարբեր: Եթէ առաջինին պարագային հայոց ցեղի ու մշակոյթի անհետացումն էր, երկրորդի պարագային` Սուրիոյ պատմութեան լուսաւոր էջերու ոչնչացումը, ընկերային հիւսուածքի քայքայումն ու երկրի քաղաքակրթութեան քանդումը:
Բարբարոսական ոճի նոյնութիւնը ինքնին կը
խօսի ցեղասպանական արարքներն ու ահաբեկչական շարժումները սնուցանող միեւնոյն պետութիւններուն ու անոնց ժառանգորդներուն մասին: Տարիները կրնան թաւալիլ, դարերը գլորիլ, սակայն բարբարոս ցեղերուն վարքագիծը կը շարունակէ սնանիլ խաւարամտութեան եւ այլամերժութեան միեւնոյն աղբիւրէն, այնքան ատեն որ բարբարոսները կը մնան անպատիժ:
Սուրիոյ Հոմս նահանգի Քարիաթէյն գիւղին մէջ կրօնական ծայրայեղականները քարշակներով կը քանդեն 5-րդ դարէն մնացած Մար Իլիան վանքը, յար եւ նման` ազերի հորդաներուն կողմէ ի գործ դրուած Հին Ջուղայի հայկական գերեզմաններու եւ խաչքարերու քանդումի գործողութեան:
Փալմիրի մէջ ականահարելով` կը պայթեցնեն պատմական արժէք ներկայացնող տաճար մը, այնպէս` ինչպէս տարի մը առաջ պայթեցուցին Հայոց ցեղասպանութեան գլխաւոր վկայարաններէն Տէր Զօրի Սրբոց Նահատակաց համահայկական ուխտավայրը:
Միջազգային ընտանիքը ազգերու,
ժողովուրդներու եւ ողջ մարդկութեան պատմամշակութային ժառանգութեան սպառնացող մշակութային ցեղասպանութեան ի տես` կը մնայ անզօր ու կը բաւարարուի լոկ դատապարտման կոչերով:
Մարդկային իրաւունքներու անունով հանդէս եկող միջազգային կազմակերպութիւնները պատմութեան ընթացքին նման սպանդներ գործած պետութիւններ անպատիժ ձգելով ու անոնց ժխտողական քաղաքականութեան դէմ անտարբեր մնալով` փաստօրէն մեղսակից կը դառնան մարդկային կեանքին ու հազարամեայ քաղաքակրթութեան ուղղուած սպառնալիքներուն:
Միջազգային կառոյցներ նման շարժումները հովանաւորող եւ գործուղող երկիրներուն նկատմամբ վճռական պատժամիջոցներու որդեգրումով, խաղաղութիւն հաստատելու բազմապատկուած ճիգերով միայն գործնապէս պիտի կարենան կասեցնել օսմանեան բարբարոսութեանց օրինակով սնանած անսանձելի արարքներն ու ոճիրները:
Արեւմտեան Հայաստանն ու Կիլիկիան Օսմանեան կայսրութեան տարիներուն մշակութային ահաւոր կորուստներ կրեցին ու կը շարունակեն կրել: Ուստի հայ ժողովուրդը, ցեղասպանութիւնն ու մշակութային ջարդը ի՛ր իսկ մորթին վրայ կրած ըլլալով, ժողովուրդներու քաղաքակրթութեան հետքերը վերացնելու կոչուած այսօրինակ սպանդներուն առաւել ուժեղ հակազդելու բարոյական պարտաւորութիւն ունի, յատկապէս` Հայոց ցեղասպանութեան
100-ամեակի օրերուն:
Զ. Պ.
