Կարգ մը գիրքեր գնահատանքի արժանի են ոչ միայն իրենց բովանդակութեամբ, այլ նաեւ` ստեղծման ամբողջ գործընթացով: Այս հաստատումը կ՛ընենք, քանի որ կը տեսնենք, թէ անոնք մեծ դժուարութիւններ յաղթահարելով հասած են ընթերցողին: Այդ տեսակ գիրք մըն է Սերտար Ճանի «Մեծ մօրս հեքիաթները» անուն գիրքը, որուն հեղինակը ամենածանր տանջանքներով ծանօթ Տիգրանակերտի բանտէն արձակուելով, 1991-ին, Թուրքիոյ համար խիստ դժուար տարեթիւի մը համարձակեցաւ 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան մասին գրելու: Մահապարտ մըն էր ան ու ամէն օր կը սպասէր այդ պատիժին գործադրման: Բայց յեղափոխականը մահուան ճանապարհին իսկ պիտի մտածէ Թուրքիոյ պետութեան ուրացումով, ժխտումով, սուտով հիւսած պարիսպը փլելու մասին: Երջանկութիւն է տեսնել, որ այդ պարիսպը փլելու ուխտածներու թիւը օրըստօրէ կ՛աւելնայ: Այս գիտակցութեամբ գիրքի հրատարակութենէն 24 տարիներ ետք «Ակօս»-ի աշխատակից Ատնան Չելիք զրուցեց գիրքի հեղինակին` Սերտար Ճանի հետ:
ԱՏՆԱՆ ՉԵԼԻՔ.- Նախ կրնա՞նք ձեզ համառօտ կերպով ճանչնալ:
ՍԵՐՏԱՐ ՃԱՆ.- 1961-ին ծնած եմ: Հայրս 1920-ականներու սկիզբը Գուլփ գաւառի Արաշկա գիւղէն Տիարպեքիր (Տիգրանակերտ) հաստատուած է: 1976-ին սկսայ քաղաքականութեամբ զբաղիլ: Ձախակողմեան տարբեր հոսանքներու հետեւելէ ետք ծանօթացայ Իպրահիմ Քայփաքքայայի գործերուն: Շատ տպաւորուած էի 23 տարեկան երիտասարդի մը հանրապետութեան պատմութիւնը եւ քրտական ազատատենչ շարժումը այսպէս մանրամասն ու բովանդակալից ուսումնասիրելէն: 1980-ի զինուորական յեղափոխութենէ ետք Թիքքօ-ի շարքերէն ներս հայդուկ դարձայ` Խազրոյի շրջակայքը: Զինեալ բախումի մը ընթացքին երկու ընկերներս զոհուեցան իմ կողքիս: Ես վիրաւոր ըլլալով` զինուորներուն ձեռքը ինկայ: 1983-ին մահապատիժ վճռեցին: 1991-ին, Էօզալի օրով, ներման արժանացայ ու ազատ արձակուեցայ:
Հայոց կոտորածը Ի. դարու առաջին ամենամեծ ջարդն է: Ցեղապաշտ թուրանական դահիճը գլխատեց գիւղացիներէ, արհեստաւորներէ, քաղաքի բնակիչներէ բաղկացող ամբողջ ժողովուրդ մը: Մարդկութեան թշնամի ազգայնականութենէ մոլորուած խուժանը իր հարազատ երկրին վրայ եւ հազարամեայ մշակոյթ կերտած ազգ մը բնաջնջեց: Այսքան մեծ ու ամօթալի խայտառակութեան գրականութեան նիւթ չդառնալն ալ ուրիշ ամօթ մը պէտք է համարուի:
Միւս կողմէ` ես այս նիւթը գրելու համար անձնական պատճառ մըն ալ ունիմ: Մեծ մայրս կոտորածներու ժամանակ 13-14 տարեկան պարմանուհի մը եղած է: Մեծ հօրս երրորդ կինն է: Կ՛ըսէր, թէ Պիթլիսի հայերէն է: Կը պատմէր, թէ որմնադիր եղբայրը սպաննուած է իր քիւրտ գործընկերոջ կողմէ: Մենք ութ քոյր-եղբայր էինք, եւ մեզ մեծ մայրս խնամեց: 1970-ին, երբ մեռաւ, ես հազիւ տասը տարեկան էի: Ան իր գլխէն անցածները կը պատմէր: Արդէն Տիարպեքիրի մէջ շատ կը խօսուէր այս մասին:
Ա. Չ.- Ուրեմն մեծ մօր հեքիաթո՞վ սկսաք գրելու:
Ս. Ճ.- Մահապարտ էի ու ամէն վայրկեան կը սպասէի կախաղանի պահը: Կիսով հայ, կիսով քիւրտ ըլլալով` պատասխանատուութիւն կը զգայի այս նիւթին շուրջ: Արդէն 1985-էն ի վեր մեծ մօրս պատումները գրական ոճով շարադրել սկսած էի: Բանտին մէջ ունեցայ ուրֆացի, մշեցի, վանեցի քիւրտ բարեկամներ, որոնցմէ եւս լսեցի Ցեղասպանութեան մասին: Նոյն ժամանակ բանտախուցին յատակը կը փորէինք փախուստի ճամբայ մը բանալու համար: Մենք դեռ այդ փապուղին չաւարտած` մեզ ղրկեցին Ատանա` Սէյհանի արգելանոցը: Գիրքը հոն աւարտեցաւ:
Ա. Չ.- Գիտէիք Թուրքիոյ մէջ հայկական խնդրի թապու մը ըլլալը, չէի՞ք վախնար:
Ս. Ճ.- Գիրքը երբ տպարան ղրկեցինք, արդէն հացադուլի մէջ էինք: Հացադուլը վերածած էինք մահուան ծոմապահութեան: Ես կ՛երազէի մահանալէ առաջ գիրքը տպուած տեսնել: Արդէն որոշ կանխամիջոցներու դիմած էի: Պատժական օրէնքի 141 եւ 142-րդ յօդուածները շրջանցելու համար չէի գործածած «հայ» կամ «իսլամ» բառերը:
Ա. Չ.- ԹԻՔՔՕ-ի աւանդութենէն կու գաք, այդ կազմակերպութիւնը ի՞նչ մերձեցում ունէր հայկական խնդրին:
Ս. Ճ.- ԹԻՔՔՕ այս խնդրին մէջ շատ յառաջդիմական էր: Ազգային խնդրի մասին մեր բոլոր խորհրդակցութիւններուն կը վիճէինք նաեւ Հայոց ցեղասպանութեան շուրջ: Թուրքիոյ յեղափոխական կազմակերպութիւններուն մէջ ԹԻՔՔՕ ամենաշատ հայ անդամներ ունեցողն էր: Շարժումին առաջնորդներէն մէկն էր Օրհան Պաքըրը, կամ իրական անունով` Արմենակ Պաքըրճըեանը: Նոյն տարիներուն Կարպիս Ալթընօղլուն ալ կը հիմնէր ԹԿՓ-ՄԼ անուն կազմակերպութիւնը:
Ա. Չ.- Իսկ ինչպէ՞ս տպուեցաւ գիրքը:
Ս. Ճ.- 1991-ին բանտերուն մէջ ճնշումը համեմատաբար նուազած էր: Յաջողեցայ գիրքը «Ումութ» հրատարակչատուն ղրկել: Շուտով որոշեցին հրատարակել: Բայց ետեւի կողքին վրայ Ատնան Էօզեալչըներ ստորագրութեամբ ծանօթագրութիւն մը կար, որուն մասին հազիւ գիրքը ձեռքս առնելով տեղեակ եղայ: Այդ գրութեան մէջ կ՛անտեսուէր թուրքերուն պատասխանատուութիւնը: Ես որպէս քիւրտ` իմ ժողովուրդի ինքնաքննադատութիւնը կ՛ընէի: Բայց այդ ինքնաքննադատութիւնը երբեք չէր արդարացներ ոճիրին գլխաւոր հեղինակը: Շուտով սպառեցաւ առաջին տպագրութիւնը, եւ 1993-ին երկրորդ տպագրութիւն կատարուեցաւ: Լսած եմ, որ այդ շրջանին կարեւոր թիւով գիրք Ֆրանսա ղրկուած է:
Ա. Չ.- Ի՞նչ անդրադարձներ լսեցիք:
Ս. Ճ.- Շատ անգամ դրական տպաւորութիւններ լսեցի: Հրանդ Տինք գիրքը կարդալով` ինծի հետ ծանօթանալ ուզած էր: Փորձեց հրատարակչատան միջոցով կապ հաստատել, բայց անոնք զիս խնայելով` իմ հաղորդակցութեան կապերը չեն տուած իրեն: Աւելի ուշ, երբ լսեցի այս մասին, ես ինքս գացի իր քով, եւ այդպէս սկսաւ մեր բարեկամութիւնը, որ տեւեց մինչեւ Հրանդին սպանութիւնը:
Ա. Չ.- Գիրքի բովանդակութեան մասին ալ հարցնել կ՛ուզեմ: Վերջերս ականատեսներու վկայութեամբ հիւսուած բազմաթիւ գիրքեր լոյս տեսան: Բայց քու գիրքիդ մէջ յատկապէս կը շեշտուի սովամահ ըլլալու երեւոյթը: Կը պատմես նաեւ հայդուկներու, յատկապէս գիւղական տարածքներու բնակիչներու դիմադրութեան փորձերը: Այս բոլորը ձեր լսած պատումներուն մաս կը կազմե՞ն:
Ս. Ճ.- Մեծ մայրս յաճախ կը յիշէր սովի տարիները: Մայրս ալ Բ. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ապրուած սովը պատմած է: Այդ պատումները զիս այնպէս տպաւորեցին, որ սովն ալ հասարակ մարդոց Ցեղասպանութեան մասնակցելուն խթան եղած է: Իսկ հայդուկներու խնդիրը թերեւս ալ դիտումնաւոր կերպով քողարկուած նիւթ եղած է հայոց համար: Հայերը որոշ ամօթխածութեամբ մը դիտած են այդ խնդիրը: Մինչդեռ ամէն ժողովուրդ կազմակերպուելու եւ ազատութիւն պահանջելու արդար իրաւունքը ունի: Այդ իսկ պատճառով ես յատկապէս կը կարեւորեմ այդ դիմադրութեան ջանքը:
Ա. Չ.- Գիրքի հրատարակութեան վրայէն 24 տարիներ անցան: Այդ միջոցին բանաւոր պատմութեան եւ յիշողութեան հսկայ մատենաշար մը կայ մեր առջեւ: Դուք ինչպէ՞ս կը դիտէք 1915-ի մասին քիւրտերու մերձեցումը:
Ս. Ճ.- Ես չեմ յիշեր քիւրտ մը, որուն հետ այս մասին խօսիմ եւ տարակարծութեան մատնուիմ: Քիւրտերը զիրենք արդարացնել չեն փորձեր: Կը գիտակցին, որ պատահածը ցեղասպանութիւն է եւ այդ իրողութեան հետ կ՛ուզեն առերեսուիլ: Ներկայ դրութեան մէջ քիւրտերը համաշխարհային չափանիշով ժողովրդավարութեան ջատագովը հանդիսացան: Հայոց ցեղասպանութեան մասին իրենց կեցուածքն ալ համակրանք կը գոյացնէ:
Ա. Չ.- Գիրքը անգտանելի դարձած է: Նոր հրատարակութեան մասին կը խորհի՞ք:
Ս. Ճ.- Այո՛, քանի մը մանր ճշդումներէ ետք պիտի ձեռնարկենք Գ. հրատարակութեան:
