ՇԱՀԱՆԴՈՒԽՏ
10 տարիներ առաջ (2004-2014) վաղաժամ մեկնումով այս աշխարհին հեռացաւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ հաւատաւոր միաբաններէն, ամբասիր եւ արժանաւոր եկեղեցական, Զարեհ արք. Ազնաւորեան: Իր վախճանման 10-ամեակին առիթով լոյս տեսած է վախճանեալ սրբազանին կտակ թողած գրութիւններուն մէկ ծաւալուն հատորը (550 էջ), որ կը բովանդակէ Ազնաւորեան արքեպիսկոպոսին սուրբգրային ուսումնասիրութիւններուն մեկնաբանական արգասիքը: Ծանօթ է բոլորիս, թէ Զարեհ արքեպիսկոպոս յաճախ կը կազմակերպէր յատուկ նախաձեռնութիւններ` մեկնաբանելու համար Սուրբ Գիրքին, հին թէ նոր Կտակարաններուն մէջ արձանագրուած իմաստութիւնները:
Անթիլիասի մայրավանքին սեղանատունը կը վերածուէր դասախօսական սրահի, ուր երեկոյեան ժամերուն հրապարակային դասախօսութիւններ կու տար, որոնց կը հետեւէին բազմաթիւ գրասէրներ եւ հետաքրքրուողներ: Զարեհ սրբազան եւ իրեն աջակից վարդապետներ կը մեկնաբանէին մատչելի ներկայացումով Ս. գրային խորհրդաւոր էջերը: Իսկ անըմբռնելի նկատուած համարները կը պարզացնէր ամենայն յստակութեամբ:
Ծաւալուն այս հատորը լոյս տեսած է Երեւանի մէջ` պատրաստութեամբ Յակոբ Քորթմոսեանի, իսկ խմբագրական աշխատանքը կատարած է Գէորգ Եազըճեան, կողքի նկարազարդումը գործն է Սմբատ Ղազէլեանի:
Զարեհ սրբազան մեծ համբերատարութեամբ շարունակած է Ս. Գիրքի սերտողութեան աշխատանքները, մեկնաբանական ճարտարութեամբ: Ան ունի երկարաշունչ վերաբերում` իր սերտած եւ մեկնաբանած նիւթերուն հանդէպ: Նոյն ատեն կը զարմանանք, թէ որքան շունչ եւ միտք սպառած է նման կոթողային ստեղծագործութիւն մը իրագործելու համար: Ան բնական ընթացքով կը պարտադրէ ընթերցողին (ատենօք` իր ունկնդիրներուն)` անձանձրոյթ հետեւելու ժամ մը տեւող իր մեկնութիւններուն, զորս բացատրողական արտայայտութեամբ կը փոխանցէր իրեն հաւատարիմ ունկնդիրներուն:
Անձամբ զարմանքով հետեւած էի իր դասերուն, իր կատարած պրպտումներուն, որոնցմով ի յայտ կու գային հայոց եկեղեցական պատմութեան եւ վանքերու իրադարձութիւնները:
Հին-հին դարերէն մեզի հասած հրաշագործ անուններ, որոնց ձեռագիրները ուսումնասիրած եւ ծանօթացուցած է ընթերցողին: Ան չէ մոռցած բացատրութիւններ փոխանցելու յունական եւ ասորական Ս. Գրային ուսումնասիրութիւններէն` նախքան հայ գիրերու գիւտը: Մեր միջնադարեան գրականութեան վաւերական արժէքներուն վերաբերեալ իր կատարած ուսումնասիրական ջանքերուն կը միացնէ ընթերցողը: Զարմանքով կը հաստատենք, թէ բազմահարիւր վանականներ պատսպարած մեր վանքերուն մէջ ինչպիսի՛ ջանասէր աշխատանք տարուած է Սուրբ Գիրքի հետեւողութեամբ մեկնաբանութիւններ ներկայացնելու: Նոյնիսկ դաժան պայմաններու մէջ հայ վանականներ ամենայն նուիրուածութեամբ սերտած են Աստուածաշունչ մատեանը` իւրաքանչիւր գրիչ ինքզինք գերազանցող վարպետութեամբ:
Կոթողային այս հատորը խմբագրողները եւ պատրաստողները, իրենց կարգին, ջերմ յարգանք ունեցած են վաղամեռիկ սրբազանին գրաւոր եւ արժէքաւոր թողօնին նկատմամբ` այս ձեւով կորուստէ փրկելով երջանկայիշատակ սրբազանին գրաւոր աշխատանքները:
Բացի Հայաստանի եւ Կիլիկիոյ վանքերուն եւ դպրատուներուն մէջ իրագործուած հետեւողական գործունէութենէն, Ազնաւորեան սրբազանը քաջութիւնը ունեցած է ձաղկելու հաւատք սորվեցնող սնափառները` անոնց հասցէին արձակելով քաջ տեղեկութիւններ: Օրինակ` Եհովայի վկաները, որոնք ժողովուրդը կը մոլորեցնէին իրենց նորահնար եւ սուտ մտածումներով: Յատուկ աշխատասիրութիւն մը եւս հրատարակեց այս կապակցութեամբ:
Պարզ ընթերցանութեան համար օգտագործելը այս հատորը, հաւանաբար ձեռնտու չէ, որովհետեւ պէտք է թափանցել գրութիւններու խորքային իմաստին: Եկեղեցական, պատմագիտական հարցերով հետաքրքրուածներ կրնան օգտուիլ «ԶԱստուած տեսնել» այս հատորէն, հարկ եղած պարագային` հասուն գիտութեամբ պաշտպանելու մեր եկեղեցական գրականութեան հարստութիւնը:
Դասագիրք մը կարելի է նկատել այս հատորը, օգտակար` բոլոր անոնց, որոնք հետաքրքրուած են եւ կ՛ուզեն թափանցել աստուածային խորհուրդներուն:
Աշխարհագրական իմաստով ներկայ եւ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ ծաղկած մեր վանքերը եւ վանականները հիացում կ՛առթեն ընթերցողին: Յատուկ նշմարով շեշտուած է Գրիգոր Նարեկացիին եւ Ներսէս Շնորհալիին մատուցած կոթողային ստեղծագործութիւնները, որոնք մեծ հպարտութիւն կը փոխանցեն ընթերցողին: Առանց սուրբգրային ընթերցումներու կարելի չէ ըմբռնել այն ոսկի համարը, որ կ՛ըսէ.
«Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ,
Իմանալ զբանս հանճարոյ»:
Այս է խորքային իմաստը «ԶԱստուած տեսնել» այս բացառիկ հատորին:
