Գետ-Գիտութեան. Որո՞նք Են Էկզեմայի Տարբեր Տեսակները

Պատրաստեց` ՔՐԻՍՏ ԽՐՈՅԵԱՆ

Էկզեման սովորաբար կը յառաջացնէ մորթի մեծ տարածքներու բորբոքում, քերուըտուք եւ կարմրութիւն: էկզեմայի քանի մը տարբեր տեսակներ կան, որոնցմէ են` անսովոր էկզեման (atopic eczema), շփման մորթատապը (contact dermatitis) եւ սկաւառակաձեւ էկզեման (discoid eczema):

Էկզեման մաշկի տարածուած հիւանդութիւն մըն է, որ Միացեալ Նահանգներու մէջ կ՛ախտաճանաչուի աւելի քան 30 միլիոն մարդու մօտ: Ընդհանուր առմամբ, էկզեման կրնայ ազդել մաշկի վրայ յառաջացնելով`

• Գոց գոյնի բիծեր
• Կոշտ, թեփոտ կամ կաշիէ բիծեր
• Ուռեցք
• Կեղեւաւորում եւ մզոց (oozing)

Էկզեման վարակիչ չէ, այսինքն մարդը չի կրնար զայն ուրիշէ մը առնել կամ փոխանցել ուրիշին:

Այս յօդուածով պիտի անդրադառնանք էկզեմայի ամենատարածուած վեց տարբեր տեսակներուն, անոնց ախտանիշներուն եւ պատճառներուն մասին: Պիտի խօսինք նաեւ ախտորոշման, բուժման եւ կանխարգիլման մասին:

1. Անսովոր Էկզեմա (atopic eczema)

Անսովոր մորթատապը կամ անսովոր էկզեմայի ամենատարածուած տեսակն է:

Ախտանիշները յաճախ կը դրսեւորուին մանկութեան տարիներուն եւ կրնան տատանիլ մեղմէն մինչեւ ծանր աստիճան: Աւելի հաւանական է, որ երեխան զարգացնէ անսովոր մորթատապ, եթէ անոր ծնողներէն մէկը ունեցած է զայն անցեալին:

Անսովոր մորթատապով երեխաները սովորաբար սնունդի նկատմամբ զգայունութեան մեծ վտանգ կ՛ունենան: Աւելի հաւանական է նաեւ, որ անոնք զարգացնեն ազմա եւ բեղմնափոշիի գերզգայնութիւն (ալերժի):

Անսովոր մորթատապը հակում ունի յառաջացնելու չոր մաշկի բիծեր, որոնք կրնան քերուըտուք յառաջացնել, կարմրիլ եւ բորբոքիլ: Այս բիծերը յաճախ կը յայտնուին արմուկներու եւ ծունկերու ծալքերուն մէջ, ինչպէս նաեւ դէմքի, վիզի եւ դաստակներու վրայ:

Բիծերը քերթելը կրնայ աւելցնել քերուըտուքը եւ մաշկէն կրնայ հեղուկ դուրս մզիլ: Ժամանակի ընթացքին կրկնապէս քերելը կամ կնճռելը կրնայ մաշկը կարծրացնել: Այս մէկը յայտնի է որպէս lichen simplex chronicus (LSC):

Անսովոր մորթատապով մարդիկ սովորաբար կ՛ունենան բռնկումներ, երբ էկզեման որոշ ժամանակ կը վատանայ: Այս բռնկումներու հրահրիչներէն են.

• Թեթեւ խոնաւութիւնը, ցուրտ եղանակը եւ ջերմաստիճանի ծայրայեղ փոփոխութիւնները,
• Գրգռիչներ (irritants), ինչպիսիք են` լուացքի դեղերը, օճառները եւ անուշահոտերը,
• Փոշիի ցեցերը,
• Կենդանիներու մազերն ու թուքը,
• Մաշկի վարակները, ինչպէս` քոսը (scabies),
• Որոշ հիւսուածքները, ինչպէս` բուրդը,
• Հորմոնային փոփոխութիւնները` յաճախ դաշտաններէն առաջ կամ յղիութեան ընթացքին,
• սննդային գերզգայնութիւն:

2. Շփման Մորթատապ (Contact dermatitis)

Որոշ մարդիկ մաշկային հակազդեցութիւն կ՛ունենան, երբ շփում ունենան որոշակի նիւթերու հետ: Ասիկա յայտնի է որպէս շփման մորթատապ:

Շփման մորթատապի ախտանիշները կրնան ներառել.-

• Չոր, կարմիր եւ քերուըտուն մորթ, որ այրելու զգացում մը կու տայ,
• Փշտիկներ,
• Եղնջացան (hives). ցանի տեսակ մը, որ բաղկացած է փոքր ու կարմիր փշտիկներէ:

Անսովոր մորթատապէ տառապող անձը շփման մորթատապի յառաջացման վտանգ կ՛ունենայ:

Շփման մորթատապի երկու տեսակ կայ.

Գրգռիչի շփման մորթատապ (Irritant contact dermatitis)

Գրգռիչի շփման մորթատապը կրնայ յառաջանալ մաշկը գրգռող նիւթի յաճախակի ազդեցութենէն, օրինակ`

• Թթուները եւ կալաղները (alkalis),
• Հագուստեղէնի փափկեցնող դեղերը,
• Լուացքի ծանր դեղերը,
• Լուծիչները,
• Մազերու ներկերը,
• Մոլախոտ մաքրողները,
• Կրաղիւսը,
• Որոշ շամփուներ,

Մարդիկ, որոնք պարբերաբար կ՛օգտագործեն կամ կ՛աշխատին այդ նիւթերուն հետ, ունին շփման մորթատապի զարգացման աւելի մեծ վտանգ:

Գերզգայնութեան շփման մորթատապ

Գերզգայնութեան շփման մորթատապը տեղի կ՛ունենայ, երբ մարդու դիմադրականութեան համակարգը կ՛արձագանգէ որոշակի նիւթի մը, որ յայտնի է որպէս ալերժեն:

Մարդը կրնայ չարձագանգել ալերժենին, երբ առաջին անգամ կը շփուի անոր հետ: Այնուամենայնիւ, երբ անոնց մօտ գերզգայնութիւն յառաջանայ, անոնք սովորաբար այդ մէկը կ՛ունենան ամբողջ կեանքի ընթացքին:

Հնարաւոր գերզգայնութիւններէն են.-

• Սոսինձներն ու խէժերը,
• Բուսակաթն (latex) ու ձգախէժը (rubber),
• Որոշ դեղատեսակներ, ինչպիսիք են մաշկային եւ բեր նի ճամբով սպառող հակակենսայինները,
• Կերպասեղէնն ու հագուստի ներկերը,
• Որոշ բոյսեր, ինչպէս` թունաւոր բաղեղը, թունաւոր կաղնին եւ աղտորը (սումաք),
• Դիմահարդարման, եղունգներու քսուքներու, մազերու ներկերու եւ շպարային որոշ այլ բաղադրիչներ
• Որոշ մետաղներ, ինչպիսիք են նիքելն ու քոպալթը:

3. Պղպջակային Էկզեմա (Dyshidrotic eczema)

Պղպջակային էկզեման կամ pompholyx eczema-ն սովորաբար ի յայտ կու գայ 40 տարեկանէն վար չափահասներու մօտ: Անիկա սովորաբար տեղի կ՛ունենայ ձեռքերու եւ ոտքերու վրայ եւ ունի բնորոշող ախտանիշներ, որոնցմէ են անտանելի քերուըտուքն ու փոքր փշտիկները:

Որոշ պարագաներու, փշտիկները կրնան մեծնալ եւ հեղուկով լեցուիլ: Փշտիկները նոյնպէս կրնան վարակուիլ, եւ այդ մէկը կրնայ պատճառել ցաւ եւ ուռեցք: Անոնք կրնան նաեւ թարախ դուրս տալ:

Փշտիկները սովորաբար կը սպիանան քանի մը շաբթուան ընթացքին: Անկէ ետք մորթը յաճախ կը դառնայ չոր եւ ճաթռտած. բան մը, որ կրնայ յանգիլ մաշկի ցաւոտ ճաքերու (fissures):

Անհասկանալի է, թէ ի՛նչն է պղպջակային էկզեմա յառաջացնողը: Այնուամենայնիւ, անիկա աւելի տարածուած է այն մարդոց մօտ, որոնք ունին`

• Բեղմնափոշիի գերզգայնութեան,
• Անսովոր մորթատապ, կամ անսովոր մորթատապի ընտանեկան պատմութիւն,
• Սնկային մաշկի վարակներ:

Մարդիկ, որոնք կ՛աշխատին որոշակի քիմիական նիւթերով կամ օրուան ընթացքին իրենց ձեռքերը ջուրի մէջ են անընդհատ, նոյնպէս պղպջակային էկզեմայի զարգացման աւելի մեծ վտանգի տակ են:

Այլ հրահրիչներէն են յուզական սթրեսը եւ եղանակի փոփոխութիւնները:

Պղպջակային էկզեման կրնայ սեպուիլ շփման մորթատապի մէկ ձեւ: Պղպջակային էկզեմայով մարդիկ նոյնպէս հակուած են ժամանակ առ ժամանակ բռնկումներ զգալու:

4. Սկաւառակային էկզեմա (Discoid eczema)

Սկաւառակային կամ հաւկթաձեւ էկզեման ճանչցուած է որպէս քերուըտուք յառաջացնող, կարմրած, ճաթրտած եւ ուռած մաշկի հիւանդութիւն:

Սկաւառակները սովորաբար կը յայտնուին ոտքերու վարի բաժինի, իրանի եւ նախաբազուկներու վրայ: Երբեմն սկաւառակի միջուկը կը սպիանայ` ձգելով կարմիր մաշկի օղակ մը:

Սկաւառակային էկզեման կրնայ յառաջանալ որեւէ տարիքի մարդոց մօտ (նոյնիսկ երեխաներու):

Ինչպէս էկզեմայի այլ տեսակներու պարագային, սկաւառակային էկզեմայի պատճառներն ալ լիովին պարզուած չեն: Այնուամենայնիւ, հրահրող եւ վտանգի յայտնի գործօններէն են.

• Չոր մորթը,
• Մաշկի վէրքերը, ինչպէս այրուածքները,
• Միջատներու խայթոցները,
• Արեան վտիտ հոսքը,
• Ցուրտ կլիման,
• Մաշկի պաքթերիական վարակները,
• Որոշ դեղատեսակներ,
• Զգայունութիւն մետաղներու եւ ֆորմ ալտեհիտի նկատմամբ,
• Անսովոր մորթատապը:

5. Վարիքոզային էկզեմա

Վարիքոզային էկզեման յայտնի է նաեւ որպէս երակային կամ ձգողական ուժի էկզեմա: Անիկա տարածուած է երակներու լայնացում ունեցող տարեցներու մօտ:

Ծերանալը եւ նուազ գործունեայ ըլլալը կրնայ թուլցնել մարդու ոտքերու երակները: Այս մէկը կրնայ յանգիլ վարիքոզի, եւ նոյնիսկ` վարիքոզային էկզեմայի:

Վարիքոզային էկզեման սովորաբար կ՛ազդէ ոտքերուն ստորին բաժնին վրայ եւ անոր  ախտանիշներէն են.

• Այրող ու քերուըտուք յառաջացնող բիծեր կամ փշտիկներ,
• Չոր ու թեփուկաւոր մորթ,
• Մզուն ու կեղեւաւորուած բիծեր,
• Ճաթրտած մաշկ:

Ստորին ոտքի մաշկը կրնայ փխրուն դառնալ, ուստի կարեւոր է խուսափիլ բիծերը եւ ուռերը քերելէ կամ փրցնելէ:

6. Չորացման էկզեմա (Asteatotic eczema)

Չորացման էկզեման, որ նաեւ կը կոչուի Asteatotic eczema, սովորաբար կը յայտնուի միայն 60 տարեկանէն վեր մարդոց մօտ: Ան կրնայ պայմանաւորուած ըլլալ այն բանով, որ տարիքի հետ մաշկը կը դառնայ աւելի չոր:

Չորացման էկզեման սովորաբար կը յառաջանայ ոտքերու վարի բաժինը, բայց ան կրնայ յայտնուիլ նաեւ մարմնի այլ մասերուն վրայ: Անոր ախտանիշներէն են.

• Ճաթրտած, չոր մաշկ` բնորոշ արտաքինով, որ մարդիկ կը նկարագրեն որպէս «անկանոն սալայատակ»,
• Վարդագոյն կամ կարմիր ճաքեր կամ ակօսներ,
• Մորթի արտաքին պաշտպանիչ բաժինի կորուստ,
• Քերուըտուք եւ ցաւ:

Ինչպէս էկզեմայի այլ տեսակներու պարագային, չորացման էկզեմայի պատճառները անյայտ են, սակայն հրահրող գործոններէն են.

• Չոր ու ցուրտ եղանակը,
• Տաք լոգանքները,
• Օճառները եւ լուացքի այլ դեղերը,
• Մորթի չափէն աւելի մաքրումը,
• Կոշտ անձեռոցով չորցուիլը:

Ախտորոշում եւ բժիշկի դիմում

Էկզեմայի ախտանիշներ ունեցող մարդիկ պէտք է դիմեն բժիշկի կամ մաշկաբանի: Էկզեման կրնայ յառաջացնել նոր գերզգայնութեան, ուստի կարեւոր է որոշել, թէ ի՛նչն է այս հակազդեցութիւնը յառաջացնողը:

Էկզեման կրնայ նաեւ պատճառ դառնալ ստաֆիլոքոքային վարակի եւ լուրջ ազդեցութիւն ունենալ մարդու հոգեկան առողջութեան վրայ: Բժիշկը կրնայ առաջարկել բուժման ծրագիր` ախտանշանները եւ բռնկումները կառավարելու համար:

Էկզեմայի շատ մը տեսակներու պարագային ախտորոշման համար յատուկ քննութիւն չկայ: Բժիշկը սովորաբար պէտք է իմանայ անհատի անձնական եւ ընտանեկան բժշկական պատմութիւնը: Ան նաեւ կը հարցնէ հաւանական գերզգայնութիւններու եւ գրգռիչներու վերջին ազդեցութեան մասին: Կարեւոր է, որ մարդիկ տեղեկացնեն բժիշկը, թէ արդեօ՞ք իրենք ունին բեղմնափոշիի գերզգայնութիւն կամ ազմա:

Բժիշկը կրնայ նաեւ հարցնել.

• Քունի ձեւերը,
• Սթրեսային գործօնները,
• Որեւէ նախկին բուժում` մաշկային հիւանդութիւններու համար,
• Սթերոյիտներու որեւէ տեսակի օգտագործման մասին:

Ցանի ֆիզիքական քննութիւնը կ՛օգնէ բժշկին ախտորոշելու, թէ ո՛ր տեսակի էկզեման է այդ մէկը:

Բժիշկը կրնայ նաեւ կատարել կպչուկի քննութիւն (patch test), որ կը ներառէ մարդու մաշկը հաւանական գրգռիչներ եւ ալերժեններ պարունակող ասեղով ծակումը: կպչուկի քննութիւնը կրնայ որոշել, թէ արդեօ՞ք անհատը շփման մորթատապ ունի, թէ՞ ոչ:

Բուժում

Էկզեմայի ապաքինում չկայ, ուստի բուժումը կը ներառէ ախտանիշներու կառավարում եւ հետագայ բռնկումները կանխելու փորձեր:

Էկզեմայի բուժման որոշ տարբերակներէն են.

• Տամուկցնող կամ փափկացնող միջոցներ` մաշկը խոնաւցնելու եւ քերուըտուքն ու ճաքերը նուազեցնելու համար,
• Սթերոյիտային քսուքներ` ուռեցքը, կարմրութիւնը եւ ցաւը նուազեցնելու համար,
• Հակահիսթամիններ` քերուըտուքը նուազեցնելու համար` յատկապէս գիշերը,
• Calcineurin-ը կանխող քսուքներ, որոնք կ՛օգնեն բորբոքումը նուազեցնելու,
• Անդրամանիշակագոյն շողերու (UV) օգտագործում` բորբոքման դէմ պայքարելու համար,
• Հակակենսայիններ` մաշկի պաքթերիական վարակներու բուժման համար:

Բռնկումներու կանխարգիլում

Այստեղ կը ներկայացնենք որոշ ընդհանուր խորհուրդներ, որոնք կրնան կանխել էկզեմայի բռնկումները.

• Օգտագործել մեղմ օճառներ եւ լուացքի դեղեր,
• Խուսափիլ անուշահոտներէ,
• Լոգանքի համար օգտագործել պաղ ջուր,
• Լուացուելէ ետք մորթը նրբօրէն չորցնել կամ սրբել անձեռոցով,
• Խուսափիլ էկզեմայի բիծերը քերթելէ, որովհետեւ մաշկի վնասումը կրնայ վատթարացնել էկզեման եւ մեծցնել վարակուելու հաւանականութիւնը,
• Յաճախակի եւ կանոնաւոր խոնաւեցում` նուրբ ու իւղով հարուստ քսուքներով,
• Բնական կերպասներէ պատրաստուած հագուստ հագուիլ եւ խուսափիլ նեղ հագուստներէ:

Էկզեմայով տառապող մարդիկ նոյնպէս կ՛օգտուին իրենց բժիշկին կամ մաշկաբանին հետ կապ պահելէ` պարզելու, թէ՛ ինչն է որ կը հրահրէ կամ կը վատթարացնէ իրենց ախտանիշները: Յատուկ հրահրողներէ կամ ալերժեններէ խուսափիլը կրնայ օգնել կանխելու կամ նուազագոյնի հասցնելու բռնկումները:

Աղբիւր` Medical News Today