ԱՐԱՄ ԱՆԱՆԵԱՆ
«Արմէնփրես»-ի Տնօրէն
Օվսաննա Միրխանեանը, Մարի Կիրակոսեանն ու Եպրաքսի Գէորգեանը Հայաստանում բնակուող 1915թ․ Հայոց ցեղասպանութեան վերջին երեք ականատեսներն են: Նրանց համար ցեղասպանութիւնը ոչ միայն հայ ժողովրդի պատմութեան ամենաողբերգական էջն է, այլեւ իրենց կորցրած ընտանիքը, հայրենիքն ու մանկութիւնը` կենսագրութեամբ անցնող չամոքուող սպին: Այդ կանանց համար գոյութիւն չունի Հիթլերի «ո՞վ է այսօր յիշում հայերի կոտորածները» ցինիկ հարցադրումը, որը որպէս ահասարսուռ մի ցուցանակ տեղադրուած է Ուաշինկթընի Ողջակիզման Յիշատակի թանգարանում: Այդ ցուցանակը յիշեցնում է, որ լռութիւնը, մոռացութիւնն ու ժխտումը մարդկութեան դէմ սարսափելի յանցագործութիւնների կրկնութեան չարագուշակ հնարաւորութիւն են ստեղծում:
Այսօր Օսմանեան Թուրքիայում իրագործուած Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակի օրն է: Պատմաբաններն ու ցեղասպանագէտները գտնում են, որ հայերի բնաջնջումը ծրագրուել է մի շարք խնդիրներ լուծելու համար: Օսմանեան ղեկավարութիւնն արմատախիլ է արել հայ քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային սերուցքը, տեղահանել է հայերին իրենց պատմական բնօրրանից` նպատակ ունենալով ոչ միայն խուսափել Օսմանեան կայսրութեան միջազգային պարտաւորութիւնների կատարումից, այլեւ` համապարփակ քաղաքական եւ հասարակական բարեփոխումներ իրականացնելուց, որոնց նպատակը պէտք է լինէր քրիստոնեայ փոքրամասնութիւնների հիմնարար իրաւունքների ու համընդհանուր ազատութիւնների պաշտպանութիւնը: Դա հայ ժողովրդի անօտարելի իրաւունքն էր, որն Օսմանեան կայսրութիւնում երբեք էլ չապահովուեց: Թուրքիան նախընտրեց հայ ժողովրդի կոտորածով ու տեղահանութեամբ վերացնել Հայկական հարցը:
Տասնամեակներ շարունակ, ապրիլի 24-ին հայ ժողովուրդը, աշխարհի բոլոր ծագերում, յիշում է թուրքական պետութեան կողմից իրականացուած անմարդկային յանցագործութեանը զոհ գնացած իր 1,5 միլիոն զաւակներին: Մենք յիշել ենք նրանց անգամ այն դժուարին ժամանակներում, երբ, աշխարհաքաղաքական իրողութիւններով պայմանաւորուած, մեզ փորձել են արգելել յիշելը: Մենք յիշում ենք այսօր, երբ մարդկութեան ուշադրութիւնը սեւեռուած է աշխարհը պատուհասած համավարակին: Մենք յիշելու ենք վաղը․ յիշելու ենք, որովհետեւ համոզուած ենք, որ մոռացումը կարող է աշխարհի ցանկացած վայրում կրկին ճանապարհ հարթել այլատեացութիւնից ու մարդատեացութիւնից սնուող նոր ոճիրների համար:
Մենք չենք լռում, չնայած շատերն այսօր մեր վիշտը կարողանում են հասկանալ առանց խօսքերի: Մենք չենք լռում, որովհետեւ լռութիւնը վտանգաւոր է․ չեն լռում արդարութեան այն բարեկամները, որոնք հասկանում են` լռութիւնն աւելի վտանգաւոր է, քան ցանկացած քաղաքական հետեւանք: Չեն լռում, որովհետեւ լռութիւնը ստեղծում է ժխտման հնարաւորութիւն ու անպատժելիութեան պատրանք:
Խաղաղութեան Նոպելեան մրցանակի դափնեկիր, Ողջակիզման վերապրող եւ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման ջատագով Էլի Վիզելն ասում էր, որ ժխտումը զոհի կրկնասպանութիւնն է: Ժամանակակից աշխարհում, ցաւօք, ժխտման ձեւերը նոյնպէս կատարելագործւում են: Թուրքիայի ժխտողականութիւնը նոր տեսք է ստացել․ կիսաճշմարտութիւնների եւ բացայայտ ստի միախառնում, որն աւարտւում է անբովանդակ արդարացումներով ու տեղի ունեցածի մեղքը դահճից զոհի վրայ բարդելու փորձով: Այս ճանապարհը տանում է դէպի փակուղի, որից դուրս գալու հետեւանքը լինելու է ինքնութեան խորը ճգնաժամը:
Այդ փակուղին արագ յաղթահարելու ու ցեղասպանութեան հետեւանքները վերացնելու ամենագործուն միջոցներից մէկը Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման շարունակական ընթացքն է (այն պաշտօնապէս ճանաչել ու դատապարտել է շուրջ երեք տասնեակ պետութիւն, ներառեալ` Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան, Գերմանիան եւ այլն), մանաւանդ այն պետութիւնների կողմից, որոնց ժողովուրդներն ունեն համանման պատմական ճակատագիր, որոնք գիտեն, թէ ինչպիսի սարսափելի յանցագործութիւններ կարող է ծնել կոյր ատելութիւնը: Ժամանակն է, որպէսզի անհատական տեղեկացուածութիւնը վերածուի յստակ որոշումների: Ապագայում նման ոճիրները բացառելու համար կարեւոր նշանակութիւն ունի նաեւ հանրային իրազեկութիւնը: Օրինակ` 2019թ․ դեկտեմբերին ԱՄՆ ներկայացուցիչների տունը պաշտօնապէս ճանաչեց Հայոց ցեղասպանութիւնը` կոչ անելով ոչ միայն պայքարել ժխտողականութեան դէմ, այլեւ խրախուսել ցեղասպանութեան մասին տեղեկութիւնների ներառումը կրթական ոլորտում: Սա է ցեղասպանութեան յանցագործութեանն «այլեւս երբեք» ասելու միասնական բանաձեւի ամենակարեւոր բաղադրիչներից մէկը:
«Այլեւս երբեք»․ միլիոնաւոր մարդիկ, բազմաթիւ պետութիւններ ու կառոյցներ այսօր յարգելու են Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակը: «Ո՞վ է այսօր յիշում հայերի կոտորածները» անպատկառ հարցը մէկընդմիշտ պէտք է փակել մէկ պատասխանով` «բոլորս»:
Այսօր Հայաստանում Հայոց ցեղասպանութեան երեք ականատես է ապրում, սակայն կան միլիոնաւոր վերապրողներ: Մենք հայերս, ամբողջ աշխարհում կրում ենք մեր նախնիների ապրած ցաւը, տառապանքն ու սարսափները, մեր սրտերում ու հոգիներում ոչ միայն ապրիլ 24-ին, այլ ամէն վայրկեան, մշտապէս: Ծիծեռնակաբերդի բարձունքում վառուող անմար կրակը բոլորիս սրտում է, մենք յիշում ենք, մենք ոգեկոչում ենք, մենք աղօթում ենք զոհերի հոգիների համար եւ մենք պայքարում ենք յանուն արդարութեան ճանաչման»:
