Անդրադարձ
(Ապրիլ 24-էն Ետք)
Նոր սերունդը` ան, որ յիսունը լրացուցած է արդէն եւ կը գտնուի վաթսունի հրուանդանին առջեւ, ապրիլ 24-ը չտեսաւ, բայց ապրեցաւ, կ՛ապրի ու պիտի ապրի իր ժողովուրդին մեծ, նոյնիսկ մեծագոյն այս ողբերգութիւնը:
Աչքով չտեսաւ Եղեռնը, սակայն անշուշտ տեսաւ հոգիով, ջիղերով եւ ցեղային առհաւութեամբ:
Այս սերունդն է անցեալին աւանդապահը եւ կոչումը ունի յաջորդ սերունդներուն փոխանցելու յիշատակը, գոնէ յիշատակը անասելի ողբերգութեան եւ Եղեռնին:Որեւէ ժողովուրդ չի կրնար մոռնալ իր նահատակները, որոնք ինկան վասն ազգի եւ հայրենեաց: Ու ինկան ո՛չ թէ մեռնելու, այլ` ապրելու եւ յաւերժ ապրեցնելու համար ցեղին ոգին:
Որեւէ ժողովուրդ չի կրնար մոռնալ նաեւ իր հերոսները, որոնք յաղթանակի վերածեցին պարտութիւնը եւ բոպիկ ոտքերով հայրենիք ստեղծեցին:
Հայրենիքը խորհրդանշանն է նահատակներուն եւ հերոսներուն: Եւ ո՛վ որ կ՛ուրանայ մէկը կամ կը թշնամանէ միւսը, պարզապէս ուրացած եւ թշնամանած կ՛ըլլայ հայրենիքը:
Նահատակութիւնը կամաւոր զոհաբերում մըն է, հերոսութիւնը այդ զոհաբերութեան յաղթանակն է:
Եթէ միայն նահատակներ ունենայինք` առանց հերոսներու, մեր պատմութիւնը պիտի դառնար «մատեան ողբերգութեան»:
Եթէ միայն հերոսներ ունենայինք` առանց նահատակներու, յայնժամ մեր պատմութիւնը կրնար դառնալ «աստուածներու ողբերգութիւն»:
Չկայ ժողովուրդ, որ նահատակներ չունենայ, ինչպէս չկայ ժողովուրդ, որ հերոսներ չունենայ:
Իրական ողբերգութիւնը այն է, երբ արիւնը կը թափուի` առանց յոյսի կամ յաղթանակը կը շահուի` առանց արիւնի:
Անարիւն յաղթանակներ չկան, չեն եղած արարչագործութեան առաջին դարէն սկսեալ:
Ապրիլ 24-ը ողբերգութիւն մըն էր իր տառական իմաստով, Սարդարապատը, այլ խօսքով` մայիս 28-ը, յաղթերգութիւն մըն է` դարձեա՛լ տառական իմաստով:
Մէկը մեռնիլ գիտնալ էր, միւսը ապրիլ գիտնալ է:
Մեռնելով մահուան յաղթելն է իրական յաղթանակը:
Մենք այս յաղթանակը շահեցանք ո՛չ միայն մեր նահատակներով, այլեւ` մեր հերոսներով: Այսինքն` ո՛չ միայն շնորհիւ մեռնիլ գիտցողներուն, այլ` շնորհիւ ապրիլ գիտցողներուն:
Թշնամին կրակի տուաւ մեր քաղաքները, մենք հազիւ միայն կրցանք անոր յարդանոցը այրել: Սուրի տասը հարուածի դէմ մենք դաշոյնի հարուած մը միայն կրցանք ուրուագծել: Սակայն ունինք այն մխիթարանքը, որ եթէ չկրցանք պատուհասել բոլոր ոճրագործները, գոնէ կրցանք ոճիրը պատժել ոճրագործի անձին մէջ:
Մովսիսական օրէնքը` աչքի տեղ աչք եւ ակռայի տեղ ակռայ, մեր աշխարհն է, երկրային կեանքն է: Քրիստոսի պատգամը` շապիկդ ուզողին վերարկուդ ալ տուր, աշխարհը չէ, երկինքն է: Երկրային կեանքը չէ, երկրնային կեանքն է:
Բայց մենք կ՛ապրինք ո՛չ թէ երկնքի, այլ երկրի մէջ: Ո՛չ թէ դրախտի, այլ` դժոխքի մէջ:
Դժոխքի մէջ ապրողը կրնայ մտածել դրախտի մասին, բայց դրախտի մէջ ապրողը չի կրնար մտածել դժոխքի մասին:
Մենք երկնքի այս երկու պարունակներն ալ տեսանք: Դժոխքի մէջ մտածեցինք դրախտի մասին, եւ դժոխքը մեզի թուեցաւ քաւարան:
Հիմա կը գտնուինք այս երկու պարունակներուն հանդիպման կէտին վրայ: Մէկ կողմը Լեթէն է` «գետ մոռացութեան, յոր ըմպէին ստուերք մեռելոց եւ մոռանային զբովանդակ զանցեալն կենաց իւրեանց, որ յաշխարհի աստ»: Միւս կողմը եդեմական պարտէզն է` արքայութեան նախադուռը, ուր անցեալը ներկան է, եւ ներկան ապագան է:
Յոյս ունինք որ անցած ենք կամ անցնելու վրայ ենք Լեթէն եւ կը գտնուինք արքայութեան նախադրան առջեւ:
Կը զգանք, որ կանք այս պահուն, եղած ենք անցեալին ու պիտի ըլլանք ապագային ալ: Եւ այս է կարեւորը: Եւ այս է միակ կարեւորը` Լինե՛լ:
Երբ հիննայ, յուշ դառնայ այս ամբողջ պատմութիւնը, որ սկսաւ յիսուն տարի առաջ կամ յիսուն դար առաջ, մարդիկ պիտի սկսին դատել մեր դարաշրջանը, մեզմէ առջի դարաշրջանը մեզմէ ետքի դարաշրջանն ալ: Այն ատեն փետուրէ գրիչով մագաղաթի վրայ պիտի գրուի սա՛ երկու տողը, «Լէոնիտաս յաղթուեցաւ պատերազմի դաշտին վրայ, բայց յաղթեց պատմութեան դաշտին վրայ»:
Լէոնիտասը մենք ենք:
Թշնամիին վրիպումը իր նպատակին մէջ` մեր բարոյական յաղթանակն է: Եւ այս յաղթանակն է ամէնէն տեւականը:
Քրիստոս եթէ չխաչուէր, հաւանաբար իրմէ զատ քրիստոնեայ պիտի չգտնուէր աշխարհի վրայ:
Մենք հետեւեցանք Քրիստոսի օրինակին:
Քաղաքական երգիծանքի վարպետը` Յակոբ Պարոնեան, խօսելով Մուշի հայերուն դէմ տեղի ունեցած անլուր հարստահարութեանց մասին եւ խօսքը ուղղելով անոնց` կը գրէր մեզմէ շուրջ դար մը առաջ (1875):
«Ձեր հառաչանքներէն այնպէս կը հասկցուի, որ կուսակալը Մշոյ հայոց ոտքերն ու ձեռքերը կապել տուած է եւ քիւրտերուն ալ հրաման ըրած է, որ ասոնց արտերը, այգիները, դպրոցներն ու եկեղեցիները այրեցէք, աւերեցէք, քանդեցէք, կործանեցէք: Եթէ այսպէս է, բացայայտ ըսէք, իսկ եթէ` չէ, խոստովանեցէք, որ քիւրտերը եկեղեցին կողոպտած ատեննին մենք կը քնանայինք, որ` քիւրտերն ոչխարնիս տարած ատեննին մենք կը յօրանջէինք, որ` մեր ընտանեաց պատիւը բռնաբարած ատեննին մենք ասդին տամա կը խաղայինք»:
Ասիկա այլեւս երգիծանք չէր, այլ պարզապէս ըմբոստութեան հրաւէր էր: Պարոնեան չէր կրնար իր բուն անունով կոչել թշնամին, եւ հարկադրաբար թուրքը փոխարինած էր քիւրտով:
Պարոնեան մեղադրանքի բաժին մըն ալ ուղղած է Ազգային ժողովին եւ Պոլսոյ Կեդր. վարչութեան. «Խեղճերն անդին կը հարստահարուին, կը հալածուին, մենք ասկէ սահմանադրական հրահանգ կը ղրկենք անոնց…»:
Միայն Րաֆֆին կրնայ մրցիլ Պարոնեանի հետ` յեղափոխութեան իր ներբողով, թերեւս աւելի ճիշդ պիտի ըլլար ըսել` միա՛յն Պարոնեանը կրնայ մրցիլ Րաֆֆիին հետ:
Մուշի հարստահարութեանց մասին տեղեկատուութիւնը հրատարակուած է «Թատրոնի»-ի 1875 նոյեմբեր 8-ի թիւով: Երկու շաբաթ ետք, 1875 նոյեմբեր 22-ին: Պարոնեան քաջութիւնը կ՛ունենար գրելու. «Հայաստանէն հասած լուրերը վերջապէս կը յայտնեն, որ հարստահարութիւնը Մշոյ կուսակալ կարգուած է, որ` հարստահարութիւնն է Մուշը կառավարողը»:
Հիմա, Պարոնեանէն իննսուն այսքան տարի ետք, մենք ամօթ կը զգանք, երբ կը լսենք ու կը կարդանք սա՛ տեսակ հարցումներ.
– Ո՞վ է հայկական Եղեռնին պատասխանատուն:
Հարցումը ընողներուն ինքնութիւնը. կը հաստատէ, որ պատասխանը պիտի ըլլար
– ՀՅ Դաշնակցութիւնը: Պատասխանատուն Թալէաթը չէր, Էնվերը չէր, Ճեմալը չէր, Պեհաէտտին Շաքիրը կամ տոքթ. Նազըմը չէ, Ապտիւլ Համիտն ալ չէր, այլ, միայն եւ միայն ՀՅ Դաշնակցութիւնն էր:
Ուրիշ բա՞ն է արդէն թուրքին ուզածն ալ…
Ֆրանց Վերֆել կը գրէր իր ծանօթ գործին մէջ տեղ մը.
«Այս պայմաններուն մէջ դժուար է հայ ըլլալը: Այս պայմաններուն մէջ միայն հայը կրնայ հայ ըլլալ»:
Այո՛, արդարեւ:
Բ. ԹԱՇԵԱՆ
