Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ 21 սեպտեմբեր 1991-ին տեղի ունեցաւ հանրաքուէ, որոշելու համար Խորհրդային Միութենէն անկախանալու հարցը:
Նախապէս արդէն, 23 օգոստոս 1990-ին Հայաստանի Հանրապետութեան Գերագոյն խորհուրդը ընդունած էր Հայաստանի անկախութեան հռչակագիրը:
* * *
«Ազդակ» շաբաթ, 21 սեպտեմբեր 1991-ի թիւով, «Հանրաքուէին պատասխանը չի կրնար ոչ ըլլալ» խորագիրով խմբագրականով կը գրէր.
«Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններէն ներս ապրող հայորդիները, այսօր` 21 սեպտեմբերին, վճռականօրէն «Այո՛» պիտի պատասխանեն այն հարցումին, թէ արդեօք կ՛ուզե՞ն, որ մեր հայրենիքը ըլլայ գերիշխան եւ անկախ երկիր մը, ազատ` ուղղակի կամ անուղղակի որեւէ կապանքէ եւ կաշկանդումէ:
«Հանրաքուէին արդիւնքին պէտք չունինք` գիտնալու համար, թէ հայրենի մեր ժողովուրդը, թարգմանն ու արտայայտիչը ըլլալով ամբողջ հայութեան կամքին ու տեսլականներուն` 100 առ հարիւր համեմատութեամբ թեր պիտի քուէարկէ իրեն ուղղուած ծանօթ հարցումին: Արդարեւ, կարելի՞ է երեւակայել ոեւէ հայ, ոեւէ քաղաքակա՛ն մարդ, որ «ոչ» պատասխանէ իր հայրենիքին անկախութեան գաղափարին:
«Այսօրուան հանրաքուէին արդիւնքը ծանօթ է այժմէն իսկ: Անիկա յստակ էր երէկ, անցեալին, աւելի քան դար մը առաջ, սկսեալ` այն օրէն, երբ օտարի լուծին տակ կքած ու արիւնաքամութեան վիճակին հասած հայը օր մը բարձրացուց իր գլուխը եւ հայ ֆետայիին հետ բացագանչեց` «ազատութիւն կամ մահ»: 21 սեպտեմբեր 1991-ի հանրաքուէէն բազմաթիւ տարիներ առաջ, իր առաջին հանրապետութեան ծնունդ տուող Սարդարապատեան հերոսամարտէն առաջ ու անկէ ետք, հայը բազմիցս իր արիւնո՛վ «Այո՛» քուէարկեց ազատ, անկախ եւ միացեալ հայրենիքի տեսլականին: Այդ քուէն կրկնուեցաւ խորհրդային համայնավար իշխանութիւններու ամէնէն դաժան հալածանքի օրերուն ալ, սփիւռքի տարածքին, թէ հայրենի հողին վրայ, ուղղակի եւ անուղղակի միջոցներով, ի գին բազմահազար զոհերու եւ բազում զոհողութիւններու, չարենցներու եւ ճակատագրակիցներուն կեանքերուն»:
* * *
Երկուշաբթի, 23 սեպտեմբեր 1991-ի թիւով եւ «Հայաստանի խորհրդարանը այսօր անկախութիւն կը յայտարարէ» խորագիրով լուրով «Ազդակ» կը գրէր.
«Հայաստանի Հանրապետութեան Գերագոյն խորհուրդը (խորհրդարան) այսօր նիստ մը պիտի գումարէ, պաշտօնապէս անկախ հռչակելու համար Հայաստանը: Խորհրդարանի այս յայտարարութիւնը պիտի ըլլայ շաբաթ օր տեղի ունեցած հանրաքուէին արդիւնքին նուիրագործումը:
«Շաբաթ օր, Երեւանի եւ Հայաստանի բոլոր շրջաններուն մէջ տօնական մթնոլորտ կը տիրէր, աննախընթաց վիճակ մը` վերջին 70 տարիներուն»:
* * *
Երեքշաբթի, 24 սեպտեմբեր 1991-ի թիւով եւ «Հայաստան` անկախ Հանրապետութիւն» խորագրեալ լուրով «Ազդակ» կը գրէր.
«Հայաստանի Հանրապետութեան Գերագոյն խորհուրդը (խորհրդարան) երէկ յետմիջօրէին անկախ հռչակեց Հայաստանը:
«Որոշումը տրուեցաւ միաձայնութեամբ: Անիկա կը բխի շաբաթ օր տեղի ունեցած հանրաքուէի արդիւնքէն. ծանօթ է, որ հանրաքուէին մասնակցողներուն հարց տրուած էր, թէ կ՛ուզե՞ն որ Հայաստանը դառնայ Խորհրդային Միութենէն անկախ եւ գերիշխան հանրապետութիւն մը: Հանրաքուէին մասնակցած էր քուէարկելու իրաւունք ունեցողներուն 95 առ հարիւրը, որուն 99,3 առ հարիւրը «Այո» քուէարկած էր:
«Անկախութեան յայտարարութեան նիստը անցաւ տօնական եւ ցնծութեան մթնոլորտի մը մէջ: Երեսփոխանները միաձայնութեամբ հաստատեցին շաբաթ օրուան հանրաքուէին արդիւնքը, ծափահարութեամբ ողջունեցին յայտարարութիւնը եւ յոտնկայս երգեցին Հայաստանի քայլերգը:
«Ներկայ էր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը` Վազգէն Ա.: Խորհրդարանի շէնքին մէջ, յատուկ արարողութեան մը ընթացքին, ան օրհնեց անկախութեան հռչակման աքթը»:
Հայաստան դարձաւ Խորհրդային Միութեան միակ հանրապետութիւնը, որ անջատուեցաւ Միութեան հանրաքուէի մասին օրէնքի տառին ու իրաւական բոլոր փուլերուն համապատասխան չափանիշներով:
