Հայ Որբերը. Լուսանկարներ Եւ Հայու Աչքեր

ՄԻՐԷՅ ԿԷՕՔՇԷՆԵԱՆ – ՔԷՐԹԷՇԵԱՆ

Հայոց ցեղասպանութիւնը (1915-1923) խոր հետք ձգեց հայ ժողովուրդին կեանքին վրայ` ոչ միայն կործանելով ընտանիքներ եւ համայնքներ, այլ նաեւ` ստեղծելով որբերու մեծաթիւ սերունդ մը: Այս որբերը դարձան ֆիզիքական գոյատեւման պայքարի օրինակներ, ինչպէս նաեւ` հայկական մշակոյթի, ինքնութեան եւ գոյութեան շարունակութեան խորհրդանիշներ: Հայ որբերու մեծ թիւը յառաջացաւ իբրեւ Ցեղասպանութեան անմիջական հետեւանք: 1,5 միլիոն հայ զոհուեցաւ, իսկ հազարաւոր մանուկներ զրկուեցան իրենց ընտանիքէն: Այս որբերը յաճախ բռնի կը տեղահանուէին, կը կորսնցնէին իրենց ինքնութիւնը կամ կը տեղաւորուէին թուրք, քիւրտ կամ արաբ ընտանիքներու մէջ` իսլամացման ենթարկուելու համար:

Համաշխարհային Ա. պատերազմի աւարտէն ետք միջազգային համայնքը, յատկապէս` կազմակերպութիւններ, ինչպէս` «Նիր իսթ ռիլիֆ»-ը, արագ արձագանգեց: Ամերիկեան այս կազմակերպութիւնը կարեւոր դեր խաղաց որբերու փրկութեան եւ խնամքի մէջ` հաստատելով որբանոցներ Միջին Արեւելքի մէջ: Որբանոցները որբերու հիմնական ապաստաններն էին 1920-ականներուն եւ 1930-ականներուն: Այս հաստատութիւններուն մէջ կեանքի պայմանները յաճախ ծանր էին` սահմանափակ սնունդ, քիչ բուժելիութիւն եւ խիստ կարգապահութիւն: Սակայն, նոյն ժամանակ, շատ մը որբանոցներու նպատակն էր նաեւ ապահովել կրթութիւն եւ պահպանել հայոց լեզուն ու մշակոյթը: Օրինակ, շատ մը որբանոցներ հայերէն դասեր կու տային եւ մանուկներուն կը ներշնչէին ազգային ինքնութեան սէր: Մինչ շատ մը որբեր մնացին Մերձաւոր Արեւելքի երկիրներուն մէջ, այլոց տեղափոխեցին Եւրոպա, Ամերիկա կամ Աւստրալիա: Տեղահանուելու գործընթացը յաճախ ցաւալի էր. մանուկները կը կորսնցնէին իրենց վերջին կապերը հայրենիքին հետ եւ երբեմն նաեւ` իրենց հայկական ինքնութիւնը: Ոչ հայ ընտանիքներու կողմէ որդեգրուելու պարագային, հայ որբերը յաճախ ամբողջութեամբ կը ձուլուէին նոր մշակոյթի մէջ: Ընտանիքներուն եւ հայրենիքին կորուստը ծանր հոգեբանական ազդեցութիւն ձգեց որբերուն վրայ: Շատեր կ՛ապրէին թախիծի, տագնապի եւ անմոռանալի վախերու մէջ: Շատ մը որբեր ալ դիմացան այս փորձութիւններուն` պահպանելով իրենց ազգային արմատները: Անոնք դարձան մշակոյթի եւ ինքնութեան պահապաններ սփիւռքի մէջ` կարեւոր դերակատարութիւն ունենալով նոր համայնքներ ստեղծելու եւ նոր կեանք մը կառուցելու աշխատանքին մէջ:

Հայ որբերու պատմութիւնը կարեւոր դասեր կու տայ համաշխարհային համայնքին: Այս պատմութիւնը կը յուշէ պատերազմներու եւ ցեղասպանութիւններու պատճառով տուժած երեխաներուն անմիջական եւ երկարաժամկէտ օգնութիւն տրամադրելու կարեւորութիւնը: Բացի ատկէ` անոնց պատմութիւնը կը յիշեցնէ, թէ ինչպէ՛ս ազգեր եւ համայնքներ կրնան վերակառուցուիլ` նոյնիսկ ամէնէն դժուար պայմաններուն մէջ:

Հայ որբերու ժառանգութիւնը կը շարունակէ ներշնչել սփիւռքահայ սերունդները, որոնք զանոնք կը տեսնեն որպէս գոյատեւման, դիմադրութեան եւ մշակութային պահպանման խորհրդանիշ: Այս պատմութիւնը ոչ միայն հայկական անցեալի մաս կը կազմէ, այլ նաեւ համամարդկային ճգնաժամերուն անդրադառնալու եւ լուծումներ գտնելու հիմնաքարը կը հանդիսանայ:

Այս էջով ներկայացուած լուսանկարներուն մէջ յատուկ ուշադրութիւնս գրաւեցին յատկապէս որբերուն աչքերը: Զանոնք դիտած ժամանակ կը յիշէի Ժըպրան Խալիլ Ժըպրանին խօսքը` «The eyes are the window to the soul» (Աչքերը հոգիի պատուհանն են): Այս ամենազօր արտայայտութիւնը կը մեկնաբանէ, որ աչքերը ոչ միայն աշխարհը տեսնելու միջոց են, այլ նաեւ կ՛արտացոլացնեն մարդու ներքին զգացմունքները, մտքերն ու յոյզերը: Մարդ մը հայեացքի միջոցով յաճախ կրնայ հասկցնել, թէ ի՛նչ է թաքնուած իր սրտին եւ մտքին մէջ:

Հայ որբերու աչքերը լուսանկարներուն մէջ կը փոխանցեն բաներ, որոնք երբեք բառերով չեն  կրնար արտայայտուիլ: Շատ անգամ այդ աչքերը սառցակալած են` ուրախութիւնն ու յոյսը մէկ կողմ դրած, բայց միշտ լեցուն ուժով եւ ցանկութեամբ` պայքարելու համար: Այս աչքերը կեանքի ու մահուան պարը, կորուստներ եւ որոնումներ` օտար երկիրներու մէջ, եւ միեւնոյն ժամանակ դիմադրութեան ուժ կը նշանակեն:

Լուսանկարներուն երեւցող հայ որբերուն աչքերը կարծես թէ դուրս եկած են պարզ տեսողական աշխարհէն եւ զանոնք դիտողին առիթ կու տան մտորումներու, կը ստեղծեն ապրումներ ու կը հիւսեն պատմութիւններ: Անոնք ոչ միայն ժառանգութիւն են` կապուած պատմական արհաւիրքներու հետ, այլ նաեւ կը խորհրդանշեն այդ ժամանակահատուածներուն հոգեբանական ծանրութիւնը եւ պայքարի շարունակականութիւնը:

Որբերուն աչքերը կը բնութագրեն ոչ միայն ապրած տառապանքները, այլ նաեւ` անմոռանալի կապը իրենց կորսնցուցած հայրենիքին ու ընտանիքին հետ: Յաճախ լուսանկարները կը ներկայացնեն այդ մանուկներուն հայեացքները` լի թախիծով եւ արդարացի պահանջատիրութեամբ, թէ՛ իրենց կորսուած հարազատներու եւ թէ՛ ապագայի հանդէպ: Այդ աչքերը իրենց լռութեամբ կը հաղորդեն շատ մը չխօսուած պատմութիւններ:

Հայկական աչքերը, որոնք յաճախ կը նկատուին որպէս մեր ժառանգութեան եւ պատմութեան արտայայտութիւնը, շատ աւելի բան կը ներկայացնեն, քան` պարզ արտաքին յատկանիշ մը: Անոնք կը պատմեն դարերու ապրումները, ցաւը, ուրախութիւնը եւ տոկունութիւնը, որոնք մեր ժողովուրդի հոգիին խորքերուն մէջ են:

Հայկական աչքերը յաճախ կը նկարագրուին իբրեւ «խոր», «արտայայտիչ» եւ «բացայայտող» յատկանիշներով: Այս նկարագրութիւնները ո՛չ միայն արտաքին տեսքին կը վերաբերին, այլ նաեւ անոնց ունակութեան` արտայայտելու ներքին ապրումները:

Հայկական մշակոյթին մէջ աչքերը յաճախ հոգեբանական ուժի եւ տոկունութեան խորհրդանիշ են: Ցեղասպանութենէն վերապրողներու սերունդին աչքերուն մէջ կարելի է տեսնել թէ՛ ցաւը, եւ թէ՛ յոյսը: Այս հոգեբանական դիմագիծը կը փոխանցուի սերունդէ սերունդ, եւ իւրաքանչիւր հայ իւրովի կը կրէ անոր ծանրութիւնը եւ արժէքը:

Հայկական աչքերը` իբրեւ մեր պատմութեան եւ մշակոյթի արտայայտութիւն, ճանչցուած են ամբողջ աշխարհի մէջ: Ոեւէ հայ, անկախ իր ծննդավայրէն, կրնայ կապուիլ այս խորհրդանիշին հետ` տեսնելով ուրիշ հայու աչքերուն մէջ իր սեփական պատմութեան հայելին: Սփիւռքեան համայնքներուն մէջ աչքերուն կեդրոնական դեր տրուած է` զանոնք ներկայացնելով իբրեւ վերականգնումի խորհրդանիշ:

Հայկական աչքերը պարզապէս արտաքին յատկանիշ չեն, այլ մեր կեանքի, տոկունութեան եւ յոյսի արտայայտիչ պատուհաններն են: Անոնք կրնան տեսնել թէ՛ անցեալը եւ թէ՛ ապագան` միեւնոյն ժամանակ պահպանելով հզօր կապը ներկայի հետ: Ոեւէ հայու աչքերուն մէջ կարելի է գտնել ամբողջ ժողովուրդի մը պատմութիւնը` զարդարուած յիշողութիւններով, յաղթանակներով եւ անսասան յոյսով:

Հայկական աչքերն ու անոնց պատմութիւնը կը հանդիսանան գերազանց աստիճանի, ծայրաստիճան տառապանքի եւ ժողովուրդի հոգեբանական դիմադրութեան նշանակութիւն: Անոնց հեգնանքով լեցուն հայեացքները ոչ միայն կը ծառայեն որպէս յիշողութիւն Հայոց ցեղասպանութեան տառապանքներու մասին, այլ նաեւ կը յուշեն հետագայ սերունդներուն` շարունակելու պայքարը, պահպանելու հայկական ինքնութիւնը եւ մեր մշակութային ժառանգութիւնը:

Այս լուսանկարներուն մէջ մենք կը տեսնենք լուռ հայեացքներ, որոնք սակայն այնքան հարուստ են յիշողութիւններով: Ահաւասիկ որբերու այս յուշերն են, որոնք փոխանցուած են մեզի եւ դարձած են համամարդկային արժէքներ:

1920-1930 թուականներու այս լուսանկարներու մէջ երեւցող հայ որբերու աչքերը կը կրէին հազարաւոր անխօս պատմութիւններ, որոնք կ՛առնչուէին կորսուած հայրենիքի տագնապին, ընտանիքէն բաժանման ցաւին եւ անորոշ ապագայի մը հորիզոնին: Բայց այդ աչքերուն մէջ կար նաեւ խոր ուժ եւ վճռակամութիւն` գոյատեւելու, ինքնութիւնը պահպանելու եւ կորսուածներու յիշողութիւնը կենդանի պահելու: Անոնց հայեացքին մէջ միայն ցաւ չէ,  որ կ՛արտացոլայ, այլ նաեւ յոյսը` բարւոք ապագայի մը հանդէպ. ասիկա  դիմադրութեան խոնարհ խոստում մըն էր, որ պիտի պահպանէր իրենց ապագայ կեանքն ու ժառանգութիւնը` խոչընդոտներու եւ տեղահանութիւններու դիմաց:

Այս հայեացքը, եւ ինչպէս շատ մը լուսանկարներու մէջ կը տեսնենք, որբերուն ժպիտը թո՛ղ յաւերժ մնայ հայ մանուկներուն դէմքին վրայ:

Հայի Աչքեր

Հայի աչքեր, սիրո՛ւն աչքեր,
Սեւ ամպն էր ձեզ ծածկել դարեր,
Սեւ վիշտն էր ձեզ մաշել, տանջել,
Ձեզնից ժպիտն առել-տարել:

Լոյսի լճակ`
Աչքեր տրտում
Այս ե՞րբ դարձաք
Այսպես խնդուն:

Հայի աչքեր, աչքեր թախծող,
Դուք միշտ խոնարհ, դուք միշտ անչար,
Տանջուող մարդու համար լացող,
Տարին միայն մի oր պայծառ:

Լոյսի լճակ`
Աչքեր տրտում
Այս ե՞րբ դարձաք
Այսպէս խնդուն:

Հայի աչքեր` ջահեր յոյսի,
Էլ չի մթնի երկինքը ձեր,
Բացուել է դուռն արշալոյսի`
Շողով լցրել երկիրը մեր:

Լոյսի լճակ`
Աչքեր տրտում
Այս ե՞րբ դարձաք
Այսպէս խնդուն:

ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ

 24/11/2024