ՌՈՍՏՈՄ
1892-ը ընդհանրապէս ծանր տարի էր հայ ազգաբնակչութեան համար: Տաճիկ կառավարութիւնը հայկական շարժումը խեղդելու նպատակաւ ամենածայրայեղ միջոցների պատրաստութիւններ էր սկսում տեսնել: Ամէն մի փոքրիկ յեղափոխական դէպքին նա պատասխանում էր դժոխային խստութիւններով: Հարուածը ոչ միայն յեղափոխական անհատների դէմ էր, այլ շարժման արմատի` համայն հայ տարրի դէմ, թէեւ այդ տարրի ընդհանրութիւնը ստրկաբար շարունակում էր կրել ծանր շղթաները: Մասսային ձերբակալութիւնները տարածւում էին Մուշ, Սասուն, Վան, Կարին, Տրապիզոն, Երզնկա, Գարահիսար, Արաբկիր, մինչեւ իսկ Կիլիկիա:
Կառավարութիւնը զուգընթացաբար գրգռում էր մահմետական ամբոխը հայ ազգաբնակչութեան դէմ` հաւատացնելով նրան, թէ հայերը ձգտում են ազգային գերիշխանութեան, մահմետականների ստրկացման: Իսկ նորակազմ համիտիական գնդերը ամենազօրեղ զէնքն էին կառավարութեան ձեռքին, բոլորովին ուժասպառ անելու հայ տարրը:
Ասպարէզ մտած ամէն գոյնի, ուղղութեան, դիրքի տէր «գործիչներ», որոնք համախմբուել էին ընդհանուր ոգեւորութեան ժամանակ, բնականաբար, պէտք է ընդհատուէին, երբ այդ ոգեւորութիւնը սկսեց աստիճանաբար իջնել: Բուն յեղափոխական գործը շատ ծանր պայմաններ էր ներկայացնում, իսկ այդ պայմաններին քչերն էին պատրաստ ենթարկուելու, եւ աւելի քչերը` ընդունակ մինչեւ վերջը տանելու յեղափոխական կեանքի բոլոր դառնութիւնները: Շատերը, մանաւանդ խոհեմները, լուռ ու մունջ քաշուեցին իրենց տեղերը եւ շարունակեցին վարել նախկին անվրդով, ապահով կեանքը: Ասպարէզի վրայ գտնուածների մէջ սկսեցին երեւան գալ ներքին երկպառակութիւններ: Դաշնակցութիւնից բաժանուեց մի խումբ «ֆրակցիա» միութիւն անունով, որն ունեցաւ իր կեդրոնական վարչութիւնը, իր մասնաճիւղերը եւ որը արդարացնում էր իր գոյութիւնը նրանով, որ Դաշնակցութեան Կենտրոնը հարկաւոր եռանդով չէ գործում: «Ֆրակցիա» միութեան կողքին բուսաւ մի նոր կազմակերպութիւն եւս, «Տաճկահայաստանի Ազատութեան վարչութիւն» անունով: Այս բաժանումները, որ պարզ հետեւանք էին յեղափոխական գործունէութեան իսկական պայմանների պարզուելուն, անժամանակ ոգեւորութեան իջնելուն, համարուեցան պատճառ յեղափոխական գործի դանդաղ ընթանալուն: Հասարակութիւնը, անընդունակ գտնուելով հասկանալու գործի դանդաղութեան իսկական պատճառները եւ ամբողջ չարիքը տեսնելով կուսակցական բաժանումների մէջ, միաբերան «միութիւն» էր պահանջում: Դաշնակցութեան Կենտրոնական վարչութիւնը երկար բանակցութիւններից յետոյ, իր կողմից մեծ զիջումներ անելով, յաջողեցրեց միութիւնը: Բայց այդ, ի հարկէ, գործի ընթացքին շատ քիչ օգնեց, հասարակութիւնը որպէսզի իր «առատ նուէրները» թափի, ոչ մի կոպէկ աւելի չտուեց: Ռէակցիան աւելի եւ աւելի սկսեց սաստկանալ, մանաւանդ, երբ անցան գարունը, ամառը, աշունը եւ տաճկահայ ժողովուրդը բնաւ չմտածեց շարժուել:
Ստեղծուեց մի ցաւալի դրութիւն: Հիմնուած հասարակութեան ոգեւորուած տրամադրութեան վրայ, Դաշնակցութեան Կենտրոնը լայն-լայն ծրագիրներ էր կազմում, դաշնակցական գործակալները բուն երկրում մեծ աջակցութիւն էին խոստանում, տեղական գործիչները մեծ-մեծ յոյսերով սնւում, սակայն ոգեւորութիւնն իջնելուն պէս հասարակութեան խոստումներն չկատարուեցան, Կենտրոնի լայն ծրագիրները կիսակատար մնացին, իսկ աւելի ցաւալին այն է, որ թէ՛ հարուստ դասը, թէ՛ Կենտրոնը, թէ՛ գործակալները, թէ՛ բուն Երկրում գործիչները` բոլորն էլ իրենց փոխադարձաբար խաբուած տեսան եւ մէկ մէկու հետ թշնամացան: Ո՞վ էր իսկական յանցաւորը: Ռէակցիան իր գագաթնակէտին էր հասել, «յուսախաբ» ռուսահայ ժողովրդի ականջները խլացել էին, յեղափոխական շարժման այլեւս չէին հաւատում:
Ահա այս հանգամանքներումն էր, որ 1892-ի սկզբին միտք յղացուեց Դաշնակցութեան Ընդհանուր ժողով կազմելու, որը եւ իրագործուեց 1892-ի ամառը: Ներկայ էին Դաշնակցութեան Ռուսաստանի, Պարսկաստանի եւ Տաճկաստանի ներկայացուցիչները: Հրաւէր ուղարկուեց նաեւ միւս կուսակցութիւններին («Արմենիա»-ի եւ «Հնչակ»-ի), բայց անպատասխան մնաց:
Երկամեայ դառը փորձառութեամբ զինուած, անողոք քննադատութեան ենթարկելով անցեալի գործունէութեան ձեւը եւ ուղղութիւնը, ժողովի անդամները կենսական փորձերի հիման վրայ գծեցին այն ճանապարհը, որի վրայ մինչեւ այժմ կանգնած է Դաշնակցութիւնը:
Աւելորդ ենք համարում երկար կանգ առնել ժողովի պարապմունքների վրայ: Դաշնակցութեան Ծրագիրը, որ մշակուած է այդ ժողովում, կարող է ամփոփ գաղափար տալ նրա մասին: Յիշատակենք միայն մի կէտ: Ժողովը ունէր խորհրդակցական բնաւորութիւն, առաւել` մտքերի փոխանակութիւն, այդ պատճառով բոլոր այն հարցերը, որ դրւում էին, ենթարկւում էին վիճաբանութեան մինչեւ այն ժամանակ, երբ բոլորն էլ համաձայնւում էին հարցի այս կամ այն վերջնական ձեւակերպման վրայ. ո՛չ մի հարց չի ենթարկուել քուէարկութեան. բոլորը ընդունել են միաձայն հաւանութեամբ:
Ժողովականները հասկանում էին, որ յեղափոխական կազմակերպութեան թուլանալը բնաւ նշան չէ հայ ժողովրդի յեղափոխական ձգտումների թուլանալուն, շարժման կանգ առնելուն, որ ընդհանուր հիասթափութիւնը անխուսափելի էր, քանի որ ռուսահայ հասարակութիւնը շատ մեծ ակնկալութիւններ ունէր, որոնք ոչ մի դէպքում իրագործուել չէին կարող այն ժամանակուայ հանգամանքներում, որ կուսակցութիւնը չէր կարող չթուլանալ, քանի որ գործունէութեան նախկին Ծրագիրը չէր համապատասխանում գլխաւոր կէտերում յեղափոխական կեանքի իսկական պահանջներին: Պարզ էր նոյնպէս, որ յեղափոխութեան յենարանը պէտք էր փնտռել ո՛չ Կովկասում եւ ոչ արտասահմանում, ուր կարող են շատ շուտով ոգեւորուել եւ նոյն արագութեամբ էլ սառչել եւ անտարբերութեան մէջ ընկղմուել, այլ այնտեղ, հեռո՛ւ, հայ ժողովրդի տանջուող սրտի մէջ, եւ որ յեղափոխութիւնը կանգ չի առնի ոչ մի խորտակիչ ուժի առաջ, քանի գոյութիւն ունեն կեանքի տանջանքները,- նա միայն կը փոխի իր ձեւը, յարմարուելով նոր պայմաններին, երբեք իր էութիւնը:
Ժողովը ցրուեց շատ աննպաստ պայմաններում: Դաշնակցութիւնը նիւթական միջոցներից բոլորովին զուրկ էր: Ոչ միայն գործիչների համար ճանապարհածախս չէր գտնւում, այլեւ ժողովին եկած պատգամաւորների շատ համեստ ապրուստը համարեա թէ չէր հայթայթւում: Բայց հասարկութեան վրդովեցուցիչ անտարբերութիւնը, կեանքի դառը պայմանները, փոխանակ յուսահատեցնելու, աւելի եռանդ էին ներշնչում բուն գործիչների սրտերում: Մի շատ նեղ դրամական շրջան (ակ)-ի աջակցութեամբ… (Ձեռագրի վերջին մասը կորած է: Պէտք է լինի` մի շատ նեղ շրջանի դրամական աջակցութեամբ ժողովականները ցրւում են իրենց տեղերը, եւ Դաշնակցութիւնը ձեռնարկում է գործունէութեան, համաձայն ընդհանուր ժողովի տուած որոշումների):
