ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ
Հարաւային Կովկասի աշխարհաքաղաքական քարտէսը աստիճանաբար կը ստանայ նոր դիմագիծ: Պետութիւններու միջեւ հաստատուած աւանդական յարաբերութիւնները կը վերադասաւորուին, ազդեցութեան գօտիները կը վերաճշդուին, իսկ տնտեսական ու հաղորդակցական համագործակցութիւնը հետզհետէ կը զուգորդուի ռազմաքաղաքական նոր նախաձեռնութիւններով: Այս փոփոխութիւններուն կեդրոնը կը յայտնուի Թրքական պետութիւններու կազմակերպութիւնը (Organization of Turkic States, հիմնուած` 4 հոկտ. 2009), որ մշակութային եւ տնտեսական գործակցութեան իր սկզբնական սահմաններէն անդին անցնելով` կը ձգտի ձեռք բերել նաեւ պաշտպանական եւ ռազմավարական նոր տարողութիւն:
Քանի մը օր առաջ, (հոկտեմբեր, 2026) Պաքուի մէջ տեղի ունեցող պաշտպանական արդիւնաբերութեան պատասխանատուներու հանդիպումը եւ անոր զուգահեռ իրականացուած թուրք-ազրպէյճանական-ուզպեքական միացեալ ռազմափորձերը այս զարգացումին ուշագրաւ արտայայտութիւններն են: Զէնքերու համատեղ արտադրութիւնը, ռազմական արհեստագիտութեան փոխանակումը, մասնագէտներու պատրաստութիւնը եւ զինուորական գործողութիւններու համադրումը կը վկայեն երկարաժամկէտ համագործակցութիւն մը հաստատելու ձգտումը:
Այս ընթացքը առայժմ չի հաստատեր ամբողջական ռազմական դաշինքի մը ձեւաւորումը: Կազմակերպութեան անդամներուն միջեւ գոյութիւն ունին քաղաքական տարակարծութիւններ, իսկ Ղազախստանի եւ Խըրխըզստանի վերապահութիւնները ցոյց կու տան, որ բոլորը միեւնոյն ձեւով չեն ընկալեր համաթրքական համախմբումը: Այսուհանդերձ, Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի նախաձեռնութիւնները արդէն իսկ կ՛ուրուագծեն ազդեցութեան այնպիսի համակարգ մը, որ կրնայ փոխել տարածաշրջանի ուժերու յարաբերակցութիւնը:
Կ՛ենթադրեմ, որ այս զարգացումները Հայաստանի համար պիտի դառնան ռազմավարական լուրջ մտահոգութեան առարկայ:
Թրքական աշխարհի ռազմական մերձեցումը յաճախ կը ներկայացուի իբրեւ Ռուսիոյ ազդեցութեան դէմ ուղղուած աշխարհաքաղաքական մարտահրաւէր: Անշուշտ, Անգարայի եւ Պաքուի նախաձեռնութիւնները կրնան սահմանափակել Մոսկուայի աւանդական դերակատարութիւնը Հարաւային Կովկասի եւ Կեդրոնական Ասիոյ մէջ: Սակայն այդ մրցակցութեան աշխարհագրական կեդրոններէն մէկուն վրայ կը գտնուի Հայաստանի Հանրապետութիւնը, որուն ազգային անվտանգութեան հարցերը շատ աւելի անմիջական եւ կենսական բնոյթ կը կրեն:
Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը այս նոր իրողութեան մէջ առանձնայատուկ նշանակութիւն կը ստանայ: Սիւնիքը, որ Ազրպէյճանի հիմնական տարածքը կը բաժնէ Նախիջեւանէն եւ միաժամանակ կ՛ապահովէ Իրանի հետ Հայաստանի ցամաքային կապը, կը գտնուի տարածաշրջանային հաղորդակցութիւններու մրցակցութեան կիզակէտին: Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի համար արեւելք-արեւմուտք կապերու ընդլայնումը տնտեսական նպատակ ըլլալէ անդին` ունի նաեւ աշխարհաքաղաքական նշանակութիւն:
Հետեւաբար Հայաստանի տարածքով հաղորդակցութիւններու բացումը պէտք է դիտարկել ոչ միայն առեւտուրի, տնտեսական զարգացման կարելիութիւններու, այլեւ երկրի գերիշխանութեան եւ անվտանգութեան հեռանկարով:
Այս հանգամանքները յատկապէս այժմէական կը դարձնեն խաղաղութեան գործընթացի եւ TRIPP նախաձեռնութեան շուրջ ծաւալող քննարկումները: Տարածաշրջանային կապերու վերաբացումը կրնայ նպաստել Հայաստանի տնտեսական բարգաւաճումին, մեկուսացումի մեղմացման եւ փոխադարձ շահերու վրայ հիմնուած յարաբերութիւններու հաստատման: Սակայն այդ կարելիութիւնները իրական արժէք կը ստանան միայն այն պարագային, երբ անխախտ կը պահպանուին` Հայաստանի տարածքային ամբողջականութիւնը, պետական իրաւազօրութիւնը եւ սահմաններու վերահսկողութիւնը:
Խաղաղութեան համաձայնագիրը, որքան ալ պատմական նշանակութիւն ունենայ, գործնական երաշխիքներով կը ստանայ իր ամբողջական արժէքը: Առանց փոխադարձ յանձնառութիւններու, վստահութեան ամրապնդումի եւ ուժի սպառնալիքի բացառման` ստորագրուած փաստաթուղթերը կրնան ենթակայ մնալ քաղաքական փխրուն հաւասարակշռութեան:
Ահա թէ ինչո՛ւ Հայաստանի համար խաղաղութեան ձգտումը պէտք է ընթանայ պաշտպանական կարողութիւններու զօրացման զուգահեռ: Պետութեան անվտանգութիւնը կարելի չէ պայմանաւորել միայն դրացիներու բարի կամեցողութեամբ կամ միջազգային ուժերու համընկնող ժամանակաւոր շահերով:
Միւս կողմէ` ստեղծուած կացութիւնը Հայաստանը կը դնէ արտաքին քաղաքական լուրջ ընտրութիւններու առջեւ: Ռուսիոյ եւ Թուրքիոյ միջեւ ազդեցութեան մրցակցութիւնը, Արեւմուտքի աճող ներգրաւուածութիւնը, Իրանի անվտանգային մտահոգութիւնները եւ Կեդրոնական Ասիոյ հետ ընդլայնուող կապերը կը կազմեն բարդ միջավայր մը, ուր միակողմանի կողմնորոշումները կրնան ստեղծել նոր ենթակայութիւններ:
Հայաստանի շահը կը պահանջէ բազմակողմանի արտաքին քաղաքականութիւն` հիմնուած յստակ ազգային առաջնահերթութիւններու վրայ: Այդ քաղաքականութեան նպատակն է` պահպանել գոյութիւն ունեցող անհրաժեշտ յարաբերութիւնները, զարգացնել նոր գործընկերութիւններ եւ աստիճանաբար ամրապնդել սեփական որոշումները կայացնելու պետական կարողութիւնը:
Այստեղ է նաեւ քաղաքական հեռատեսութեան իսկական փորձաքարը: Երբ տարածաշրջանի որոշ պետութիւններ կը կառուցեն պաշտպանական, տնտեսական եւ արհեստագիտական համագործակցութեան երկարաժամկէտ համակարգեր, Հայաստան պարտաւոր է ձեւաւորել իր սեփական ռազմավարական օրակարգը: Բանակի արդիականացումը, ռազմական արտադրութեան զարգացումը, դիւանագիտական կապերու բազմազանեցումը, տնտեսական դիմադրողականութեան ամրապնդումը եւ ազգային ներքին համախմբումը պէտք է կազմեն այդ օրակարգին փոխկապակցուած հիմքերը:
29-30 հոկտեմբերին Անգարայի մէջ Թրքական պետութիւններու կազմակերպութեան (Organization of Turkic States-OTS) 13-րդ գագաթաժողովը այս առումով ուշադրութեան արժանի հանգրուան մը պիտի ըլլայ: Անոր ընթացքին որդեգրուելիք որոշումները կրնան աւելի յստակ պատկերացում տալ, թէ վերոյիշեալ կառոյցը որքանո՛վ պատրաստ է խորացնելու իր պաշտպանական եւ ռազմաքաղաքական գործակցութիւնը: Հայաստանի համար էականը` այդ գործընթացին զգաստութեամբ հետեւիլ եւ կանխատեսել անոր հնարաւոր հետեւանքները:
Հայոց պատմութիւնը բազմիցս ցոյց տուած է` ինչպիսի՛ ծանր հետեւանքներ կրնայ ունենալ մեծ տէրութիւններու մրցակցութեան մէջ սեփական ուժերու եւ կարելիութիւններու սխալ գնահատումը: Այդ պատմական փորձառութիւնը այսօր եւս կը պարտադրէ ազգային շահը վեր դասել արտաքին կողմնորոշումներու շուրջ ստեղծուած քաղաքական հակադրութիւններէն:
Հայաստան ունի աշխարհաքաղաքական մրցակցութեան մէջ կրաւորական դիտորդի դիրքէն դուրս գալու եւ իր ազգային շահերուն վրայ հիմնուած ինքնուրոյն դերակատարութիւն ստանձնելու կարելիութիւն: Անոր աշխարհագրական դիրքը կրնայ նաեւ հնարաւորութեան վերածուիլ, եթէ պետութիւնը յաջողի իր մասնակցութիւնը տարածաշրջանային գործընթացներուն պայմանաւորել` գերիշխանութիւնը պարտադրելով, փոխադարձ շահերով եւ հաւասարակշռուած յարաբերութիւններով:
Վերջին հաշուով, թրքական աշխարհի ռազմաքաղաքական ազդեցութեան ընդլայնումը մեզ կը դնէ ճակատագրական հարցադրումի մը առջեւ. Հայաստան պիտի կարենա՞յ տարածաշրջանային նոր վերադասաւորումներուն մէջ պահպանել իր ինքնուրոյնութիւնը եւ սեփական ապագան կերտելու կարողութիւնը: Աւելի էականը` Հայաստան ինչպիսի՞ պետութիւն պիտի ըլլայ այդ նոր միջավայրին մէջ` ուրիշներու նախաձեռնութիւններուն արձագանգո՞ղ, թէ՞ ազգային նպատակները գիտակցաբար հետապնդող եւ սեփական ապագան կերտելու կարողութիւն ունեցող ինքնիշխան պետութիւն:
Հայաստանի պետական դիմադրողականութեան հիմքը պէտք է ըլլայ ազգային ներքին համերաշխութիւնը: Իշխանութեան եւ ընդդիմութեան քաղաքական տարակարծութիւնները բնական են ժողովրդավարական հասարակութեան մէջ, սակայն պետականութեան, ինքնիշխանութեան եւ տարածքային ամբողջականութեան պաշտպանութիւնը կը պահանջէ համազգային պատասխանատուութիւն: Այստեղ իր առանձնայատուկ ներդրումը կրնայ ունենալ նաեւ սփիւռքը` մասնագիտական ներուժով, միջազգային կապերով, գիտական եւ տնտեսական կարողութիւններով:
Այս քայլերը հրաշագործ լուծումներ չեն խոստանար: Սակայն անոնց հետեւողական իրականացումը կրնայ Հայաստանը աստիճանաբար դուրս բերել բացառապէս արտաքին իրադարձութիւններուն արձագանգելու վիճակէն եւ վերածել սեփական ռազմավարական առաջնահերթութիւնները հետապնդող պետութեան:
Խաղաղութիւնը Հայաստանի համար կենսական անհրաժեշտութիւն է, իսկ զայն պահպանելը` պետական պատասխանատուութիւն:
Այդ երկու սկզբունքներուն ներդաշնակութեան մէջ պէտք է փնտռել Հայաստանի վաղուան անվտանգութիւնը, արժանապատուութիւնը եւ մնայուն տեղը տարածաշրջանի նոր աշխարհաքաղաքական քարտէսին վրայ:
