Մեզ Միաւորեց Ռուբէն Սեւակը (Յովհաննէս Չիլինկիրեանին)

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉԵԱՆ

1983 թ. հոկտեմբերին էր, ես Ժընեւում էի` տեղի համալսարանի հայագիտական ամպիոնի հրաւէրով: Ժամանելուս երրորդ թէ չորրորդ օրն էր, զանգեց Վահէ Կոտելի հայրը` նշանաւոր արեւելագէտ լեզուաբան, հայագիտական ամպիոնի հիմնադիր-վարիչ Ռոպեր Կոտելը եւ ասաց, որ ինձ հետ հանդիպելու ցանկութիւն է յայտնել Ռուբէն Սեւակի զարմիկը` Յովհաննէս Չիլինկիրեանը: Զարմանալի զուգադիպութիւն… Արդէն երկու տարի փաստօրէն մենք փնտռում էինք իրար, եւ իմ մտքով չէր անցնի, որ հանդիպելու ենք այդտեղ եւ ոչ թէ Հայաստանում կամ, ի՞նչ իմանաս, Միջերկրականի ափին ընկած Քան-Սիւր-Մեր փոքրիկ քաղաքում, որտեղ բնակւում էր նա:

Դեռեւս 1981 թ., Նիսում, Երեւանի Տրամաթիքական թատրոնի հիւրախաղերի օրերին, Յովհ. Չիլինկիրեանը հանդիպել էր Անահիտ Թոփչեանին եւ խնդրել, որ ես Ռուբեն Սեւակի երկերի լիակատարը պատրաստեմ, ասելով, թէ` «Զահրատն ինծի ըսաւ, որ միայն Թոփճեան կրնայ այդ գործը հարկ եղածին պէս ընել»:

Նման պատուաւոր անձանց կողմից հնչող առաջարկն, անշուշտ, գայթակղիչ էր եւ պարտաւորեցնող, սակայն «Հայֆիլմ»-ի գլխաւոր խմբագրի գերծանրաբեռնուած առօրեաս այդ մասին մտածելու հնարաւորութիւնն անգամ չէր տալիս, եւ միայն մէկ տարի անց, շարժապատկերի աշխարհը լքելուց յետոյ, կարողացայ,  ի թիւս այլ խոստումների, զբաղուել նաեւ այդ մէկով: Իմ անելիքներն աւելի որոշակիացան, երբ «սովետական գրող» հրատարակչութեան դասական գրականութեան բաժնի վարիչ, իմ աւագ եղբայր, լուսահոգի Ստեփան Թոփչեանը, Ռ. Սեւակի մօտալուտ 100 ամեակին ընդառաջ, պատուիրեց, որ մի ստուար հատոր կազմեմ:

Այս լուրն աննկարագրելի ուրախութիւն պատճառեց Յովհ. Չիլինկիրեանին: Փաստարկներով եւ առաջարկներով զինուած` նա ինձ հրաւիրել էր համոզելու, որ ստանձնեմ  այն, ինչն արդէն ստանձնել եւ առաջին քայլերն էի կատարում:

Այդ հանդիպումն ինձ համար կարեւոր եղաւ մի շարք առումով: Նախ ես ծանօթացայ, այնուհետեւ մտերմացայ մի բացառիկ անձնաւորութեան հետ եւ, երկրորդ, տարիներ տեւած մեր համատեղ աշխատանքը Ռուբէն Սեւակի ժառանգութեան մանրազնին ուսումնասիրման եւ հանրայնացման գործում առաւել քան արդիւնաւէտ եղաւ անձնապէս ինձ համար: Բաւական է նշել միայն, որ այդ` տարիներ տեւած պրպտումների արդիւնքը եղաւ նաեւ Ռ. Սեւակին նուիրուած կենսագրական իմ վէպը` «Եւ անգամ մահից յետոյ», որը բարձր գնահատուեց մամուլում եւ արժանացաւ ՀՀ նախագահի եւ Հայաստանի Գրողների միութեան մրցանակներին:

Յովհ. Չիլինկիրեանի մասին շատ ուշագրաւ եւ հետաքրքիր բաներ կարելի պատմել, ներկայացնել նրան` որպէս ներհուն մտաւորական, յանուն ազգային ճշմարիտ գաղափարների մարտնչող հրապարակախօս, անսասան բարոյականի տէր հայրենասէր անձնաւորութիւն, հայ մամուլն ու գրականութիւնը խրախուսող բարերար, վերջապէս, հայ կերպարուեստի հմուտ գիտակ-հաւաքորդ, սակայն այսօր ես կը սահմանափակուեմ միայն երկուսիս անքակտելիօրէն միաւորող Ռուբէն Սեւակով:

Կարելի է ասել, որ նրա ազգային-հասարակական գործունէութիւնը ծաւալւում էր հէնց այս լոյսի ներքոյ, եւ չենք սխալուի, եթէ նաեւ ասենք, որ նա իր կեանքն ամբողջութեամբ նուիրեց մեր գրականութեան այդ լուսաւոր դէմքին: Եւ ոչ թէ որ նա  իր հօրեղբայրն էր, այլ` որ մեր մշակոյթի այն բացառիկ դէմքերից էր, որ կարողացաւ ստեղծագործական հանճարին միաւորել բարոյական հանճարը եւ իր հերոսական «մահով յաղթել մահը»:

Նա համոզուած էր, որ Ռուբէն Սեւակին իր արժանի տեղը չի յատկացուել հայ մշակոյթի պանթէոնում եւ ընդհանրապէս մեր պատմութեան մէջ: Ուստի ջանք ու միջոց չէր խնայում այդ սխալը շտկելու համար:

Ե. Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանում ես պիտի համոզուէի, որ Յովհ. Չիլինկիրեանն իրաւունք ունէր այդպէս կարծելու: Ռ. Սեւակի` Ցեղասպանութեան զոհ դարձած միւս հեղինակների նիւթերի հետ համեմատած, ծաւալուն արխիւը պարզապէս կուսական վիճակում էր: Անտիպ էջերով լեցուն տետրակներ, բանաստեղծութիւններ, թարգմանութիւններ, արձակ էջեր, որոնք շուրջ քառասուն տարի առաջ մուտքագրուել էին եւ պարզապէս մոռացուել:  Յատկապէս ուշագրաւ էին բանաստեղծի եւ նրա գերմանուհի կնոջ` Եաննի Ապելի` ֆրանսերէն գրուած շուրջ երեք հարիւր նամակները… Եզակի երեւոյթ` մեր գրական էպիստոլարում: Այդ ամէնն առնուազն երկու հատոր անտիպ կը կազմէր: Նման վիրաւորական անուշադրութիւն անկարելի է գտնել որեւէ եւրոպական երկրում` իրենց դասականի անտիպների հանդէպ:

Իսկ բանաստեղծի կիսատ-պռատ հրապարակուած գործերն ինչպէ՞ս էին գնահատւում: Յիշում եմ` ինչպէս սփիւռքի հեղինակներից մէկը գրեթէ ողբում էր, որ Ռ. Սեւակն ընդամէնը «երեսուն տարի ապրեցաւ եւ չկրցաւ լրիւ կենսագործել ու լիարժէք արդիւնաւորել իր կոչումն ու առաքելութիւնը»: Նոյն հեղինակը, մէկ այլ առիթով Ռ. Սեւակին համարել էր ընդամէնը «խոստմնալից» բանաստեղծ, բնորոշում, որը վերջին անգամ կարդացել եմ «Պիոներ Կանչ»-ում, մօտ կէս դար առաջ…

Չեմ յիշում, թէ 17 տարի եւ 9 ամիս ապրած Հերանուշ Արշակեանի, 21 տարի ապրած Պետրոս Դուրեանի կամ 22 տարի ապրած Մեծարենցի առիթով ոեւէ մէկը ողբա՞ց, թէ խեղճ «խոստմնալից» աղջիկ, խեղճ «խոստմնալից» տղաներ «չկրցան լրիւ կենսագործել ու լիարժէք արդիւնաւորել իրենց կոչումն ու առաքելութիւնը», հապա՞ 31 տարի ապրած Դանիէլ Վարուժանը կամ 30 տարի ապրած Մատթէոս Զարիֆեանը… ոեւէ մէկը կը յանդգնէ՞ր նրանց «խոստմնալից» համարել եւ ասել, թէ չկարողացան իրենց կոչումն ու առաքելութիւնն արդիւնաւորել… Նման  դէպք ես չեմ յիշում, սակայն Ռ. Սեւակի առիթով գրում են, եւ ոչ մէկը չի ասում դրանց, թէ յարգելի տիարք, չափներդ ճանաչէք… Աւելի՛ն. դեռափթիթ մի լրագրողուհի, ի լուր աշխարհի, Ռ. Սեւակին որակեց որպէս «թրքասէր», իսկ մէկ այլ կիսագրական գործիչ գրեց, որ բանաստեղծի նահատակութեան պատմութիւնն ապոկրիֆ է, ասել է թէ` պարականոն, յօրինովի, սուտ… Ասել է թէ Ռ. Սեւակը ոչ թէ կեանքի գնով մերժեց իսլամ ընդունելու առաջարկը, այլ իսկապէս թլպատուեց, միայն թէ դրանից յետոյ անհասկանալի է, որ ինչո՛ւ թուրքերն իրենց նպատակին հասնելուց յետոյ մորթեցին բանաստեղծին… Գիտական մի հեղինակութիւն էլ որոշեց Ռ. Սեւակին համեմատել իր ժամանակի արեւմտահայ մեծանուն բանաստեղծների հետ, եւ Ռ. Սեւակը շարունակ «պարտուողի», լաւագոյն դէպքում նրանց ուշիմ աշակերտի դերում էր… Հայ մեծ բանաստեղծին, ազգային հերոսին շարունակաբար ստորադասելու, նուաստացնելու եւ արժեզրկելու այս զազրելի եւ հետեւողական միտումին մենք անդրադարձանք ժամանակին «գրականագիտական սատիզմ» վերնագրուած մեր յօդուածում:

1985 թ., Ռ. Սեւակի հարիւրամեակի առթիւ տպագրուած հինգհարիւր էջանոց հատընտիրի վաթսուն տոկոսը կազմում էին անտիպները, իսկ մօտ տասը տարի անց լոյս ընծայած երկհատորեակի երկրորդ հատորը գրեթէ ամբողջութեամբ անտիպ նամակագրութիւնն էր` ֆրանսերէնից թարգմանուած արեւմտահայերէն: Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանի անտիպներին Յովհ. Չիլինկիրեանն աշխարհի տարբեր անկիւններից յայտնաբերում եւ աւելացնում էր նոր նիւթեր: Արժէ յիշատակել յատկապէս բանաստեղծի աշակերտական տետրակները, որոնք ներկայացնում էին Ռ. Սեւակի առաջին քայլերը` որպէս բանաստեղծի եւ, այսպէս կոչուած, «քանատական տետրակը»` ծայրէ ծայր լեցուն նորայայտ քերթուածներով եւ թարգմանութիւններով: Տետրակ, որն աւելի քան ութսուն տարի սպասել էր լոյս ընծայուելուն եւ հաւանաբար երկար կը մնար անյայտութեան մէջ, եթէ չլինէին Յովհ. Չիլինկիրեանի անխոնջ պրպտումները` բառացիօրէն աշխարհով մէկ: Եւ այսպէս, շուրջ քսան տարուայ ընթացքում  տասը գիրք հրապարակուեց, որոնցից երկուսը բանաստեղծի ռուսերէն եւ ֆրանսերէն ժողովածուներն էին:

Այսքանով հանդերձ, Յովհ. Չիլինկիրեանի սեւականպաստ գործունէութեան գլուխգործոցը եղաւ «Ռուբէն Սեւակի մշակութային հիմնարկ» գրական-մշակութային հաստատութիւնը, որը մի քանի տասնամեակ շարունակ աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալեց Ֆրանսայում եւ սփիւռքահայ մի շարք գաղութներում: Նիսից քիչ հեռու ընկած Քան-Սիւր-Մեր փոքրիկ քաղաքի շէնքերից մէկում մի ընդարձակ յարկաբաժին ամբողջութեամբ յատկացուած էր այդ հաստատութեանը: Դա փաստօրէն մշակութային կենտրոն էր` իր առանձնայատուկ գրադարանով, Ռ. Սեւակին եւ արեւմտահայ գրականութեանն առնչուող փաստաթղթերով, մամուլով եւ այլ նիւթերով: Այդտեղ էր գտնւում նաեւ հայ ծովանկարիչների հաւաքածոն` աւելի քան 300 իւղաներկ եւ կրաֆիկա, այդ թւում` Այվազովսկու, Ջիւանեանի, Մախոխեանի, Ալխազեանի, Գառզուի եւ այլ հայազգի կերպարուեստագէտների աշխատանքներ: Հաւաքածոյ, որի նմանը չի եղել եւ հազիւ թէ լինի հայ իրականութեան մէջ:

Այդ հաւաքածոն 2013 թ., Յովհ. Չիլինկիրեանը միւս նիւթերի հետ նուիրաբերեց Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնին:

Այդ հաստատութեան հետ կապուած մի պատմութիւն կայ, որը կ՛ուզէինք ներկայացնել այստեղ:  90-ական թուականներին ես եւ Անահիտ Թոփչեանը պարբերաբար տպագրւում էինք Փարիզում գտնուող Լա Փանսէ Ռիւս հեղինակաւոր շաբաթաթերթում:  Մի առիթով խմբագրութեան պատասխանատու քարտուղարին պատմում էինք Ռ. Սեւակի եւ նրա յիշատակի տան մասին: «Դա փաստօրէն նահատակ բանաստեղծի տուն-թանգարանն է օտարութեան մէջ», ասաց նա` անչափ տպաւորուած այդ պատմութեամբ եւ խնդրեց, որ անպայման եւ մանրամասնօրէն գրենք այդ եզակի երեւոյթի մասին: Կարճ ժամանակ անց թերթը մի ծաւալուն յօդուած տպագրեց` «Այվազովսկին հիւր Ռուբէն Սեւակին», իսկ մէկ ամիս անց Ռ. Սեւակ մարդու եւ բանաստեղծի դիմանկարը տպուեց թերթի մի ամբողջ էջի վրայ: Այդ նոյն գրութիւն աւելի ուշ զետեղուեց բանաստեղծի ռուսերէն ժողովածուի մէջ` որպէս յառաջաբան:

Հարիւր երկու տարի ապրած բանաստեղծի դուստրը` Շամիրամ Սեւակը մի անգամ ասաց. «Իմ հայրն իր չապրած տարիները տուեց մեզ, եւ մենք պէտք է լաւ գործերով իմաստաւորենք այդ շքեղ պարգեւը»: Յովհ. Չիլինկիրեանը, որ ապրեց իննսունվեց ու կէս տարի, իր ազգօգուտ անսպառ գործունէութեամբ ապացուցեց, որ իրօք իմաստաւորեց այդ պարգեւը:

Փետրուար, 2021 թ.