Գետ-Գիտութեան. Ինչպէ՞ս Կ՛աշխատին Սառնարանը Եւ Ուրիշ Բաներ…

Պատրաստեց` ՔՐԻՍՏ ԽՐՈՅԵԱՆ

Սառնարանը կ՛աշխատի ջերմութեան փոխանցման սկզբունքով եւ կ՛օգտագործէ մեքանիքական եւ թերմոտինամիքական գործընթացներու համադրութիւն մը` իր ներսը սառեցնելու եւ ընդգրկուած սննդամթերքը պահպանելու համար:

Սովորական սառնարանի հիմնական բաղադրիչներն են`

1.- Ճնշակը (compressor)- Ճնշակը սառնարանի սիրտն է: Ճնշակը ելեկտրական շարժիչով կ՛աշխատի եւ կը սեղմէ պաղեցնող կազը, սովորաբար` հիտրոֆլորածխածինը (HFC), կամ` հիտրոքլորֆլորածխածինը (HCFC): Ճնշակը կ՛աւելցնէ պաղեցնող կազին ճնշումը եւ ջերմաստիճանը:

2.- Խտարան (condenser)- Սեղմուած եւ տաքցուող պաղեցնող կազը այնուհետեւ կ՛անցնի խտարանի գալարներուն մէջ, որոնք սովորաբար կը գտնուին սառնարանի ետեւի կողմը, կամ տակը:  Խտարանի գալարները մեծ մակերես ունին տաքութիւնը արդիւնաւէտօրէն ցրուելու համար: Երբ պաղեցնող տաք կազը կ՛անցնի կծիկներուն մէջէն, ան իր ջերմութիւնը կը կորսնցնէ, կը ցրուէ զայն շրջակայ միջավայրին եւ կը դառնայ բարձր ճնշման պաղ հեղուկ մը:

3.- Ընդարձակման փական (expansion valve)- Բարձր ճնշում ունեցող հեղուկ պաղեցնող կազը այնուհետեւ կը հոսի ընդարձակման փականի միջոցով, որ փոքր բացուածք մըն է: Ընդարձակման փականը կը յառաջացնէ ճնշման անկում. Այս մէկը պատճառ կը դառնայ պաղեցնող կազի արագ ընդլայնման:

4.- Շոգարար (evaporator)- Ընդլայնուած պաղեցնող կազը կը մտնէ շոգարարի գոլորշիացնող պարոյրներուն մէջ, որոնք ընդհանրապէս կը գտնուին սառնարանի յետնամասին: Երբ սառեցուցիչ կազը կ՛ընդլայնի, ան կը ներծծէ ջերմութիւնը սառնարանին մէջէն, որուն շնորհիւ ներսը ջերմաստիճանը կը նուազի: Այսպիսով,  սառնարանը կ՛ունենայ զովացնող յատկութիւն: Գոլորշիացնող պարոյրները կ՛ունենան մեծ մակերես` ջերմափոխանակութիւնը սրելու համար:

5.- Շոգարարի հովահար (Evaporator Fan)- Այս մէկը, որ կը գտնուի շոգարարի պարոյրներուն մօտ, պաղ օդը կը շրջանառէ սառնարանին մէջ` ապահովելու համաչափ զովացում մը: Ան շոգարարի պարոյրներուն վրայ օդ կը փչէ, որուն շնորհիւ պաղեցնող կազը կը ներծծէ տաքութիւնը եւ կը վերածուի ցած ճնշում ունեցող կազի:

6.- Ջերմաչափ (Thermostat)- Ջերմաչափը, որ սովորաբար կը գտնուի սառնարանէն ներս, կը վերահսկէ ջերմաստիճանը եւ ճնշակի աշխատանքը: Երբ սառնարանէն ներս ջերմաստիճանը բարձրանայ սահմանուած կէտէն աւելի, ջերմաստիճանը ազդանշան կու տայ ճնշակին, որ գործարկուի` գործի լծուի, իսկ երբ ան կը հասնի ցանկալի ջերմաստիճանի, ջերմաչափը ազդանշան կու տայ անոր, որ «դադար մը առնէ»:

Սառեցման այս շրջանառութիւնը կը կրկնուի սառնարանէն ներս ցանկալի ջերմաստիճան մը պահպանելու համար:

Պէտք է նշել, որ որոշ ժամանակակից սառնարաններ կրնան ունենալ լրացուցիչ հնարաւորութիւններ, ինչպիսիք են` սառի ինքըստինքեան հալեցումը, կարգաւորուող դարակները, ջերմաստիճանի ցուցադրիչը եւ ջուրի/սառոյցի մատակարարման դիւրութիւններ: Այնուամենայնիւ, ջերմութեան փոխանցման հիմնարար սկզբունքը եւ վերը նշուած հիմնական բաղադրիչները կը մնան նոյնը:

Արդիւնաւէտօրէն հեռացնելով ջերմութիւնը ներսէն եւ հեռու մղելով զայն դուրսէն` սառնարանը կ՛օգնէ պահպանելու սննդեղէնը` դանդաղեցնելով պաքթերիաներու եւ այլ մանրէներու աճը, երկարացնելով փճացող մթերքներու պահպանման ժամկէտը եւ ըմպելիքներն ու այլ ապրանքները պահելով սառած վիճակի` մեր յարմարութեան համար:

Ահա քանի մը հետաքրքրական գիտելիքներ` սառնարանին եւ անոր հետ կապ ունեցող անցեալին մասին.

1.- Սառոյցի բերքահաւաք– Նախքան մեքանիքական սառեցման գիւտը` սառոյցի բերքահաւաքը սովորական գործառոյթ մըն էր: Սառոյցը կը կտրուէր սառած լիճերէ եւ կը պահուէր «սառէ տուներ»-ու մէջ, որոնք կ՛օգտագործուէին սնունդն ու խմիչքը պաղ պահելու համար: Մարդիկ նոյնիսկ սառոյց կը ներմուծէին աւելի ցուրտ շրջաններէ` ամրան իրենց պահանջները բաւարարելու համար:

2.- Ամենահին ծանօթ սառնարանը- Արհեստական սառեցման ամենահին ձեւը կու գայ հին ժամանակներէն: Պարսկական կայսրութիւնը կ’օգտագործէր եախչալներ, որոնք ստորգետնեայ մեծ խուցեր էին կամ գմբէթաւոր կառոյցներ` ցեխէ, կաւէ եւ յարդէ պատրաստուած հաստ պատերով: Այս կառոյցները կ’օգտագործէին հողմակայիչներ (windcatcher) եւ ստորգետնեայ պահեստներ` բնական զովացման իրավիճակ մը ստեղծելու համար:

3.- Առաջին մեքանիքական սառնարան- Գործնական առաջին մեքանիքական սառնարանը յայտնագործած է Ճէյքըպ Փերքինսը, 1834 թուականին: Ան կ՛օգտագործէր էթերի ճնշումը եւ հիմնականօրէն նախատեսուած էր արդիւնաբերական (industrial) օգտագործման համար, եւ ոչ թէ` կենցաղային նպատակներու համար:

4.- Տնային սառնարանի որդեգրում- Տնային սառնարաններու լայն տարածումը սկսած է 20-րդ դարու սկիզբը: Ելեկտրական ներդրումը տուներուն մէջ եւ սառնարանային արհեստագիտութեան յառաջընթացը սառնարանը դարձուցին աւելի յարմար եւ մատչելի հանրութեան համար:

5.- Սառնարանի մագնիս- Սառնարանային մագնիսներու գաղափարը յայտնի դարձաւ 1970-ականներուն: Անոնք ի սկզբանէ ներկայացուեցան որպէս գովազդային ապրանքներ` արդիւնաբերական ընկերութիւններու կողմէ, բայց շուտով դարձան սառնարանի դրան վրայ նշումներ, լուսանկարներ եւ արուեստի գործեր ցուցադրելու սովորական միջոց` խոհանոցին անհատական շունչ հաղորդելով:

Այս զուարճալի փաստերը կ՛ընդգծեն սառնարանային արհեստագիտութեան զարգացումը եւ այն, թէ ինչպէ՛ս փոխակերպած է սնունդն ու խմիչքները պահպանելու մեր կարողութիւնը` միաժամանակ դառնալով մեր առօրեայ կեանքի կարեւոր մէկ մասը: