ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ
Դեղագործ Յովսէփ Ալահայտոյեան ծնած է 1895-ին, ապտիւլհամիտեան ջարդերու օրերուն, Եդեսիա-Ուրֆա: Ան զաւակն է Պետրոս եւ Եղիսաբէթ Ալահայտոյեաններուն: Յովսէփ ունեցած է երկու եղբայրներ` Մովսէս եւ Յարութիւն, եւ չորս քոյրեր` Ֆերիտէ, Հռիփսիմէ, Եղիսաբէթ, Մարի, որոնք բոլորն ալ ազատած են ջարդէն եւ հասած են Հալէպ:
Ալահայտոյեան գերդաստանին բուն մականունը եղած է Եկներեան, սակայն կենցաղային պատճառով մը փոխուած է եւ եղած է Ալահայտոյեան:
1895-ին, ապտիւլհամիտեան ջարդերու օրերուն, երբ Յովսէփ եօթը կամ ութ ամսու ծծկեր եղած է, թուրքերը իրենց տունը խուժած եւ կողոպտած են իրենց ստացուածքները:
Յովսէփ յաճախած է ծննդավայրին Հայ աւետարանական երկրորդական վարժարանը եւ շրջանաւարտ եղած է 1910-ին: 1910-1912 իբրեւ դեղագործի օգնական` աշխատած է Եդեսիոյ գերմանական հիւանդանոցին մէջ, բժիշկ Ֆիշըրի եւ Եագոպ Քիւնցլերի հետ:
1912-ին մեկնած է իր ընկերոջ` Յովհաննէս Նագգաշեանի հետ Դամասկոս եւ ուսանած է բժշկական դպրոցին մէջ: Յովհաննէս Նագգաշեան մուտքի քննութիւններու մէջ ձախողելով` վերադարձած է Ուրֆա: Հետագային Յովհաննէս կը դառնայ Եդեսիոյ հերոսամարտի մասնակիցներէն մէկը: Դամասկոսի բժշկական դպրոցին փակումին պատճառով 1914-ին Յովսէփ վերադարձած է ծննդավայրը եւ վերսկսած է աշխատիլ Եդեսիոյ գերմանական հիւանդանոցին մէջ:
1915-ի սեպտեմբերին թուրք զինուորներ հաւաքած են Եդեսիոյ անուանի հայերը: Յովսէփին հայրը` Պետրոս Ալահայտոյեան, ձերբակալուած է իր տան մէջ եւ եղբօրը հետ սպաննուած է տան բակին մէջ: Թուրքեր առեւանգած են Յովսէփին 9 տարեկան Յարութիւն եղբայրը: Յովսէփին մայրը եւ քոյրերը ապաստանած են Միլլեթ Խան, ուր անակնկալօրէն հանդիպած են առեւանգուած Յարութիւնին:
Հազարաւոր գաղթականներ Խարբերդէն, Տիգրանակերտէն, Մելիտինէէն եւ Ատըեամանէն Եդեսիա կը հասնին եւ Միլլեթ Խան կ՛ապաստանին: Յովսէփ գերմանական հիւանդանոցի հիւանդապահուհիներուն հետ Միլլէթ Խան կ՛երթայ, հայ վիրաւորները կը բուժէ եւ հարիւրաւոր հայ աղջիկներ կ՛ազատէ: Ան Միլլեթ Խանին մէջ կը գտնէ իր մայրը, քոյրերը եւ երկու եղբայրները: Յովսէփ գերմանական հիւանդանոց կը տեղաւորէ մայրը, քոյրերը եւ եղբայրները` Եագոպ Քիւնցլերի կարգադրութեամբ: Յովսէփ գերմանական հիւանդանոցին մէջ աշխատած միջոցին կը տեսնէ հայ գաղթականներուն չարչարանքը, թշուառութիւնը, անօթութիւնը եւ հոգեկան անկումը:
1915-ի Եդեսիոյ հերոսամարտի օրերուն Յովսէփ կը ձերբակալուի թուրքերուն կողմէ, զինուորական ատեան կը տարուի ու կը բանտարկուի բժիշկ Արմենակ Ապուհայթայեանի հետ: Տարի մը բանտարկուած մնալէ ետք, 1916-ին կը ղրկուի Այնթապի զօրանոցը եւ ապա` Հալէպի զօրանոցը, ծառայելու համար թրքական բանակին մէջ` իբրեւ դեղագործ զինուորական: Թուրք իշխանութեան արտօնութեամբ, Պէյրութ կը մեկնի շարունակելու համար իր բժշկական ուսումը: Կ՛ուսանի Պէյրութի Ֆրանսական համալսարանի դեղագործութեան դպրոցին մէջ եւ կը վկայուի 1916-ի վերջերուն:
Ան կը վերադառնայ Դամասկոս եւ կ՛աշխատի իբրեւ դեղագործ` թէ՛ Դամասկոսի եւ թէ՛ Հոմսի օսմանեան բանակի զօրաբաժիններուն մէջ, մինչեւ 1918:
Կը մեկնի Պէյրութ եւ կը միանայ կամաւորական շարժումին:
Ֆրանսական ռազմանաւով կը փոխադրուի Մերսին եւ ապա` Ատանա, ուր կը ծառայէ ֆրանսական զինուորական հիւանդանոցին մէջ: Շուտով կը միանայ Եդեսիոյ գերմանական հիւանդանոցի անձնակազմին` իբրեւ դեղագործ, եւ ականատես կը դառանայ Եդեսիա վերադարձած հայերու վերաշինութեան աշխատանքներուն:
դեղագործութեան վկայականը, 1916
Կիլիկիոյ պարպումի շրջանին Եդեսիոյ հայերը երկրորդ անգամ ըլլալով կը գաղթեն դէպի Հալէպ: Յովսէփ եւս կը լքէ Եդեսիան եւ երեք ընկերներով կը հասնի Հալէպ, հոնկէ` Պէյրութ, ուր կը հաստատէ իր սեփական դեղատունը: Յովսէփին մայրը, քոյրերը եւ եղբայրները, որոնք մնացած էին Եդեսիա, Քիւնցլերի օգնութեամբ կը ղրկուին Հալէպ եւ ապա` Պէյրութ, ուր արդէն Յովսէփ սեփական դեղարանը հաստատած էր 1923-ին, «Դեղարան խաղաղութիւն» անունով: Յովսէփ իր դեղարանը բացած ատեն դրամ չէ ունեցած, իրեն նիւթապէս օգնած է ազնուական հայ մը պրն. Գալբաքեանը, որ բարի մարդ ըլլալուն` շրջանակին մէջ ծանօթ էր «խաղաղութիւն» մակդիրով, ուստի, դեղարանն ալ կը կոչուի «Դեղարան խաղաղութիւն»:
«Դեղարան խաղաղութիւն»-ը եղած է պէյրութահայութեան հանրածանօթ դեղարանը: Հոն դեղագործ Յովսէփ Ալահայտոեանին հետ գործած են որպէս վաճառողներ` Փիեր Արսլանեանը եւ Աբօ Ոսկերիչեանը, իսկ Ժորժ Խաչատուրեանը եւ Սմբատ Գույումճեանը որպէս օգնական դեղագործներ:
Դեղագործութեան շատ մը ուսանողներ իրենց փորձառական շրջանը անցուցած են դեղագործ Յովսէփ Ալահայտոյեանի հսկողութեան տակ: Անոնք մեծապէս օգտուած են անոր գիտական ցուցմունքներէն:
Դեղարանը գործած է մինչեւ 1975-ի վերջերը, երբ ծագած է լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմը: Դեղարանը կողոպտուած պատերազմի վատ օրերուն եւ դադրած է գործելէ:
Դեղագործ Յովսէփ Ալահայտոյեան 34 տարեկանին Պէյրութի մէջ կ՛ամուսնանայ կերմիրցի 17 տարեկան Բերկրուհի Սահակեանին հետ, 30 յուլիս 1931-ին:
Յովսէփ եւ Բերկրուհի կը բախտաւորուին երեք աղջիկ եւ մէկ մանչ զաւակներով`
– Յասմիկ, ծնած է 3 օգոստոս 1932-ին, մահացած է 2,5 տարեկանին, բորբոքումային ծանր վարակէ մը:
– Պետրոս, ծնած է 29 նոյեմբեր 1934-ին:
– Յասմիկ-Սաթենիկ, ծնած է 13 հոկտեմբեր 1936-ին:
– Ռուբինա, ծնած է 28 ապրիլ 1943-ին: Ռուբինան Պէյրութի մէջ ամուսնացած է բժիշկ Պօղոս Արթինեանին հետ: Անոնց դուստրը` Շուշան Արթինեան-Թոքաթլեան 2016-ին գրած է «My grandparents’ Odyssey from Urfa and Germir to Beirut» գիրքը:
Դեղագործ Յովսէփ Ալահայտոյեան եղած է Լիբանանի Ուրֆացիներու միութեան հիմնադիրներէն մէկը, ինչպէս նաեւ` Լիբանանի Համազգայինի վարչութեան անդամ եւ հաշուապահ-գանձապահը երկար տարիներ: Ան տիրապետած է եօթը լեզուներու արաբերէն, թրքերէն, քրտերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն եւ գերմաներէն: Ան ունեցած է բեղուն գործունէութիւն` որպէս դեղագործ եւ որպէս հայ ազգային մարդ:
Ան պարգեւատրուած է լիբանանեան կառավարութեան կողմէ «Ոսկեայ մետալ»-ով 17 յունիս 1972-ին Լիբանանէն ներս 50 տարիներու իր դեղագործութեան ասպարէզին մէջ մարդասիրական ծառայութիւններուն համար:
Ան մահացած է 1982-ին: Իր մահէն առաջ ան սկսած է գրել իր յուշերը` հատորի մը հրատարակութեան համար: Բան մը, որ չէ իրականացած:
Մոնրէալ, 10 յունուար 2023
(*) Օգտագործած եմ Յովսէփ Ալահայտոյեանի թոռնիկին` Շուշան Արթինեան-Թոքաթլեանի «My Grandparents’ Odyssey: From Urfa and Germir to Beirut» գիրքը:
