ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ
Հայ եկեղեցին Խաչվերացի չորրորդ կիրակիին յաջորդող շաբաթ օրը կը նշէ Սուրբ Թարգմանչաց տօնը:
Թարգմանչաց տօնը կը խորհրդանշէ հայերէն գիրերու գիւտը, Աստուածաշունչի հայերէն առաջին թարգմանութիւնը, թարգմանչաց շարժումը եւ հայ դպրութեան սկզբնաւորումը:
Սրբոց Թարգմանչաց վարդապետացն մերոց անուան տակ կը տօնուի Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի եւ անոր աշակերտներուն` Եղիշէի, Մովսէս Խորենացիի եւ Դաւիթ Անյաղթի, ինչպէս նաեւ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի եւ Սուրբ Ներսէս Շնորհալիի յիշատակը:
***
Հայաստան 301-ին քրիստոնէութիւնը ընդունեց իբրեւ պետական կրօն: Սակայն եկեղեցական ծիսական արարողութիւնները կը կատարուէին յունարէն եւ ասորերէն լեզուներով: 387-ին Հայաստան բաժնուած էր պարսիկ Սասանեան կայսրութեան եւ Բիւզանդական կայսրութեան միջեւ: Պարսկաբաժին Հայաստանի մէջ կը գոյատեւէր Արշակունեաց թագաւորութիւնը, բայց անուանական կերպով` ենթակայ ըլլալով արքայից արքայի գերիշխան կամքին: Հայ ժողովուրդին երկու հատուածները հետզհետէ կ՛օտարանային իրարմէ, եւ ձուլման վտանգը կը սպառնար ազգի գոյութեան:
Սահակ Պարթեւ կաթողիկոս եւ հոգեւոր ու աշխարհիկ մեծամեծներ որոշեցին հայերէն գիր ու դպրութիւն ստեղծել, քրիստոնէութիւնը հայացնել եւ մշակոյթ կերտել, ձուլման վտանգը չէզոքացնելու եւ հայ ազգին յաւերժութիւնը ապահովելու նպատակով:
Մեսրոպ Մաշտոց վարդապետին կողմէ հայերէն գիրերու գիւտէն ետք` 404-406-ին, սկսաւ Թարգմանչաց շարժումը:
Վռամշապուհ արքային աջակցութեամբ սկսած Թարգմանչաց շարժումը գլխաւորեցին Սահակ Պարթեւ կաթողիկոս, Մեսրոպ Մաշտոց եւ անոնց աշակերտները` Մովսէս Խորենացի, Եղիշէ, Կորիւն, Եզնիկ Կողբացի, Դաւիթ Անյաղթ, Յովսէփ Պաղնացի, Ղեւոնդ Վանանդեցի, Յովհաննէս Եկեղեցացի, Մամբրէ Վերծանող եւ Ղազար Փարպեցի:
Առաջին անգամ թարգմանուեցաւ Աստուածաշունչը` ասորերէն եւ յունարէն բնագիրներէն: Առաջին թարգմանուած ու հայերէն գրուած նախադասութիւնն է` «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»: Թարգմանութիւնը այնքան կատարեալ եղաւ, որ նկատուեցաւ «Թագուհի թարգմանութեանց»:
Թարգմանուեցան նաեւ ծիսական, հայրախօսական, վկայաբանական, վարքագրական, կանոնական եւ պատմական երկեր:
Թարգմանական գրականութիւնը հիմք ստեղծեց հայ ինքնուրոյն` մեկնողական, աստուածաբանական, դաւանաբանական, իմաստասիրական եւ պատմական գրականութեան ստեղծման համար:
Հայկական առաջին դպրոցը բացուեցաւ Վաղարշապատի մէջ: Այնուհետեւ դպրոցներ բացուեցան տարբեր գաւառներու մէջ:
Վաղարշապատի մայր դպրոցը եկեղեցական գործիչներ, ուսուցիչներ ու քարոզիչներ կը պատրաստէր, որոնք լուսաւորական գործունէութիւն կը ծաւալէին Հայաստանի չորս ծագերուն:
Վաղարշապատի մայր դպրոցը եւ միւս դպրոցները հիմք հանդիսացան հայ գրականութեան ու մշակոյթի զարգացման եւ հայ ժողովուրդի ինքնութեան պահպանման:
Թարգմանչաց շարժումը խթան հանդիսացաւ հոգեւոր երաժշտութեան զարգացման: Առաջին հոգեւոր երգերը կցուրդներն են, որոնք հիմք հանդիսացան հայ ազգային շարականերգութեան:
