Քաղաքական Աշխարհը «Ճիշդ Կարդալու» Հմտութիւնը

Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

Վարագոյրին Ետին

Ինչպէս անցեալին, այսօր ալ աշխարհի զարգացումները ընդհանրապէս կը դիտուին «աւանդական» հակադրութիւններու եւ մրցակցութիւններու դիտանկիւնէն, ըստ որուն, երկիրներ, զինակցութիւնները կը կանգնին  (կ՛երեւին) մրցակցական բեմի յառաջամասին: Օրինակ, ինչպէս նշեցինք քիչ առաջ, Միացեալ Նահանգներու գլխաւորած Արեւմուտքը կը շարունակենք դիտել իբրեւ հակառակորդ-մրցակիցը` Ռուսիոյ, վերջին տասնամեակներուն նաեւ` Չինաստանի (կրնանք հաշուարկներուն մէջ առնել նաեւ Իրանը եւ այլ` շրջանային ուժեր): Բեմի յառաջամասին մրցակցողներն ալ վարպետօրէն կը խաղան այդ խաղը եւ կը պահպանեն ընդհանուր այդ տպաւորութիւնները, հինէն եկող «աւանդոյթներ»-ը: Սակայն նաեւ կը պատահին դէպքեր, կը ստեղծուին կացութիւններ, որոնք ի յայտ կը բերեն, որ աշխարհաքաղաքական խաղերը այդքան ալ պարզ ու դիւրին տեսանելի չեն, այլ կան վարագոյրին ետին խաղցուող այլ խաղեր, որոնց շարժակները վառելանիւթ կը ստանան բեմի յառաջամասին տեսանելիէն տարբեր (երբեմն նաեւ ներհակ) գործօններէ, հաշիւներէ:

Արձանագրենք, թւումի կարգով, միայն մէկ քանի օրինակ, առաւելաբար այն տարածքէն, որ աղերս ունի մեր հարցերուն հետ: ՕԹԱՆ-ի անդամ զինակիցներ` մէկ կողմէ Միացեալ Նահանգներ ու միւս կողմէ` Ֆրանսա ու Գերմանիա, յաճախ կը կանգնին այնպիսի դիրքերու վրայ, որ կարծէք թէ առնուազն հակադիր խմբակներու կը պատկանին (չհասնինք թշնամական կոչելու): Ռուսիայէն վառելանիւթ ներածելու Գերմանիոյ եւ եւրոպական այլ երկիրներու կարիքը անոնց վրայ կը ստեղծէ ամերիկեան ճնշումներ, անոնք պահ մը, տեղ մը տեղի կու տան, յետոյ կը վերականգնեն իրենց շահերը պաշտպանելու վարքագիծը: Ուաշինկթըն Ֆրանսայի «կռնակէն» սուզանաւեր վաճառելու համաձայնութիւն կը կնքէ Աւստրալիոյ հետ, կը ստեղծուի փոթորիկ ու յարաբերութեանց ցրտութիւն, յետոյ կու գայ մեղմացումի փուլը: Չինաստան-Միացեալ Նահանգներ (եւ անոր լծակից արեւմուտքցիներու) յարաբերութիւնները կը կտրեն առեւտրական-քաղաքական ցրտութեան, ջերմացումի եւ վերստին ցրտացումի փուլեր, որոնք երբեմն այնքան արագ կը յաջորդեն իրարու, որ մարդս… բաց աչքերով կը տեսնէ (պէ՛տք է տեսնէ), որ յարաբերութեանց շարժակը լոկ ՊԵՏԱԿԱՆ շահերը չեն, այլ մանաւանդ շահերը այն ուժերուն` ընկերութիւններ, խմբաւորումներ, որոնք վարագոյրին ետին բռնած են պետութիւններու կոկորդը… Ի դէպ, սա նոր աշխարհին իւրայատուկ բան չէ. նման «յետին» հաշիւներով շարժող ազդու դերակատարներ եղած են նաեւ անցեալին, մինչեւ իսկ աշխարհամարտերու ընթացքին: Այսօր բացայայտուած է այն գործակցութիւնը, որ տարուած է ամերիկեան քարիւղի կարգ մը տէրերուն եւ հիթլերեան Գերմանիոյ միջեւ, Բ. Աշխարհամարտին, ա՛յն օրերուն, երբ Միացեալ Նահանգներ Եւրոպային օգնութեան հասնելու նպատակով որոշ ուշացումով կը մտնէր պատերազմի դաշտ, յետոյ «Մարշըլի ծրագիր» ու նման բարիքներով կը լծուէր Եւրոպայի վերաշինութեան: Աւելի դաժան տարբերակներուն ականատես ենք Իրաքի ու նման երկիրներու մէջ…

Դիտարկումներու շղթան կրնանք երկարել (սահման չունի), մեր կարկինի տարածքին մէջ առնել Ափրիկէն, Հարաւային Ամերիկան, անցնիլ Քարայիպեաններէն եւ հասնիլ Ծայրագոյն Արեւելք (Ճափոն ու Քորէաներ), տեսնելու համար, թէ պետութեանց կողքին ու անոնց ետին ինչպիսի՛ ուժեր եւ շահակցական հաշիւներ մղում կու տան քաղաքական աշխարհի մեքենային:

Ինչո՞ւ այս դիտարկումները: Ի շարս այլ բաներու` ըսելու համար, որ երբ Հայաստանի ու Արցախի շուրջ պտտուող իրադարձութիւնները կը քննարկենք, Հայաստանի իշխանութեան հաւաստիքներն ու ձախաւերութիւնները աչքի առջեւ կ՛ունենանք, պէտք է հաշուի առնել, որ բացայայտ ազդակներէ, գործօններէ եւ թելադրանքներէ անդին` կան նաեւ քիչ երեւցող գործօններ, որոնք աղերս ունին պետութեանց հետ, սակայն նաեւ երբեմն ալ իրե՛նք կը տնօրինեն այդ պետութիւններուն քայլերուն` մրցակցութիւններու եւ գործակցութիւններու ուղղութիւնները: Իսկ երբ կը խօսինք ՊԵՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐու մասին, ի մտի ունինք մասնաւորաբար այն հզօրները, որոնք մաս կը կազմեն… Մինսքի խմբակին, ունին մեզմէ անկախ իրենց մրցակցական եւ շահակցական հաշիւները:

Իրական Աշխարհը «Կարդալու» Հրամայականը

Ո՞ւր կ՛ուզենք հասնիլ:

Ինչպէս անցեալին, նոյնպէս ալ այսօր ինքզինք անկախ, ինքնիշխան եւ աշխարհի քարտէսին վրայ պահելու ձգտող երկիրներ բնական (եւ նուազագոյն) պարտականութիւնը ունին ճիշդ «կարդալու» երէկի ու այսօրուան զարգացումները: Աւելցնենք, որ այսօրուան աշխարհը աւելի՛ բարդ կացութիւններ կը ստեղծէ մասնաւորաբար փոքր եւ տկար նկատուող երկիրներու համար (մեր մորթին վրայ բազմիցս կրած ենք այս իրականութեան դառն հետքերը): Ուրեմն երկիր պահել-պահպանելն ու յորձանուտներուն մէջէն նուազագոյն վտանգներով յառաջ տանիլը կը կարօտի խորքի գիտակցումին, շատ աւելի հմտութեան, քան ինչ որ կը կարծենք: Այս նախադրեալը նկատի ունենալով` կրնանք հաստատել, որ պէտք է ետին ձգենք մանկապարտէզը (եւ մանուկ վարիչները) եւ բարձրանանք համալսարաններու մակարդակին:

«Ճիշդ կարդալ իրականութիւնները»` կը նշանակէ, օրինակի համար, տեսնել եւ կշռադատել, թէ ինչպիսի՛ ազդեցութիւններու ենթակայ են, այսպէս կոչուած, բարեկամ-զինակիցներու եւ հակառակորդ-մրցակիցներու յարաբերութիւնները: Խօսինք մեզ անմիջականօրէն շահագրգռողներու մասին:

Մեր գլխաւոր թշնամին` Թուրքիա, աւանդական դատողութեամբ, «տարօրինակ յարաբերութիւններ» կը մշակէ մէկ կողմէ Արեւմուտքի իր զինակից-դաշնակիցներուն (եւ հոս կարեւոր է չտարուիլ մերթ ընդ մերթ հրապարակ եկող ցրտութիւններով ու լարուածութիւններով) ու միւս կողմէ` իր դարաւոր հակառակորդին` Ռուսիոյ հետ: Անցեալէն եկող եւ մասնաւորաբար Թուրքիոյ հեռահաս ծրագիրներուն առնչուած հաշիւները ընդհանուր գիծերու մէջ կը մնան անփոփոխ, արձանագրուած են «կայսերական»-ի խորագիրին տակ: Թէ՛ Արեւելքը, թէ՛ Արեւմուտքը, համաձայն իրենց հաշիւներուն եւ շահերուն, մերթ կը հանդուրժեն, սակայն նաեւ կ՛աշխատին հակակշռել այս ձգտումները, զանոնք ներդաշնակ դարձնել իրենց հաշիւներուն ու շահերուն. եւ հոս է որ թաղուած է «բարդ քաղաքականութեան շան գլուխը…»: Նման ակնոցով կարելի է դիտարկել նաեւ մէկ կողմէ Իրանի եւ Թուրքիոյ (ու Ազրպէյճանի), ու միւս կողմէ` Իրանի եւ Ռուսիոյ ու Արեւմուտքի միջեւ յարաբերութիւնները, որոնք կ՛անցնին մեղմ ու լարուած փուլերէ: Կրնանք աչքի առջեւ ունենալ նաեւ Սուրիոյ, Լիբանանի, Կիպրոսի, ընդհանրապէս Միջին Արեւելքի (ներառեալ` Ծոցի) գօտիներուն զարգացումները, եթէ չենք ուզեր տարածուիլ աշխարհով մէկ…

Հզօր ու մեղմ, երեւցող ու սքողուած յորձանուտները ինչպէս անցեալին, նոյնպէս ալ այսօր աշխարհը մատնած են ահաւոր տագնապներու, որոնց մէջէն անվնաս կամ նուազագոյն վնասներով, ինչո՞ւ չէ, նաեւ շահեր ապահովելով կարելի է նաւարկել` իրականութիւնները ճիշդ «կարդալով», ըստ այնմ կողմնորոշուելով, իսկ ամէնէն կարեւորը` ստեղծուած հոսանքներուն մէջ հաւասարակշռութիւն պահպանելու եւ յառաջ ընթանալու հմտութեամբ:

… Վերանկախացած մեր հայրենիքին մէջ վերջին տարիներուն աշխարհի իրականութիւնները ճիշդ «կարդալու» ունակութիւնը նահանջ արձանագրած է յայտնապէս, հետեւանքը եղած են մեր կորուստները (հոս ալ միակը չենք): Մեր փրկութեան լաստը կախում ունի հմուտներու եւ հայրենիքի վերականգնումին նախանձախնդիրներու ձեռքերուն յայտնութէնէն եւ միաւորումէն` հիմք ու մեկնակէտ ունենալով ՄԵՐ ՇԱՀԵՐՆ ու ԻՐԱՒՈՒՆՔՆԵՐԸ: Աւելի քան երեք ու կէս տարի առաջ իշխանութեան հասած վարչախումբին (ան)կարողութիւնները եւ (ան)ուղղուածութիւնները այսօր շատ աւելի բացայայտ են, քան` առաջին օրերուն (գաղափարականով չառաջնորդուելու յոխորտանքը վստահաբար չէ մոռցուած): Օրինակի համար, կրնանք առնուազն նշել, որ այս խմբակը շատ աւելի ենթակայ է վերը յիշատակուած ուժերու (երեւցող եւ չերեւցող) ազդեցութիւններուն ու թելադրանքներուն, կ՛աշխատի տնտեսական-ընկերային բարելաւում տեսնել (եւ ցոյց տալ) մեր դարաւոր ու անհաշտ թշնամիներուն հետ գործակցութեան պատրանքներու մէջ, քան` փորձել ճիշդ կարդալ ստեղծուած վիճակները: Պահ մը կրնանք մտածել, որ Երեւանի իշխանաւորները, առանց խորապէս կշռադատելու, քիչ թէ շատ գրաւ դրած են այն հաւանականութեան վրայ, որ Արեւմուտքը շուտով ծունկի պիտի բերէ Ռուսիան, անոր բնական դաշնակիցները` Չինաստանն ու Իրանը եւ ուրիշներ, ուրեմն պէտք է հեռաւորութիւն ստեղծել մեր կոկորդը անխուսափելիօրէն բռնած Ռուսիայէն, ինչպէս կ՛ընեն Ուքրանիան, Վրաստանն ու արեւելաեւրոպական կարգ մը երկիրներ` առանց հաշուի առնելու այլընտրանքները, աւելին` Հայաստանի իրողական վիճակը, թէ` Ռուսիայէն հեռացում եւ Արեւմուտքին մօտեցում` ինքնաբերաբար կը տանին դէպի… Արեւմուտքի դաշնակից եւ գործակատար Թուրքիոյ ազդեցութեան տակ մտնելու, ա՛յն Թուրքիոյ, որ անցեալ տարի բանիւ եւ գործով պատերազմի մէջ մտաւ մեզի դէմ, Արցախի մէջ, հիմա կը հետապնդէ «Զանգեզուրի միջանցք»-ի ծրագիրը, այսինքն` Հայաստանի աւելի եւս նօսրացումն ու զայն ամբողջականօրէն իր տիրապետութեան տակ առնելը… Ու երբ այսօր Հայաստանի մէջ կարգ մը մտաւորականներ, պատմաբաններ եւ տնտեսագէտներ կը փորձեն ցոյց տալ «տնտեսական գործակցութեան էջը բանալ»-ու իշխանութեան առաջադրանքներուն սնանկութիւնն ու անհորիզոն ըլլալը, կը յիշեցնեն, որ Թուրքիան եւ Ազրպէյճանը երբեք ալ մտահոգուած չեն Հայաստանի (ու մոռցուող Արցախի) վերականգնումով, բարգաւաճումով, որովհետեւ սա փաստուած է առնուազն վերջին երեք տասնամեակներուն. այդպիսիներ իշխանաւորներու պրիսմակով կը ներկայացուին իբրեւ «հիներ»-ու պաշտպաններ, նոր աշխարհի իրականութիւններուն անհաղորդ` «հին գլուխ»-ներ եւ այլն: Դժբախտութեան մէկ երեսն ալ այն է, որ դաժան իրականութիւնները` Սիւնիքէն պատառիկներու խլումը, Տաւուշէն եւ այլ շրջաններէ պատառիկներու խլման հաւանականութիւնները հաւկուրի տրամաբանութեամբ դիտողներ (ու անհայրենիք շահեր հետապնդողներ) կան:

Այս փուլին Հայաստանին ու Արցախին պարտադրուած «կծկում»-ը պէտք չէ ընդունիլ իբրեւ կատարուած ու անյեղլի իրողութիւն, անդառնալի վիճակ: Հրամայական է, եւ` անյետաձգելի՛ հրամայական, որ մեր յառաջիկայ քայլերը մշակենք` նկատի ունենալով մեր ամբողջական Դատը` Արցախով ու Գետաշէն-Շահումեանով, Նախիջեւանով ու Արեւմտեան Հայաստանով, եւ ըստ այնմ միացնենք հայրենապաշտպան բազուկները: Փաստօրէն թէ՛ անցեալի եւ թէ՛ ժամանակակից պատմութիւնները ցոյց տուած են, որ յարափոփոխ աշխարհը կրնայ բերել ամէնէն անսպասելի անակնկալները եւ ստեղծել առիթներ` պատռելու աննպաստ պայմանագրութիւններ, անոնք ըլլան գրաւոր թէ բերանացի: (Օսմանեան կայսրութիւն մը հարիւր տարի առաջ կտրատուեցաւ, Եուկոսլաւիա մը պատառիկներու վերածուեցաւ, Խորհրդային Միութիւնը փուլ եկաւ եւ ստեղծուեցաւ նոր աշխարհ. եւ այսպէս, աշխարհ կը շարունակէ թաւալիլ հին-նոր առանցքներու շուրջ):

Դեկտեմբեր 2021
(Շար. 2 եւ վերջ)

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )