Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ. Լեռնականներու Արշաւանքներ Դէպի Վրաստան Եւ Ղարաբաղի Խանութիւն

Երեւանի Ղուլամ Ալի Խանի
Թրքամէտ Քաղաքականութիւնը

 Ռուսական Տիրապետութեան Դէմ
Իսլամական Դիմադրութիւն

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Ռուսական տիրապետութեան դէմ իսլամական դիմադրութիւն

Անդրկովկասը ռուսական տիրապետութեան ենթարկելու նախապատրաստական աշխատանքներու ծիրէն ներս, զօրավար Փաւէլ Փոթեմքին 1784-ին մեկնեցաւ Թիֆլիս, անձնապէս ուսումնասիրելու համար տեղական հանգամանքները: Ան այն եզրակացութեան եկաւ որ Վրաստան ներքնապէս տկար է ու անկայուն եւ Հերակլ Բ. լուրջ դժուարութիւններ կը դիմագրաւէ:

Վրաստանի մէջ ռուսական զօրքի հրամանատար գնդապետ Բուրնաշով յայտնեց, որ իր զինուորները պաշարեղէնի կողմէ նեղութիւններ կը կրեն եւ դժուարութիւն ունին վրացիներուն հետ համագործակցելու պատերազմական գործերուն մէջ:

Լեզգիներ, Ախալցխայի Սիւլէյման փաշայի հետ համախորհուրդ եւ գլխաւորաբար անոր խրախուսանքով, անընդհատ յարձակումներ կը գործէին վրացական գիւղերու վրայ, կ՛ոչնչացնէին բերքը եւ աւարի կը մատնէին գիւղացիներու ունեցուածքն ու անասունները. շատ գիւղացիներ գերի կը տարուէին Տաղստան:

Գնդապետ Բուրնաշովի գումարտակները քանի մը անգամ ընդհարում ունեցան լեռնականներուն հետ եւ ջարդեցին զանոնք, բայց չկրցան հրոսակներու արշաւանքներուն առաջքը առնել:

Ռուսական հրամանատարութիւնը քսանմէկ թնդանօթներ նուիրեց վրացական բանակին, որպէսզի կարենայ դիմագրաւել լեզգիներու յարձակումները:

***

Ղարաբաղի Իպրահիմ Խալիլ խանի կիներէն Պիքէ խանում աւարներու Ումմա խանին քոյրն էր: Այդ խնամութեան շնորհիւ Իպրահիմ Խալիլ խան եւ Ումմա խան դարձած էին դաշնակիցներ:

Իպրահիմ Խալիլ խան դաշնակից էր նաեւ Հերակլ Բ. թագաւորին հետ: Այդ դաշնակցութեան գլխաւոր նպատակը Գանձակի խանութեան վրայ տիրապետութեան պահպանումն էր, որովհետեւ Շահվերտի խանի սպանութենէն ետք անոր յաջորդած որդին` Մոհամէտ Հասան խան Հերակլ Բ.ի եւ Իպրահիմ Խալիլի միացեալ ուժերով հեռացուած էր իշխանութենէն, եւ Գանձակի խանութիւնը բաժնուած էր Վրաստանի թագաւորութեան եւ Ղարաբաղի խանութեան միջեւ:

Իպրահիմ Խալիլ խան, Հերակլ Բ.ը միշտ իրմէ կախեալ պահելու եւ միաժամանակ անոր հնարաւորութիւն չտալու համար որ մտածէ միանալ հայերուն, դրդեց Ումմա խանը` արշաւանք կազմակերպելու դէպի Վրաստան:

Ղարաբաղի խանը մտահոգ էր, որ հայոց եւ վրաց ուժերը միաբանելու պարագային, նոյնիսկ առանց ռուսերու օգնութեան կրնան սպառնալիք դառնալ իր իշխանութեան:

Իր կարգին Ախալցխայի Սիւլէյման փաշա զօրավիգ կանգնեցաւ Ումմա խանին:

Աւարներու քսանհինգ հազարնոց բանակը վրացական սահմաններ ներխուժելով հասաւ Ախալցխա եւ հոնկէ նորանոր արշաւանքներ սկսաւ:

***

Արցախցիք, որոնք մեծ յոյսեր կապած էին վրաց քրիստոնեայ թագաւորին վրայ, որ կրնան անկէ օգնութիւն ստանալ, իրենց ոխերիմ թշնամի Իպրահիմ Խալիլ խանի դաշնակիցն էր եւ կը պաշտպանէր զայն ամէն դժուարութեան պարագային:

Իպրահիմ Խալիլ խան լաւապէս օգուտ կը քաղէր Հերակլի հետ դաշնակցութենէն եւ ոչ միայն չէր կանգնեցներ աւարներու աւերիչ արշաւանքները դէպի Վրաստան, այլեւ կ՛օգտուէր վրացիներու դժուար կացութենէն եւ կը փորձէր առանձինն տիրել Գանձակի:

Իպրահիմ Խալիլ խան կրցաւ հաւատացնել Հերակլ Բ.ը, թէ կը շարունակէ մնալ անոր անփոփոխ եւ անկեղծ դաշնակիցը:

***

Ղուբայի Ֆաթհ Ալի խան, գանձակցիներուն հետ համաձայնելով, յարձակեցաւ Ղարաբաղի խանութեան վրայ: Իպրահիմ Խալիլ խան նեղ կացութեան մատնուեցաւ եւ օգնութիւն խնդրեց Հերակլ Բ.էն, որ զօրք ուղարկեց անոր օգնելու համար:

Այնուհետեւ բանակցութիւններ սկսան: Ֆաթհ Ալի խան Հերակլի առաջարկեց միանալ իրեն եւ միասին ոչնչացնել Ղարաբաղի խանը եւ անոր երկիրը բաժնել իրենց միջեւ: Ղարաբաղի հայաբնակ մասը ան առաջարկեց Հերակլի, իսկ ինք պիտի առնէր թրքաբնակ մասը: Բայց Հերակլ Բ. համաձայն չեղաւ առաջարկին:

Նոյն ժամանակ զօրավար Փաւէլ Փոթեմքին միջամտեց եւ պահանջեց Իպրահիմ Խալիլ խանը հանգիստ ձգել, որովհետեւ ան ռուսական հովանաւորութեան տակ կը գտնուի:

Սակայն Իպրահիմ Խալիլ խան ռուսական հովանաւորութեան տակ չէր գտնուեր, եւ հայութեան հաշուոյն սակարկութիւնները կը շարունակուէին կողմերուն միջեւ:

***

Երեւանի Ղուլամ Ալի խանի թրքամէտ քաղաքականութիւնը սկսած էր մտահոգութիւն պատճառել ռուսական եւ վրացական իշխանութիւններուն: Հերակլ Բ.ի հեղինակութիւնը կը շարունակէր տկարանալ Երեւանի մէջ, իսկ փոխարէնը կ՛աշխուժանային թրքամէտ ուժերը: Ռուսական իշխանութիւնները Հերակլ Բ.ի հետ սկսան միջոցներ ձեռնարկել Երեւանի թրքամէտ ուժերը ճնշելու համար:

Երեւանի խանին պալատը

Գնդապետ Բուրնաշով զօրավար Փոթեմքինի ուղարկած իր մէկ զեկուցագիրին մէջ կը նշէր, որ Երեւանի խանին կողմէ Հերակլ Բ.ի ուղարկուած նուէրները քիչ են նախկին խանին կողմէ տրուած տուրքերէն: Իսկ քիւրտերու Շամտին աղան դադրեցուցած էր Հերակլ Բ.ին վճարուող տուրքերը:

Օսմանեան կառավարութիւնը հակավրացական եւ հակառուսական իսլամական դաշինքի մէջ առաւ նաեւ Խոյի Ահմէտ խանը:

Ղուլամ Ալի խան օսմանեան կառավարութեան ուղարկած մէկ նամակին մէջ կը գրէր. «Նուիրուածութիւնս կը յայտնեմ եւ երախտապարտ եմ հրամանի համար, որուն մէջ կը նշուի, որ եթէ Վրաստանի եւ Ռուսիոյ կողմէ Իրանի եւ Ռումի տարածքներու, յատկապէս Երեւանի բերդին վրայ որեւէ յարձակում ըլլայ, ապա շատ խաներ Ատրպատականի Ահմէտ խանի գլխաւորութեամբ եւ Ռումի սահմանային փաշայութիւններու հետ օգնութիւն կը տրամադրեն»: Նամակին մէջ կը նշուէր, որ վերոյիշեալ անձինք, բացի Երեւանէն, պէտք է պաշտպանեն նաեւ Իրանի եւ Օսմանեան կայսրութեան սահմանները:

Երեւանի նշումը Օսմանեան կայսրութենէն եւ Իրանէն առանձին` կը նշանակէր որ թուրքեր այդ շրջանը կը ճանչնային իբրեւ անկախ իշխանութիւն եւ չէին ճանչնար Իրանի ոեւէ տեղակալի իրաւունքները այդ խանութեան նկատմամբ:

Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Ա. Ղուլամ Ալի խանի Անատոլուի պէյլէրպէկի տիտղոս շնորհեց:

Զօրավար Փոթեմքին գնդապետ Բուրշանովի միջոցով Հերակլ Բ.ի թելադրեց մէջտեղէն վերցնել Ղուլամ Ալի խանը:

Երեւանի մեծամեծները միաբանելով դաւադրութիւն սարքեցին եւ սպաննեցին Ղուլամ Ալի խանը:

Երեւանի խան հռչակուեցաւ Ղուլամ Ալիի խորթ եղբայր, Հիւսէյն խանի կրտսեր որդի տասներկուամեայ Մոհամէտ, որուն մայրը վրացուհի էր:

***

Շէյխ Մանսուր

Չեչէն հոգեւոր գործիչ շէյխ Մանսուր Կովկասի լեռնային շրջաններուն մէջ իր շուրջ համախմբեց շարք մը ցեղախումբեր եւ սկսաւ  ռուսերուն դէմ սրբազան պատերազմի պատրաստուիլ:

Շէյխ Մանսուր ամէնուրեք կը քարոզէր որ Մոհամէտ մարգարէ երկու անգամ յայտնուած է իրեն եւ հրամայած սրբազան պատերազմի սկսիլ ռուսերուն դէմ: Մարգարէէն ստացած պատուէրին համաձայն ան հաւատացեալներուն կը թելադրէր յաճախակի ծոմապահութեամբ, ժուժկալութեամբ, աղօթքով եւ բարի գործերով հոգեպէս մաքրուիլ: Ծխելը եւ ոգելից ըմպելիներու գործածութիւնը արգիլուեցան: Գիւղերու մէջ ձողեր բարձրացուեցան, ուր ունեւորներ կարիքաւորներուն համար ուտեստեղէն, դրամ եւ այլեւայլ առարկաներ կը դնէին: Ճիշդ, աստուածահաճոյ ուղի վերադառնալու կոչերը մեծ ազդեցութիւն գործեցին: Մարգարէին հրամանն էր` յանուն Ալլահի կամքի, ազատութեան դրօշ բարձրացնել, անհաւատներուն դէմ սրբազան պատերազմ մղել եւ ճշմարիտ հաւատքը տարածել:

Շէյխ Մանսուր սրբազան պատերազմի սկսաւ 1785¬ի մարտին: Ռուսական իշխանութիւնները որոշեցին արագօրէն միջոցներ ձեռք առնել, արմատախիլ ընելու համար շարժումը: Մոզտոկի գիծը ամրացուեցաւ եւ կայազօրը նոր ուժերով համալրուեցաւ:

Ռուս եւ վրացի հոգեւորականներ առաքելավայր հաստատած էին Մոզտոկի մէջ եւ օսերուն, ինկուշներուն ու քապարտիններուն մէջ քրիստոնէութիւն կը տարածէին: Անոնք քրիստոնեայ մկրտուողներուն նիւթական աջակցութիւն կը ցուցաբերէին եւ հողեր կը նուիրէին:

Ռուսական հինգ հազարնոց պատժիչ  զօրախումբ մը, գնդապետ Տը Փիերիի հրամանատարութեամբ, 4 յուլիս 1785¬ին ճամբայ ելաւ դէպի շէյխ Մանսուրի կեդրոն Ալտի գիւղը:

Ալտիի փողոցներուն մէջ, տունէ տուն կատաղի կռիւներ մղուեցան. դիմադրութեան մասնակցեցան նաեւ չեչէն կանայք: Ռուսեր գրաւեցին եւ այրեցին Ալտին:

Շէյխ Մանսուրի գլխաւորութեամբ չեչէններ Սունջա գետի հովիտի անտառներուն մէջէն յուլիս 6¬ին անսպասելիօրէն յարձակման անցան: Ռուս 740 զինուորներ ու կոզակներ սպաննուեցան, որոնց մէջ էր հրամանատար Տը Փիերի, հարիւրաւորներ վիրաւորուեցան, իսկ 162 ուրիշներ գերի ինկան: Ողջ մնացածները փախուստի դիմեցին:

Շէյխ Մանսուրի ուժերը այնուհետեւ շարժեցան դէպի Ղզլար, ուր օգոստոս 19-էն 21 բուռն կռիւներ մղուեցան: Չեչէններ չյաջողեցան գրաւել ռուսական դիրքերը եւ քաշուեցան լեռները:

Իսլամական դիմադրութիւնը սաստկացաւ եւ 1785 սեպտեմբերին տարածուեցաւ դէպի Քապարտա: Վրաստանի ռազմական մայրուղիի երկայնքով, հիւսիսային եւ հարաւային Կովկասի միջեւ հաղորդակցութեան գիծը վտանգուեցաւ: Մոզտոկէն մինչեւ Վլատիկաւկաս երկարող ամրութիւնները պաշտպանող ռուսական կայազօրները չյաջողեցան չեչէններու յարձակումներէն պաշտպանել Վրաստանի ճանապարհները:

Նոյեմբերին ռուսական ուժերը վերախմբուեցան եւ քաշուեցան Թերէք գետի ափերը:

Հերակլ Բ., նեղ կացութեան մատնուած, իրերայաջորդ դիմումներ ըրաւ ռուսական հրամանատարութեան` աւելցնելու Վրաստանի մէջ ռուս զօրքերուն թիւը, բայց ապարդիւն:

Իսլամական շարժումը ծանր մտատանջութեան մատնեց ցարական կառավարութիւնը, որ ստիպուեցաւ գոնէ առժամաբար հրաժարիլ Անդրկովկասը Ռուսական կայսրութեան միացնելու ծրագիրէն:

***

Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեան Աստրախանէն 5 սեպտեմբեր 1785¬ին նամակ ուղարկեց Էջմիածին` Ղուկաս Ա. կաթողիկոսին, հաղորդելով որ Պետերբուրգի մէջ լաւ ընդունելութիւն ցոյց տուած են Արարատեան դեսպան Ստեփան Դաւթեանի եւ յուսադրած են զայն. «Քանիցս գնացեալ է առ պայծառափայլն (այսինքն` իշխան Գրիգորի Փոթեմքին) եւ խօսեցեալ է վասն հարկաւորութեանցն, յոյս է ընկալեալ, մինչեւ ցայժմ քառաձի կառօք շրջացուցանեն»:

Արարատեան դեսպանին արքունիքին մէջ լաւ ընդունելութիւն գտնելուն առիթով Յովսէփ արքեպիսկոպոս իր գոհունակութիւնը յայտնեց զօրավար Փաւէլ Փոթեմքինի. «Երեւանու առաքեալ պարոն Ստեփան խոհական շնորհակալութիւնս գրէ մեզ յաղագս մարդասիրաբար ընդունելոյն ձերոյ, զնա յուսադրելոյն»:

Արքեպիսկոպոսը միաժամանակ խնդրեց զօրավարէն, որ ուշադրութիւն դարձուի Ստեփանի անվտանգութեան վրայ, որ ան «կարիցէ շրջել թարց առանց վնասու»:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս նամակագրական կապի մէջ էր նաեւ հնդկահայութեան, յատկապէս` Մատրասի խմբակին հետ եւ պարբերաբար Շահամիր Շահամիրեանի տեղեկութիւններ կը հաղորդէր ռուսական արքունիքին մէջ Հայաստանի ազատագրութեան ուղղութեամբ տարուող աշխատանքներու մասին:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս 1785 սեպտեմբերին Շահամիրեանի գրած իր նամակին մէջ կը յայտնէր, որ Արարատեան դեսպան Ստեփան Դաւթեան մէկ տարի է, որ Պետերբուրգ կը գտնուի, արքունիքէն յոյսեր կու տան, սակայն յայտնի չէ թէ գործը երբ ընթացք պիտի առնէ:

Թէ ե՞րբ ռուսական արքունիքը պիտի կատարէր հայ ժողովուրդը ազատագրելու մասին իր տուած խոստումը եւ ե՞րբ ռուսական բանակը պիտի շարժէր դէպի Անդրկովկաս, որուն ակնդէտ կը սպասէին հայերը: Հայեր յոյսերով կ՛օրօրէին, մինչ իսլամական շարժումը խառնած ու խճճած էր կովկասեան քաղաքական հարցերը:

 

 

 

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )