Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ. Ստեփան Դաւթեան` Արարատեան Դեսպան

Արցախցիներուն Շուտափոյթ
Օգնութիւն Հասցնելու Խնդրանք

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Երեւանցիներու Համախօսական
Խնդրագիրերը

Ռուսական արշաւանքը դէպի Անդրկովկաս պիտի սկսէր 1784-ի ամրան, եւ հայեր մեծ յոյսերով կը սպասէին ազատարար բանակին:

Բայց Ղարաբաղի Իպրահիմ Խալիլ խանի ռուսական հպատակութիւն ընդունելու պատրաստակամութիւնը եւ Իրանի տիրակալ Ալի Մուրատ խանի կողմէ յօժարակամ Կասպիական ափերը, Ղարադաղը, Ղարաբաղը, Նախիջեւանն ու Երեւանը Ռուսիոյ զիջելու եւ փոխարէնը անկէ ճանաչում ստանալու դիմումը յեղաշրջեցին ռուսական արշաւանքի նախագիծը: Ռուսերուն առիթ կը ներկայանար առանց կաթիլ մը արիւն թափելու ձեռք ձգել այն, ինչ որ նախատեսուած էր իրագործել պատերազմով:

Իպրահիմ Խալիլ խան իր տիրապետական իրաւունքները պահպանելու եւ հպատակները սանձելու համար սկսաւ խստագոյն բռնութիւններու եւ սանձարձակ ահաբեկումներու դիմել արցախահայութեան դէմ: Ան միաժամանակ սերտ համագործակցութիւն հաստատեց Ալի Մուրատ խանի հետ:

Ստեղծուած կացութեան առջեւ Արցախի մելիքները կրկին դիմեցին ռուսահայոց առաջնորդ Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեանի եւ շուտափոյթ օգնութիւն խնդրեցին, որովհետեւ Իպրահիմ  Խալիլ խան վճռած էր ոչնչացնել հայերը:

***

Ռուսական արքունիքը, իբրեւ նախապատրաստութիւն Անդրկովկասի վրայ տիրապետութիւն հաստատելու ծրագիրի գործադրութեան, դիւանագիտական նկատառումներով, ցանկութիւն յայտնեց իր մօտ ունենալու Հայաստանի լիազօր ներկայացուցիչ, որուն հետ կարենար բանակցութիւններ վարել: Այդ լիազօրը պիտի օգտագործուէր հայ ազատագրական շարժման գործիչներուն հետ կապ պահպանելու համար:

Այդ նկատառումով զօրավար Փաւէլ Փոթեմքին դիմեց Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեանի եւ խնդրեց Հայաստանի քաղաքական ղեկավար շրջանակներուն յայտնել, որպէսզի անոնք արքունիք ուղարկեն իրենց լիազօր ներկայացուցիչը: Ցանկալի կը համարուէր, որ այդ ներկայացուցիչը ըլլայ հեղինակաւոր մէկը եւ լաւատեղեակ ինչպէս աշխարհիկ, այնպէս ալ հոգեւոր գործերուն:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս իսկոյն գրեց Էջմիածին եւ Ղուկաս կաթողիկոս լիազօր ներկայացուցիչ նշանակեց Ստեփան Դաւթեանը:

Ստեփան Դաւթեան Գեղարքունիքի Ծմակ շրջանի Մեծ Մազրա գիւղէն էր եւ Դաւիթ Բէկի սերունդ կը նկատուէր: Ան Երեւան բնակութիւն հաստատած էր եւ դատարանի մէջ պաշտօն ունէր: Եղբայրը` Իսահակ վարդապետ Պոլսոյ մէջ Էջմիածնի նուիրակն էր:

Ստեփան Դաւթեան ստացաւ «Արարատեան դեսպան» կոչումը:

Ստեփան Դաւթեան Յովսէփ արքեպիսկոպոսի յատուկ յանձնարարութեամբ մեկնեցաւ Արցախ, հանդիպում ունեցաւ մելիքներուն հետ, յուսադրեց զանոնք, ուսումնասիրեց արցախցիներու ռազմական կարողութիւնը, ռուսական բանակը սննդամթերքով բաւարարելու հնարաւորութիւնը եւ այդ բոլորին մասին տեղեկագրեց զօրավար Փոթեմքինի: Ան կ՛ըսէր, որ հինգ մելիքները միասին ունին հինգ հազար սրտեայ (քաջարի) զօրք, իսկ ամբարուած խորոտիկ (սննդամթերք) այնքան չունին, բայց երբ ռուսական բանակը Հայաստան գայ, տաճիկներու ամբարները կրնան ձեռք ձգել:

Հնարաւոր վտանգէ զերծ մնալու համար Ստեփան իւրատեսակ ծածկագրութիւն կը գործածէր. իր Դաւթեան ազգանունը կը գրէր իբրեւ Պոպով, իսկ զօրավար Փաւէլ Փոթեմքինը կը կոչէր Պօղոս Սարգսեան:

***

Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեան 16 մարտ եւ 20 մարտ 1784-ին նամակներ գրեց զօրավար Փաւէլ Փոթեմքինի: Այդ նամակներուն մէջ ան կարծիք կը յայտնէր ըսելով որ ռուսական զօրքի Անդրկովկաս արշաւանքէն առաջ անհրաժեշտ է բնակչութեան մէջ նախապատրաստական աշխատանք տանիլ եւ զինել ժողովուրդը, որպէսզի միանայ ռուսերուն:

Արցախցիներուն շուտափոյթ օգնութիւն հասցնելու համար արքեպիսկոպոսը զօրավարէն կը խնդրէր վրաց Հերակլ արքային հրաման տալ շարժելու դէպի Ղարաբաղ:

«Եթէ ողորմութիւն կամիցիս առնել մէլիքացն եւ ողորմելի ժողովրդին նոցա, հաճեսցիս գրել Հերակլ արքային, օգնութիւն հաւանիլ նոցա, վասն զի եթէ արքայն Հերակլէս ըստ հաճութեան ձերոյ` հրաման ունիցի ի կայսերական մեծութենէն վասն տիրապետելոյ Ղարաբաղու եւ մէլիքացն, յոյժ դիւրին է նմա այժմ»:

Արքեպիսկոպոսը զօրավարէն կը խնդրէր «չպակասեցուցանել զգութ ձեր ի տարաբախտ ազգէ մերմէ»:

Հայաստանի բախտը կապելով Վրաստանի վրայ ռուսական հովանաւորութեան եւ վրաց թագաւորութեան անվտանգութեան հետ, Յովսէփ արքեպիսկոպոս գոհունակութիւն կը յայտնէր ռուս-վրացական բարիդրացիական յարաբերութիւններուն համար, այն հիմամբ որ այդ յարաբերութիւնները ենթահող կը պատրաստեն, որպէսզի Հայաստան եւս հասնի Ռուսիոյ հովանաւորութեան:

Շուշիի թաթարներ

Յովսէփ արքեպիսկոպոս իր նամակներով ռուս ռազմական գործիչներուն կրկին անգամ ներկայացուց հայութեան ծանր վիճակը օտար լուծի տակ, արտայայտելով իր յոյսերը ռուսական օգնութեան վերաբերեալ, հաւաստիացնելով որ հայեր անհամբեր կը սպասեն ռուսական զօրքի գալստեան` անոր օժանդակութեամբ ազատագրուելու համար դառն ստրկութենէն:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս նամակ ուղարկեց նաեւ Էջմիածին եւ փորձեց համոզել Ղուկաս Ա. կաթողիկոսը քաղաքական աշխուժ գործունէութեան դիմելու, ռուս քաղաքական գործիչներէն օգնութիւն խնդրելու եւ հայ-ռուսական դաշինք կնքելու նախագիծ առաջարկելու համար ռուսական կառավարութեան:

Արքեպիսկոպոսը պատրաստակամութիւն յայտնեց տեսակցելու կաթողիկոսին հետ, խորհրդակցելու համար ազգային ազատագրական հարցերու շուրջ: Ան կը հաւաստիացնէր ըսելով որ շուտով ռուսերու օգնութեամբ կու գայ բաղձալի ազատութիւնը:

***

Վրաց Հերակլ Բ. թագաւորի ռուսական հպատակութիւն ընդունելէն ետք, օսմանեան կառավարութիւնը սկսաւ քայլեր ձեռնարկել Վրաստանի հարկատու դարձած Երեւանի խանութիւնը հակավրացական եւ հակառուսական իսլամական միութեան մէջ ընդգրկելու համար:

Երեւանի Հիւսէյն Ալի խան մահացաւ 1783 նոյեմբերին եւ անոր յաջորդեց Ղուլամ Ալի խան:

Ղուլամ Ալի խան որոշեց բարեկամական կապեր պահպանել թէ՛ վրացական եւ թէ օսմանեան իշխանութիւններուն հետ:

Երեւանի բերդը

Օսմանեան կառավարութիւնը Ղուլամ Ալի խանի մօտ ուղարկեց Ախալցխայի, Կարսի, Էրզրումի եւ Պայազիտի փաշաները, բանակցելու եւ համապատասխան գումարի դիմաց Երեւանի բերդը Օսմանեան կայսրութեան յանձնելու հարցով:

Ղուլամ Ալի խան թրքամէտ դիրքորոշում ընդունեց եւ սկսաւ քայլեր ձեռնարկել Հերակլ Բ.¬ի ազդեցութենէն դուրս գալու ուղղութեամբ:

Երեւանի մէջ ռուսական գործակալ Սահակ տեղեկագիր պատրաստեց, ուր կ՛ըսէր. «Նոր խանը կը ցանկայ աւելցնել իր ուժերը եւ անոր Հերակլին ենթակայ մնալը կասկածելի է, քանի որ նախկին լուրերը, որ ռուսական զօրքերը պիտի գան, հիմա կասկածելի են: Կարծիք կայ որ այդ լուրերը կեղծ են եւ Հերակլի հրամանով  տարածուած են, (խանութիւնը) Հերակլին ենթակայ պահելու համար»:

Ղուլամ Ալի սկսաւ երկակի քաղաքականութիւն վարել, ինչ որ նպաստաւոր էր օսմանեան կառավարութեան համար: Ան մէկ կողմէ իր բարեկամութիւնը եւ հաւատարմութիւնը հաստատեց վրացական արքունիքին, ուղտեր եւ այլ նուէրներ ուղարկեց Հերակլ Բ.ին, իսկ միւս կողմէ օսմանեան արքունիք ուղարկած նամակին մէջ կը գրէր. «Պատրաստակամ եմ ամէն ինչ ընել իսլամի թշնամիները ոչնչացնելու համար»:

Զօրավար Փաւէլ Փոթեմքին Հերակլ Բ.ին թելադրեց ուշադիր հետեւիլ Երեւանի խանի քայլերուն, որովհետեւ անոր երկդիմի քաղաքականութեան մասին լուրջ կասկածներ կային:

Ղուլամ Ալի խան օսմանեան սուլթան Ապտիւլ Համիտ Ա.էն հազար ոսկի նուէր ստացաւ, որմէ ետք սկսաւ զօրքեր հաւաքագրել:

Ռուսական իշխանութիւնները Հերակլ Բ.ի հետ սկսան միջոցներ ձեռնարկել Երեւանի թրքամէտ ուժերը ճնշելու համար:

***

Դաժան բռնութեան տակ հեծող Երեւանի հայութեան համբերութիւնը հասած էր ծանրագոյն աստիճանի: Պարտադիր եւ անուղղակի տուրքերը եւ պարտադիր պարհակները ծանր կը ճնշէին ժողովուրդին վրայ: Պարտադիր պարհակներուն մաս կը կազմէին խանին համար այգիներ մշակել,  առուներ փորել եւ առտնին աշխատանքներ կատարել: Ծեծը, մարմնական խեղումները եւ մահապատիժները օրէնքի ուժ ունէին: Լոթիները (կը նշանակէ խեղկատակ) գողերու եւ աւազակներու դասակարգ էին եւ ահ ու սարսափ տարածած էին: Մութը կոխելէն ետք մարդիկ կը վախնային տուներէն դուրս ելլել: Ցերեկը այգիներու մէջ թաքնուած լոթիները գիշերային լռութեան մէջ սուլոցով իրարու ազդանշան կու տային եւ սանձարձակ որսի կ՛ելլէին: Մարդիկ իրենց շուքէն կը սարսափէին եւ խաչակնքելով, սուրբերու անուններ տալով փողոցները կը կտրէին կամ Զանգուի կամուրջը կ՛անցնէին:

Երեւանի բերդը, Զանգու (Հրազդան) գետի ձախ ափին, երեք շարք հում աղիւսէ շարուած ատամնաւոր պարիսպներով եւ խանական պալատով, ինքնուրոյն փոքրիկ քաղաք էր ութ հարիւր տուն պարսիկ բնակչութեամբ: Կայազօրը բաղկացած էր երկու հազար զինուորներէ:

Քաղաքին կեդրոնական գօտին` Շահար,  հրապարակով, շուկայով, Սուրբ Պօղոս-Պետրոս,  Կաթողիկէ եւ Սուրբ Զօրաւոր եկեղեցիներով եւ Գեթսեմանի մատուռով, ամենամեծ թաղամասն էր:

Երեւանի Ձորագիւղ թաղը

Արեւմտեան կողմը, բարձունքին` Կոնդ թաղը Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցիով: Անոր ներքեւ` Ձորագիւղ, Զանգուի ձախափնեայ զառիթափ լանջին, Սուրբ Սարգիս եկեղեցիով: Նեղ, ծուռումուռ փողոցներ եւ հողէ տանիքներով տուներ: Դեմիրբուլաղ քաղաքին հարաւ-արեւելեան կողմի թրքաբնակ թաղն էր:

***

Երեւանի մէջ կազմաւորուած էր հայրենասէրներու խմբակ մը, որ սկսած էր աշխուժ գործունէութիւն ծաւալել հայ ժողովուրդի ազատագրական շարժման ուղղութեամբ: Անոնք 1784 մայիսի վերջաւորութեան համախօսական խնդրագիր պատրաստեցին` հասցէագրուած զօրավար Փաւէլ Փոթեմքինի:

Խնդրատուները նախ իրենց շնորհակալութիւնը կը յայտնէին զօրավարին` հայ ժողովուրդին նկատմամբ ցուցաբերած բացառիկ սիրալիրութեան համար, ապա իրենց համոզումը կը յայտնէին, որ հայութեան ազատութիւնը, անվերապահ, պիտի ըլլայ Եկատերինա կայսրուհիի եւ իշխան Գրիգորի Փոթեմքինի ձեռքով: Անոնք կը ցանկային միայն, որ ատիկա ըլլայ շուտափոյթ. «… արագահաս առնել զողորմութիւնն, մինչ կենդանի եմք ի յետին շունչս», այլապէս ուշ կ՛ըլլայ` «զի մեռելոցն ոչինչ օգտէ դեղն` որքան զօրեղ իցէ»: Կը խնդրուէր նաեւ որ խնդրանքը յայտնուի կայսրուհիին եւ իշխան Գրիգորի Փոթեմքինի: Վերջաւորութեան յոյս կը յայտնուէր, որ «յաջողութեամբ ամենազօրին Աստուծոյ տեսցեն աչք մեր զփրկութիւն եւ զբարեկեցութիւն մեր` ձեռամբ ձերով»:

Նոյն բովանդակութեամբ խնդրագիր ուղարկուեցաւ նաեւ կայսրուհիին եւ իշխան Գրիգորի Փոթեմքինի:

Երեւանցիք նամակ գրեցին նաեւ Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեանի եւ խնդրեցին որ ան կայսրուհիին, իշխանին եւ զօրավարին ուղարկուած խնդրագիրերը յանձնէ ըստ պատկանելւոյն եւ իրենց շուտափոյթ տեղեկացնէ արդիւնքներու մասին, քանի որ երեք տարի է, ինչ բարձրագոյն կը խօսուի ռուսերու գալստեան մասին, սակայն գործը տեղէն չի շարժիր:

Իրենց ստորագրութիւնը եւ կնիքը դրած երեւանցիներն էին` մելիք Աբրահամ դի մելիք Օհաննէս, իւզպաշի Գաբրիէլ դի իւզպաշի Ալլահվերդի, Ստեփան Սահակիչ Պոպով (Դաւթեան), Մելքիսէթ` եղբայր Սիմէոն Ա. կաթողիկոսի, մահտեսի Օվաննէս դի մահտեսի Օհան, Ապով դի Վիրապ, Իսրայէլ դի Աղաբաբ, Օվանէս Թասալեան, մահտեսի Օվակիմ դի մահտեսի Մարգար եւ Ոսկան դի Յարութիւն:

Իր կարգին Ղուկաս Ա. կաթողիկոս յանձնարարական գրութիւն պատրաստեց:

Ստեփան Դաւթեան համախօսական խնդրագիրերը, նամակը եւ յանձնարարականը առնելով Երեւանէն ճամբայ ելաւ դէպի Թիֆլիս:

 

 

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )