Օգոստոսեան Օրագրութիւն (Օրը Օրին Գրառումներ` Լիբանանն Ու Լիբանանահայութիւնը Ցնցած 14 Դժոխային Օրերու Մասին. 4-18 Օգոստոս 2020)

Վ. ԱՒԱԳԵԱՆ

4 ՕԳՈՍՏՈՍ 2020

Լիբանանեան խաղաղ ու պայծառ երկինքին տակ ամէն ինչ սովորական է այսօր: Լիբանանցիք տարուած են իրենց ամէնօրեայ հոգերով, եւ ոչ ոքի մտքէն կ’անցնի, թէ` «Ինչ որ ահաւոր բան մը կայ այնտեղ»… Պէյրութի նաւահանգիստին մէջ:

Արտաքին գործոց եւ արտերկրի լիբանանցիներու նախարար Նասիֆ Հըթթի երէկ ներկայացուց իր հրաժարականը, եւ նախկին դեսպան Շարպէլ Ուահպի փոխարինեց զայն` դուռը բանալով բազմաթիւ հարցականներու, թէ` արդեօք նախարարի մը փոփոխութիւնը նոր թափ պիտի տա՞յ Հասսան Տիապի կառավարութեան աշխատանքներուն, թէ ոչ նախաքայլը պիտի ըլլայ այլ հրաժարականներու:

Նախարար Հըթթիի հրաժարականը երկու շաբաթով նախորդեց նախկին վարչապետ Ռաֆիք Հարիրիի սպանութեան դատավճիռի յայտարարութեան: 18 օգոստոսը ճշդուած է դատավճիռի հրապարակման օր, եւ զարմանալի չէ, որ մինչ այդ քաղաքական, տնտեսական, ընկերային եւ բարոյական ճնշումները աւելնան Լիբանանի վրայ, որ միաժամանակ դէմ կը դնէ բազմաթիւ ճակատներու վրայ` ամերիկեան արտաքին ճնշումներու եւ պատժամիջոցներու, ներքին բնական եւ արուեստական տագնապներու, սղաճի, անգործութեան, չարաշահութեան, փտածութեան եւ մասամբ նորին: Տակաւին, առանց մոռնալու անկոչ հիւրը` Քորոնան, որ կը շարունակէ արագ թափով տարածուիլ երկրին մէջ, մէկ կողմէ` առողջապահական լուրջ տագնապ ստեղծելով, իսկ միւս կողմէ` տնտեսական մտահոգիչ հետեւանքներ ունենալով բազմաթիւ ընկերութիւններու, վաճառատուներու եւ զբօսաշրջական հաստատութիւններու համար:

Ու կարծէք այս բոլորը չբաւէին անբնական կացութիւն ունենալու համար, երեկոյեան ժամը 6.07-ին լիբանանեան խաղաղ ու պայծառ երկինքը մթագնեցաւ Պէյրութի նաւահանգիստին սոսկալի պայթումով եւ… լիբանանցիք պահ մը դժոխքը ապրեցան երկրի վրայ:

Պէյրութը հագուեցաւ կարմիր: Երկիրը ծածկուեցաւ սեւով:

Պէյրութոշիմա կոչենք թէ կորիզային փոքր ռումբի դղրդիւն:

Սարսափելի ուժգնութեամբ ռումբ կոչենք թէ քիմիական նիւթի մը ահաւոր պայթում` պատահածը աննախընթաց է իր տարողութեամբ եւ վնասներով:

5 ՕԳՈՍՏՈՍ 

Պէյրութը աղէտահար քաղաք է այսօր:

Պէյրութը սգաւոր քաղաք է այսօր:

Պէյրութը կ’ողբայ իր 100-է աւելի զոհերը, 5000-է աւելի վիրաւորները, բազմատասնեակ կորսուածները եւ միլիառաւոր տոլարի հասնող նիւթական վնասները:

Պէյրութի, արուարձաններու եւ Մեթնի մէջ տուն չմնաց, որ չվնասուեցաւ: Վաճառատուն չմնաց, որ հետեւանքները չկրեց 2750 թոն ուժգնութեամբ ամոնիում նայթրէյթի պայթումին: Պատկերը զարհուրելի էր: Նոյնիսկ` լիբանանեան պատերազմի ամէնէն ծանր օրերէն աւելի ցնցիչ եւ արիւնալի:

Հիւանդանոցներ երէկ ի վիճակի չեղան աղէտեալներ ընդունելու, հրշէջներ եւ հիւանդապահ ինքնաշարժներ չկարողացան հասնիլ օգնութեան աղէկտուր ճիչերու: Բնակիչներ մինչեւ երեկոյեան ուշ ժամեր հիւանդանոցէ հիւանդանոց դիմեցին վիրաւոր սիրելիներու փնտռտուքով:

Ուժգին պայթումը ծանր վնասներ հասցուց հայահոծ մեր թաղերուն` Էշրէֆիէէն Հաճըն եւ Մար Մըխայէլ, Պուրճ Համուտէն Տորա, Ժըտէյտէ, մինչեւ Զալքա եւ Անթիլիաս: Վնասուեցան հայկական վարժարաններ, ակումբներ, եկեղեցիներ եւ ազգային հաստատութիւններ: Նիւթական լուրջ վնասներ կրեցին նաեւ «Շաղզոյեան» կեդրոնը, Ազգային առաջնորդարանն ու կաթողիկոսարանը:

Իր հարուածին եւ ցնցումին մէջ լիբանանահայութիւնը անտէր չզգաց սակայն: Պայթումէն երկու ժամ ետք, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոս, Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ Շահէ արք. Փանոսեանի, ՀՅԴ Բիւրոյի անդամներ Բենիամին Պչաքճեանի եւ Յակոբ Խաչերեանի, Պուրճ Համուտի քաղաքապետ Մարտիկ Պօղոսեանի եւ ՀՅԴ-ի Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէի անդամներու ընկերակցութեամբ, այցելեց Պուրճ Համուտ եւ մխիթարեց ու գօտեպնդեց իր հօտին զաւակները:

Հայկական երեսփոխանական պլոքի եւ ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէի ներկայացուցիչ Յակոբ Բագրատունի, իր կարգին, Կեդրոնական կոմիտէի անդամներու հետ այցելեց ՀՅԴ-ի ակումբներ եւ ԼՕԽ-ի «Արաքսի Պուլղուրճեան» ընկերաբժշկական կեդրոն` անձամբ հետեւելու պայթումին հետեւանքները դարմանելու աշխատանքին:

ՀՅ Դաշնակցութեան բոլոր ակումբներն ու ԼՕԽ-ի ընկերաբժշկական կեդրոնը հսկայական գործ կատարեցին եւ անվարան ընդառաջեցին պայթումէն վնասուած հարիւրաւոր հայորդիներու: Մեր տղաքը գործեցին աննման անձնազոհութեամբ եւ ծառայասիրութեամբ: Անոնք եղան մեր ժողովուրդին կողքին: Վիրաւորներ փոխադրեցին, վնասուած շուկաներու ապահովութեան հսկեցին եւ եղան ամէն տեղ, հոն, ուր օգնութեան կանչ մը կար, կարիքի մը պահանջը կար:

Այսօր տարբեր օր է Պէյրութի եւ հայահոծ մեր թաղերուն մէջ: Այսօր վերականգնումի եւ վնասները դարմանելու օրն է: Վէրքերն ու վիշտերը ամոքելու օրն է:

Լիբանանահայութիւնը բազմիցս ապացոյցը տուած է ամէն հարուածէ ետք վերականգնելու իր կամքին ու կորովին: 4 օգոստոսի պայթումը քննութեան նոր առիթ մըն է հաստատելու համար, որ մենք` լիբանանահայերս, ունինք բաւարար տոկունութիւն եւ գիտակցութիւն` յաղթահարելու համար նաեւ ա՛յս փորձութիւնը եւ մեր վաղուան նայելու յոյսով ու հաւատքով:

6 ՕԳՈՍՏՈՍ

Աշխարհը այսօր կը յիշատակէ Հիրոշիմայի կորիզային ռումբի պայթումին 75-ամեակը եւ կը խոնարհի յիշատակին դիմաց այն բիւրաւոր զոհերուն, որոնք ինկան Բ. Աշխարհամարտի աւարտին, մարդկութեան դէմ գործուած զանգուածային ամէնէն անարգ ոճրագործութեան ընթացքին:

Լիբանանցիք մոռցած են Հիրոշիման, որովհետեւ անոնք ունին իրենց Պէյրութոշիման, նաւահանգիստի աղէտալի պայթումը, կորիզային փոքր ծաւալի ռումբի մը ուժգնութեամբ ահաւոր ցնցումը, ցարդ արձանագրուած 135 զոհերով, 5000 վիրաւորներով եւ 80 անհետ կորսուածներով:

Ցնցումին ուժգնութիւնը իր վրայ հրաւիրած է աշխարհին ուշադրութիւնը: Երէկ յետմիջօրէէն սկսեալ Պէյրութի միջազգային օդակայան սկսան հասնիլ զանազան երկիրներէ աղէտահար Լիբանան առաքուած բժշկական անմիջական օԺանդակութիւններ: Այսօր քանի մը ժամուան այցելութեամբ Պէյրութ կ’այցելէ Ֆրանսայի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոն` իշխանութեան ներկայացուցիչներուն հետ տեսակցելու եւ պայթումին վայրը քննելու համար:

Պէյրութի նաւահանգիստը տակաւին կը մխայ 4 օգոստոսի պայթումին հրդեհով: Մահուան բոյրը կը սաւառնի մայրաքաղաքին եւ արուարձաններուն վերեւ, ու ժամէ ժամ զոհերուն թիւը կը բարձրանայ: Զոհերու շարքին են 11 ազգայիններ, մինչ 250 հայորդիներ վիրաւորուած են, եւ անոնց մեծ մասը հիւանդանոցային դարմանում ստանալէ ետք վերադարձած է տուն:

Լիբանանին հետ լիբանանահայութեան հասած այս սարսափելի հարուածը, տնտեսական եւ առողջապահական ծանր հարուածներէն ետք, զօրաշարժի մատնած է ամբողջ հայութիւնը: Մայր հայրենիքէն մինչեւ հեռաւոր գաղութներ, հայութիւնը հանդէս կու գայ զօրակցական արտայայտութիւններով, հաղորդագրութիւններով եւ նուիրահաւաքներով` նիւթաբարոյական իր աջակցութիւնը յայտնելու լիբանանահայութեան, անոր ազգային կառոյցներուն եւ անմեղ զոհերուն:

Այս առիթով ՀՅԴ Բիւրոն համայն հայութեան դիմեց կոչով մը` նշելով, որ պահը լուրջ է: Խիստ անհրաժեշտ է, որ ազգովին, համահայկական ներուժով դիմագրաւենք այս արհաւիրքը եւ անգամ մը եւս ապացուցենք մէկ ու միասնական ազգ ըլլալու մեր հաւատքը:

Իր կարգին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոս յայտարարութեամբ մը շեշտեց, որ այսօր մեր ժողովուրդի զաւակները կոչուած են զօրակից դառնալու Լիբանանի հայութեան, որպէսզի ո՛չ միայն անոր ցաւը փարատի, այլ նաեւ կարենայ վերանորոգ կենսունակութեամբ ու նուիրումով շարունակել իր համազգային առաքելութիւնը:

Այս առիթով Արամ Ա. կաթողիկոս Զուիցերիոյ մէջ հաստատեց դրամատնային յատուկ հաշիւ` լիբանանահայութեան օժանդակութիւնները այդ ճամբով կատարելու համար:

7 ՕԳՈՍՏՈՍ

«Լիբանանը առանձին չէ» պատգամը երէկ լաւագոյնս խտացուց Ֆրանսայի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոնի Պէյրութ այցելութեան նպատակն ու կարեւորութիւնը:

Ֆրանսացի մեծ հիւրը Լիբանան կատարած իր ութ ժամուան այցելութեան ընթացքին բազմիցս կրկնեց այս միտքը` հրապարակ նետելով քաղաքական նախաձեռնութիւն մը, կողքին` նաւահանգիստի պայթումին կապուած մարդասիրական այլ նախաձեռնութիւններու:

«Լիբանանը առանձին չէ», հաստատեց Ֆրանսայի նախագահը Մեծն Լիբանանի հռչակման 100-ամեակի սեմին, լիբանանցիներու ուշադրութեան յանձնելով, որ անոնք դէմ յանդիման կը գտնուին երկու ընտրանքի` առանց երրորդ մը ունենալու. կա՛մ կը շարունակեն նախկին ընթացքով եւ կը դիմագրաւեն նորանոր տագնապներ, որեւէ տեղ եւ որեւէ ժամանակ, եւ կա՛մ նաւահանգիստի փլատակներուն մաքրութեան հետ կը ձգտին կերտել քաղաքական նոր ուխտով Լիբանան մը, վայել` իրենց նահատակներու զոհաբերութիւններուն:

Ֆրանսայի նախագահը յստակօրէն պատգամեց բոլորին, իշխանութիւններուն եւ ժողովուրդին, թէ նոր Լիբանանի կերտման համար այլ ընտրանք չկայ` բացի բարեկարգումներէ: Մաքրոն լիբանանցիները զգուշացուց, որ իրենց հայրենիքը վտանգուած է, եւ լուծումը տնտեսական փրկութեան ծրագիրի մը մէջն է, որուն յաջողութեան գրաւականը իշխանութեան գործելաոճին փոփոխութիւնն է:

Ֆրանսայի նախագահին Լիբանան այցելութիւնը, անկասկած, արձանագրեց դրական ցնցում` մինչ այդ անշարժութեան մատնուած քաղաքական բեմին վրայ, որ ամէն պարագայի կրնայ յաւելեալ ցնցումներու ենթարկուիլ Ապահովութեան խորհուրդի Լիբանանի յատկացուած 17 օգոստոսի նիստով եւ օր մը ետք` Հարիրիի սպանութեան դատավճիռին յայտարարութեամբ:

Գաղութային իմաստով, երէկ, երրորդ օրն ըլլալով, շարունակուեցան լիբանանահայութեան զօրակցութեան արտայայտութիւնները: Հայաստան, Արցախ եւ սփիւռքեան զանազան գաղութներ իրենց անվերապահ աջակցութիւնը յայտնեցին լիբանանահայութեան կողքին կանգնելու եւ անոր վերականգնումի համազգային ճիգին մասնակցելու յանձնառութեան:

8 ՕԳՈՍՏՈՍ

Եռօրեայ սուգէ եւ վնասներու գնահատումէ ետք, լիբանանցիք այսօր լծուած են Պէյրութի նաւահանգիստի պայթումէն քանդուած իրենց քաղաքին վերաշինութեան եւ վերականգնումին:

Մայրաքաղաք Պէյրութի հետ, հայաշատ մեր թաղամասերու հայորդիները եւս, մեծով ու պզտիկով, թաղեցիներով ու կամաւորներով լծուած են մաքրութեան եւ վերաշինութեան աշխատանքներու` հաւաքական ճիգով ամէն բան 4 օգոստոսը նախորդող վիճակին վերադարձնելու համար:

Պուրճ Համուտէն Էշրեֆիէ, Հայաշէն եւ Մար Մըխայէլ, ամէնուրեք փլատակներ կը վերցուին, ապակիներ կը հաւաքուին, թաղեր կը մաքրուին, վաճառատուներու վնասուած երկաթեայ փեղկերը կը վերանորոգուին: Բոլորը կ’աշխատին մէ՛կ մարդու նման, կողք-կողքի: Կ’արժէ իջնել փողոց` անձամբ վկայելու համար, թէ ինչպէ՛ս դուռ-դրացի, ՀՄԸՄ-ական եւ ԼԵՄ-ական, Օգնութեան խաչի անդամ թէ համազգայնական` իւրաքանչիւրը իր սեփական տան ու կեդրոնին վերանորոգութեան ճամբով լծուած է լիբանանահայութեան վերականգնումի հրամայական գործին:

Գետնի վրայ են Պուրճ Համուտի քաղաքապետութեան պաշտօնէութեան անդամները, ՀՅԴ-ի մեր ակումբներու պատասխանատուները, Ազգային առաջնորդարանի զանազան մարմինները, բարեսիրական մեր միութիւններու ներկայացուցիչները, ընկերաբժշկական կեդրոններու անձնակազմերը, մինչեւ Այնճարէն ժամանած կամաւորները, եւ դեռ` լիբանանահայ կուսակցութիւններու եւ միութիւններու  տղաքն ու աղջիկները, բոլո՛րը, բոլո՛րը, որպէսզի սգաւոր մօր մը արցունքը սրբեն, գործ ու գործատեղի կորսնցուցած հայր մը մխիթարեն, կործանած բնակարանի տէր երիտասարդ մը յուսադրեն եւ իր վնասուած դպրոցով մտահոգ աշակերտ մը գօտեպնդեն:

Շնորհակալ գործ կը կատարեն ամէ՛նքը: Անգնահատելի գործ կը կատարեն յատկապէս «Սպիտակ բանակ»-ի հայ անդամները` լիբանանահայ բժիշկները, հիւանդապահները եւ առողջապահական մարզի բոլոր նուիրեալները, որոնք առանց հանգիստ ու դադար ճանչնալու` վիրաւորներ կը խնամեն, ծանր պարագաներու տուները կ’այցելեն եւ դարմանումները տեղւոյն վրայ կը կատարեն:

Իսկ ինչպէ՞ս մոռնալ վիրաւորները, որոնք չորս օրէ ի վեր անկողիններու գամուած` իրենց միսով ու ոսկորով սուղ գին կը վճարեն 4 օգոստոսի ահաւոր պայթումին համար:

Խունկ ու մոմ` պայթումին զոհ գացած լիբանանահայ բոլոր նահատակներուն, որոնց յիշատակին վաղը հոգեհանգստեան պաշտօն կը կատարուի Անթիլիասի մայր տաճարին եւ Լիբանանի հայոց թեմի եկեղեցիներուն մէջ: Լիբանանահայութիւնը կը յիշէ ու կը պատուէ իր նահատակներն ու վիրաւորները եւ կը գնահատէ պատնէշի վրայ գտնուողները, որոնք գաղութին իսկական ու հարազատ պատկերը կը ներկայացնեն հայութեան եւ պատմութեան:

10 ՕԳՈՍՏՈՍ

Համայն հայութիւնը այսօր կը նշէ Սեւրի դաշնագիրին 100-ամեակը:

100 տարի առաջ, այսօր, Ֆրանսայի Սեւր քաղաքին մէջ կնքուած միջազգային դաշնագիրով, Ա. Աշխարհամարտը պարտուած Թուրքիա իրողապէս եւ իրաւապէս կը ճանչնար ազատ, անկախ ու միացեալ Հայաստանը` աւելի ուշ ճշդելի Ուիլսընեան իրաւարար վճիռի սահմաններով` 162.000 քառ. քմ տարածութեամբ: Սեւրի դաշնագիրը արդար հատուցումն էր Ցեղասպանութեան ահաւոր ոճիրին, որուն զոհ գացին մէկուկէս միլիոն հայեր, եւ որուն պատճառով Արեւմտահայաստանը պարպուեցաւ իր բնիկ տարրէն` հայ ժողովուրդէն:

Սեւրի դաշնագիրը Հայ դատը դուրս բերաւ լոկ պատմական ու մարդկային իրաւունքներու սահմանէն եւ զայն փոխադրեց միջազգային քաղաքական իրաւունքի բեմ: Հայաստանի եւ Թուրքիոյ պետական ներկայացուցիչները, Սեւրի միջազգային խորհրդաժողովին, փոխադարձաբար ընդունելի պայմաններով, լուծում մը տուին հայ-թրքական կնճիռին` հայ ժողովուրդին համար ստեղծելով հայկական լեռնաշխարհի մէջ ազատ ու անկախ ապրելու քաղաքական եւ տարածքային համապատասխան պայմաններ:

Պատմական այս տարեդարձին առիթով, այսօր, Սոցիալ դեմոկրատ հնչակեան կուսակցութեան Կեդրոնական վարչութիւնը, Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան Բիւրոն եւ Ռամկավար ազատական կուսակցութեան Կեդրոնական վարչութիւնը հրապարակեցին միացեալ յայտարարութիւն մը:

Գաղութային իմաստով, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսին թելադրանքով, Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ Շահէ արք. Փանոսեանի նախագահութեամբ եւ լիբանանահայ երեք կուսակցութիւններու, յարանուանութիւններու եւ բարեսիրական միութիւններու ներկայացուցիչներու մասնակցութեամբ, երէկ ծնունդ առաւ Լիբանանահայութեան վերականգնումի մարմինը` նպատակ ունենալով արագ, արդիւնաւէտ եւ գործնական ծրագիրներու մշակումով` հաւաքաբար յաղթահարել ներկայ դժուարին պայմանները, հասնիլ մեր ժողովուրդի կարիքներուն եւ լծուիլ լիբանանահայութեան վերականգնումի անյետաձգելի պարտաւորութեան:

Մինչ այդ աշխարհասփիւռ հայութիւնը շարունակեց լիբանանահայութեան զօրակցութեան իր արտայայտութիւններն ու նախաձեռնութիւնները: Հայրենի պետութիւնը, իր կարգին, շաբաթավերջին, երկու օդանաւով Երեւանէն անմիջական օժանդակութիւններ հասցուց Լիբանանի ժողովուրդին` տագնապահար այս օրերուն անոր կողքին կանգնելու ողջունելի քայլով: Օժանդակութիւններուն հետ Լիբանան ժամանեց հայրենի պատուիրակութիւն մը` գլխաւորութեամբ Հայաստանի Հանրապետութեան սփիւռքի հարցերու գլխաւոր յանձնակատար Զարեհ Սինանեանի:

11 ՕԳՈՍՏՈՍ

Նաւահանգիստի պայթումին հսկայ ցնցումը երէկ տապալեց Հասսան Տիապի կառավարութիւնը` երկիրն ու ժողովուրդը դնելով քաղաքական, տնտեսական եւ ընկերային աննախատեսելի նոր ցնցումներու դէմ յանդիման:

Հասսան Տիապի կառավարութիւնը հազիւ 200 օր դիմացաւ: Կառավարութիւնը դէմ դրաւ «Քորոնա»-ի համաճարակին եւ դիմացաւ: Դէմ դրաւ տոլարի սակին աննախընթաց բարձրացման եւ դիմացաւ: Դէմ դրաւ ընկերատնտեսական ահաւոր տագնապներու եւ դիմացաւ: Դէմ դրաւ արտաքին ճնշումներու ու ներքին բողոքի արտայայտութիւններու եւ դիմացաւ: Բայց երբ Պէյրութի նաւահանգիստին պայթումը տեղի ունեցաւ, եւ երկրի փտածութեան իսկական տարողութիւնը ի յայտ եկաւ, կառավարութիւնը տեղի տուաւ ու… տապալեցաւ, որովհետեւ` «Փտածութեան համակարգը աւելի մեծ դուրս եկաւ, քան` պետութիւնը», ինչպէս որ վարչապետ Տիապ խոստովանեցաւ հրաժարականի ներկայացման իր խօսքին մէջ:

Իսկ հիմա` ի՞նչ: Ո՞րն է յաջորդ քայլը:

Լիբանան կը դիմագրաւէ «Քորոնա»-ի ամէնէն վտանգաւոր փուլը` օրական 300-ի հասնող վարակակիրներու թիւով: Տակաւին չեն չորցած նաւահանգիստի պայթումի 163 զոհերուն արիւնները, ո՛չ ալ սպիացած են 6000 վիրաւորներու վէրքերը: Համատարած աւեր եւ քանդում է Պէյրութի մէջ: Կատարուելիք հսկայական աշխատանք կայ եւ… կառավարութիւն չկայ: Աւելի ճիշդը` կայ ընթացիկ գործերու շարունակման կառավարութիւն, որ յստակ չէ, թէ ինչպէ՛ս պիտի յաջողի այսքան տագնապ դիմագրաւել, երբ բնականոն պայմաններով գործող կառավարութիւն մը անզօր էր այդ բոլորը կատարելու:

Իսկ ի՞նչ խօսք` նոր կառավարութեան մասին: Ո՞ւր է քաղաքական ներքին համախոհութիւնը, քաղաքական յաջորդ փուլի մասին ընդհանուր պատկերացումը, որպէսզի նոր կառավարութեան ձեւին, անդամներու թիւին, առաքելութեան եւ զայն գլխաւորողին մասին խօսակցութիւնները ընթացք առնեն: Համաձայնութիւններ գոյանան: Երեսփոխանական պարտադիր խորհրդակցութիւններ հրաւիրուին: Վարչապետի նշանակում կատարուի: Նոր կառավարութիւն կազմուի: Կառավարութիւնը աշխատանքային ծրագիր մշակէ եւ խորհրդարանի վստահութեան քուէին արժանանայ:

Ի՞նչ խօսք նաեւ` արտաքին միջամտութիւններու մասին: Ամերիկացիներ, ֆրանսացիներ եւ հաւանաբար նաեւ այլ պետութիւններ որքա՞ն միջամուխ պիտի ըլլան նոր կառավարութեան կազմութեան եւ կամ` քաղաքական նոր ուխտով նոր Լիբանանի մը ստեղծման աշխատանքին:

31 տարի առաջ, օգոստոս 1989-ին Լիբանան լուծում մը գտաւ զինուորաքաղաքական իր տագնապին` Թաէֆի համաձայնութեան կնքումով: 31 տարի ետք, օգոստոս 2020-ին պատմութիւնը ինքզինք պիտի կրկնէ՞…

12 ՕԳՈՍՏՈՍ

Լիբանան միաժամանակ կը ճակատի երեք առանցքի վրայ. քաղաքական, շինարարական եւ առողջապահական:

Քաղաքական ճակատի վրայ արդէն ընթացք առած են նոր կառավարութեան կազմութեան նախնական խորհրդակցութիւնները: Հազար մղոնի եւ հազար դժուարութեան սկիզբն է տակաւին: Ոչինչ յայտնի է նոր կառավարութեան ձեւին, մասնակից կողմերուն եւ զայն գլխաւորելիք անձնաւորութեան մասին: «Երկիրը մտած է մութ փապուղիի մը մէջ»` Հայկական երեսփոխանական պլոքի եւ ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէի ներկայացուցիչ, երեսփոխան Յակոբ Բագրատունիի համաձայն եւ` «նոր կառավարութեան կազմութիւնը այնքան ալ արագ պիտի չըլլայ կատարել»:

Շինարարական մարզին մէջ Պէյրութն ու վնասուած արուարձանները այս օրերուն ականատեսը կը դառնան քաղաքացիներու, քաղաքացիական ընկերութեան միաւորներու, բանակայիններու եւ երիտասարդական խմբակցութիւններու կողմէ ընդհանուր մաքրութեան եւ նախնական վերանորոգութեան աշխատանքներու, այնքան մը, որ մարդիկ կարենան ապահով երդիք ունենալ գիշերելու համար եւ օգտագործելի վաճառատուն` ապրուստ մը ապահովելու համար: Կը նորոգուի ամէն բան. եկեղեցի, դպրոց, ակումբ, դարմանատուն, բնակարան եւ գործատեղի` շուտով բնականոն կեանքի վերադարձի ակնկալութեամբ:

Առողջապահական ճակատի վրայ, նախազգուշական քայլերու խախտումներու եւ ժողովրդային հոծ ներկայութեամբ համախմբումներու պատճառով, վերջին օրերուն Քորոնայի վարակակիրներու թիւերը սկսած են արձանագրել զգալի բարձրացում: Երէկ արձանագրուեցաւ վարակակիրներու թիւի նոր մրցանիշ, երբ պաշտօնապէս հաստատուեցաւ մէկ օրուան մէջ վարակման 309 նոր պարագայ: Զգալիօրէն աւելցած են նաեւ «Քորոնա»-էն մահուան դէպքերը: Երէկ մահացան 7 պարագաներ:

Բաւական մտահոգիչ այս ընդհանուր իրավիճակին մէջ մխիթարական միակ երեւոյթը արտաքին օժանդակութիւններու հոսքն է Պէյրութի միջազգային օդակայան: Շաբաթէ մը ի վեր այդ հոսքը կանգ չէ առած եւ յառաջիկայ օրերուն եւս դադար պիտի չունենայ` դառնալով յոյսի աղբիւր եւ փրկութեան ապաւէն` քաղաքական, ընկերատնտեսական եւ առողջապահական բարդ հարցեր դիմագրաւող քաղաքացիներու, բարձր պահելով անոնց կամքն ու կորովը` այս փորձութիւնը եւս յաղթահարելու եւ գալիք օրերուն հաւատքով ու լաւատեսութեամբ նայելու համար:

13 ՕԳՈՍՏՈՍ

Սպասողական մթնոլորտը կը մնայ տիրական եւ քաղաքական ընդհանուր պատկերը կը յստականայ հազիւ շաբաթ մը ետք, ամերիկացի յատուկ բանագնաց Տէյվիտ Հէյլի, ապա Ֆրանսայի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոնի ներկայացուցիչին Լիբանան այցելութիւններէն եւ 18 օգոստոսին նախկին վարչապետ Ռաֆիք Հարիրիի սպանութեան հարցով միջազգային դատավճիռին արձակումէն ետք: Մինչ այդ քաղաքական բոլոր հաղորդակցութիւններն ու խորհրդակցութիւնները կը մնան ընդհանրութիւններու եւ նախատեսութիւններու շրջագիծին մէջ:

Նոր կառավարութեան կազմութիւնը տակաւին հեռու իրագործում մը կը թուի ըլլալ, թէեւ, մամլոյ աղբիւրներու համաձայն, միջազգային կարգ մը կողմեր կը ցանկան Պէյրութի մէջ շատ արագ տեսնել կառավարութիւն մը, որ տնտեսական բարդ իրավիճակը դիմագրաւէ, անհրաժեշտ բարեկարգումներ կատարէ, Պէյրութի վերաշինութեան լծուի եւ Քորոնայի դէմ պայքարը շարունակէ:

Ցանկութիւնները սակայն բան մըն են, իսկ իրականութիւնները` այլ բան, եւ լիբանանցիք վարժուած են իւրաքանչիւր կառավարութեան կազմութենէն առաջ, ամիսներ շարունակ լսելու` «նախնական խօսակցութիւններ», «կողմնակի հանդիպումներ», «պարտադիր խորհրդակցութիւններ» արտայայտութիւնները, որոնց կրնան հետեւիլ` «նշանակում», «կազմութիւն», «աշխատանքային ծրագիրի մշակում» եւ «վստահութեան քուէի արժանացում» բացատրութիւնները:

Գետնի վրայ լիբանանցիք շատ ալ հետաքրքրուած չեն կառավարութեան կազմութեամբ, որովհետեւ իրենք իրենց միջոցներով եւ միջազգային ու տեղական ոչ կառավարական կազմակերպութիւններու եւ երիտասարդական ընկերակցութիւններու աջակցութեամբ լծուած են վերաշինութեան ընդհանուր գործին` առանց մեծ յոյսեր կապելու պետական որեւէ օժանդակութեան:

Հայկական թաղամասերը անմասն չեն այս ընդհանուր մթնոլորտէն, որովհետեւ մաքրութեան ընդհանուր աշխատանքէն ետք, այժմ շրջան առ շրջան կը կատարեն վնասներու ընդհանուր գնահատում, ցանկագրում եւ արժեւորում` յառաջիկային Լիբանանահայ վերականգնումի մարմինին գլխաւորութեամբ վնասներու դարմանումի աշխատանքին լծուելու համար: Այս գծով ՀՅԴ Տեղեկատու գրասենեակը կը պատրաստէ համապարփակ տեղեկատուութիւն` լիբանանահայութեան կրած վնասներուն մասին: Երէկ, Մար Մըխայէլի շրջանի վնասներուն մասին տեղեկագիր մը հրապարակելէ ետք, այսօր գրասենեակը հրապարակեց Պուրճ Համուտի հայահոծ թաղամասերու վնասներուն մասին տեղեկատուութիւն մը:

14 ՕԳՈՍՏՈՍ

Բոլոր երեւոյթները ցոյց կու տան, որ միջազգային որոշումի մայրաքաղաքները եւ անոնց շրջանային գործակիցները համաձայն են Լիբանանի մէջ կազմութեանը կառավարութեան մը, որ կարենայ տնտեսութիւնը վերականգնել եւ իշխանութեան հանդէպ ժողովրդային վստահութիւնը վերահաստատել:

Այս երեւոյթին ստեղծման տուն տուող պատճառները կը թուին ըլլալ Ֆրանսայի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոնի վերջին օրերու հաղորդակցութիւնները` եւրոպացի իր դաշնակիցներուն, ինչպէս նաեւ Ուաշինկթընի, Մոսկուայի եւ Թեհրանի հետ: Երէկ, Լիբանան ժամանեցին Մ. Նահանգներու արտաքին գործոց նախարարութեան քաղաքական հարցերու տեղակալը, Ֆրանսայի պաշտպանութեան նախարարը եւ Իրանի արտաքին գործոց նախարարը:

Ստեղծուած դրական մթնոլորտը, նաեւ արտաքին մեծագումար օժանդակութիւնները նպաստեցին, որ տոլարին սակը երէկ սեւ շուկային մէջ զգալի նուազում կրէ եւ շաբաթներէ ի վեր, առաջին անգամ ըլլալով, 7000 լիբ. ոսկիի սահմանէն վար իջնէ:

Երէկ նաեւ կարեւոր քայլ մը առնուեցաւ 4 օգոստոսի պայթումին հետաքննութիւններուն ուղղութեամբ, երբ արդարադատութեան նախարարին առաջարկով եւ Դատական գերագոյն խորհուրդին որոշումով դատաւոր Ֆետի Սուուան նշանակուեցաւ նաւահանգիստի պայթումի քննութեան պատասխանատու:

Իր կարգին, խորհրդարանը երէկ գումարեց 4 օգոստոսի պայթումէն ետք իր առաջին լիագումար նիստը եւ հաստատեց Պէյրութի մէջ արտակարգ դրութիւն հռչակելու կառավարութեան ինը օր առաջ տուած որոշումը: Խորհրդարանը ընդունեց նաեւ ութ երեսփոխաններու` Մարուան Համատէի, Սեմի Ժեմայելի, Նետիմ Ժեմայելի, Էլիաս Հանքաշի, Փոլա Եագուպեանի, Նաամաթ Աֆրամի, Միշէլ Մուաուատի եւ Հանրի Հելուի հրաժարականները, որոնք տրուած էին պայթումէն օրեր ետք` իբրեւ բողոք իշխանութիւններու անհոգութեան եւ փտածութեան: Ութ երեսփոխաններէն վեցը մարոնի են, մէկը` հայ առաքելական, իսկ մէկն ալ` տիւրզի:

Գաղութային իմաստով, Լիբանանահայութեան վերականգնումի մարմինը երէկ հրապարակեց իր առաջին հաղորդագրութիւնը եւ տեղեկացուց, որ վերականգնումի աշխատանքներուն մէջ նախապատուութիւն պիտի տրուի նաւահանգիստի պայթումէն աւերուած բնակարաններու, խանութներու եւ կառոյցներու վերականգնումին:

Գետնի վրայ երէկ հայկական երեսփոխանական պլոքի եւ ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէի ներկայացուցիչ, երեսփոխան Յակոբ Բագրատունի եւ Պէյրութի երեսփոխան Յակոբ Թերզեան այցելեցին Քարանթինայի եւ Էշրեֆիէի շրջաններ եւ մօտէն ծանօթացան քանդումի ծաւալներուն եւ վերանորոգումի աշխատանքներուն:

15 ՕԳՈՍՏՈՍ

Նաւահանգիստի աղէտալի պայթումէն 11 օր ետք Լիբանան հանդիպման վայրը դարձած է միջազգային ընտանիքի դիւանագիտական, զինուորական, ապահովական եւ գաղտնի սպասարկութիւններու մեծաթիւ ներկայացուցիչներու:

Պայթումէն ետք Լիբանան այցելեց Ֆրանսայի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոն, որ սեպտեմբեր 1-ին դարձեալ կ’այցելէ: Անոր յաջորդեց երկրի պաշտպանութեան նախարարը` Ֆլորանս Պարլի: Լիբանան այցելեց նաեւ Մ. Նահանգներու դիւանագիտութեան երրորդ բարձրաստիճան անձնաւորութիւնը` Տէյվիտ Հէյլը, որուն շուտով կը հետեւի Տէյվիտ Շենքըրը:

Աղէտահար Պէյրութ այցելեցին նաեւ` Թուրքիոյ նախագահին ներկայացուցիչը, Իրանի արտաքին գործոց նախարարը եւ արաբական, եւրոպական թէ հարաւամերիկեան բազմաթիւ երկիրներու ներկայացուցիչներ:

Ճիշդ է, որ այցելուները ձեռնունայն չեկան Լիբանան: Իւրաքանչիւրը մարդասիրական օժանդակութեամբ մը հասաւ Պէյրութ: Սակայն ճիշդ է նաեւ, որ իւրաքանչիւր երկիր Լիբանանի նկատմամբ ցուցաբերեց իրեն յատուկ հետաքրքրութիւն:

Արդարեւ, ամերիկացի պատուիրակ Տէյվիտ Հէյլ այսօր Պէյրութէն կ’ուղղուի Կիպրոս, ուր խորհրդակցութիւններ կ’ունենայ կազի պաշարներու եւ արեւելեան Միջերկրականի մէջ Կիպրոս-Թուրքիա¬Սուրիա-Լիբանան ջրային սահմաններու շուրջ: Հէյլի լիբանանեան տեսակցութիւններուն մէջ եւս այս օրակարգը երբեք չբացակայեցաւ:

Ֆրանսացիք Լիբանանով մտահոգ են, սակայն իրենք եւս ակնարկները սեւեռած են Միջերկրականի վրայ, ուր Լիպիոյ հարցով լուրջ տարակարծութիւններ ունին Թուրքիոյ հետ: Ֆրանսացիք մօտէն հետաքրքրուած են Լիբանանով, մանաւանդ որ երէկ անոնք ունեցան Պէյրութի պայթումին իրենց երկրորդ զոհը, մինչ ֆրանսացի վիրաւորներուն թիւը հասաւ 74-ի:

Ֆրանսական լայն հետաքրքրութիւնը Լիբանանի հանդէպ եւ ֆրանսացի զոհերու եւ վիրաւորներու մեծ թիւը պաշտօնական Փարիզը մղեցին, որ երկու դատաւոր նշանակէ Պէյրութի նաւահանգիստի պայթումին հետաքննութեան օժանդակելու համար: Ամերիկեան կողմը, իր կարգին, վաղը Լիբանան կ’ուղարկէ Էֆ.Պի.Այ.ի խումբ մը աշխատակիցներ` իրենց մասնակցութիւնը բերելու հետաքննութեան աշխատանքին:

Միջազգային այսքան մեծ հետաքրքրութեան ցուցաբերման եւ քաղաքական ու ապահովական պատասխանատուներու զգալի եռուզեռին կողքին, լիբանանեան ճակատի վրայ ամէն ինչ կ’ընթանայ… դանդաղ ու դժուար: Թէ՛ հետաքննութիւններու իմաստով եւ թէ՛ նոր կառավարութեան գծով` ցարդ շօշափելի ո՛չ մէկ նորութիւն, որովհետեւ ամէն ինչ կը մնայ վէճի եւ տարակարծութեան նիւթ:

Քաղաքական դէտեր կ’ակնկալեն, որ նոր կառավարութեան կազմութեան խորհրդակցութիւնները թափ ստանան վարչապետ Ռաֆիք Հարիրիի սպանութեան դատավճիռի արձակումէն` 18 օգոստոսէն ետք, նկատի ունենալով շրջանային եւ միջազգային ուժերու նախատեսած ընդհանուր ուղղութիւնները, լիբանանեան կողմերուն ճշդելիք կեցուածքները եւ 17 հոկտեմբերի եւ 4 օգոստոսի «փողոց»-ներուն համաժողովրդային տրամադրութիւնները:

17 ՕԳՈՍՏՈՍ

Նաւահանգիստի պայթումին ծուխին ու փոշիին տակ, «Քորոնա»-ի համաճարակը մտահոգիչ կերպով կը տարածուի քիչ մը ամէն տեղ` օրէ օր արձանագրելով վարակակիրներու մրցանշային նոր թիւեր:

Քաղաքականութեան պարագային, նուազ քան 48 ժամեր կը մնան վարչապետ Ռաֆիք Հարիրիի սպանութեան դատավճիռի արձակման եւ հազիւ 15 օրեր` Ֆրանսայի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոնի Լիբանան կատարելիք երկրորդ այցելութեան:

Մաքրոն 4 օգոստոսի պայթումէն ետք Լիբանան այցելելով` լիբանանցի պատասխանատուներուն պայմանաժամ տուաւ մինչեւ 1 սեպտեմբեր` Մեծն Լիբանանի հռչակման 100-ամեակի նշում, անհրաժեշտ բարեկարգումներու ձեռնարկելու եւ երկիրը տնտեսական, ելեւմտական, քաղաքական եւ շինարարական վերականգնումի ճիշդ ուղիի վրայ դնելու համար:

1 սեպտեմբերը կը մօտենայ, եւ Մաքրոնի պահանջները ցարդ կը մնան անիրագործելի: Աւելի՛ն. երկիրը կը գործէ ընթացիկ աշխատանքներու կառավարութեամբ, իսկ 4 օգոստոսի պայթումին հետաքննութիւնները ընթացք կ’առնեն այսօր, միջազգային լայն շահագրգռութեան մթնոլորտի մէջ, հակառակ անոր որ միջազգային ընտանիքը այս օրերուն զբաղած է հրատապ բազմաթիւ այլ հարցերով` ամերիկեան նախագահական ընտրութիւններէն մինչեւ Լիպիոյ շուրջ ֆրանսական-թրքական հակամարտութիւն, Իսրայէլի հետ խաղաղութեան հաստատման արաբական ճիգերէն մինչեւ Քորոնայի դիմագրաւման համաշխարհային ջանքեր:

Գաղութային իմաստով, լիբանանահայութեան օժանդակութեան աշխատանքները կը շարունակուին մեծ թափով: Շաբաթավերջին Հայ օգնութեան միութեան «Հայութիւնը Լիբանանի համար» դրամահաւաք-համերգը յաջողեցաւ 600 հազար ամ. տոլար հաւաքել` ի նպաստ լիբանանահայութեան անմիջական կարիքներուն:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը, իր կարգին, յայտարարեց, որ լիբանանահայութեան վերականգնումի Զուիցերիոյ իր հիմնադրամին սկսած են կատարուիլ կարեւոր նուիրատուութիւններ: Իսկ կաթողիկոսութեան լիբանանահայութեան օժանդակութեան Պէզիքեան ծրագիրին գործադիր վարչութիւնը տեղեկացուց, որ 18 օգոստոսէն սկսեալ ընթացք կ’առնէ 3000 կարիքաւոր ընտանիքներու օգոստոս եւ սեպտեմբեր ամիսներու օժանդակութեան աշխատանքը:

18 ՕԳՈՍՏՈՍ

Ըստ երեւոյթին 2020-ի օգոստոսը ամէն իմաստով տարբեր է մնացեալ ամիսներէն:

4 օգոստոսը նշեց մայրաքաղաք Պէյրութի կարեւոր մէկ մասին աւերումը` նաւահանգիստի աղէտալի պայթումով: 18 օգոստոսը արդեօք ի՞նչ պիտի նշէ նախկին վարչապետ Ռաֆիք Հարիրիի սպանութեան դատավճիռին արձակումով:

14 փետրուար 2005-ի սպանութենէն 15 տարի եւ 6 ամիս ետք, այսօր, Լա Հէյի միջազգային դատական ատեանը պիտի պատասխանէ «Ո՞վ սպաննեց Ռաֆիք Հարիրին» հարցումին: Շատերու համար հարցումին պատասխանը նորութիւն մը պիտի չըլլայ, որովհետեւ դատական գործընթացին կասկածելի ընթացքը, ենթադրեալ եւ ոչ համոզիչ տուեալներով, շատոնց քաղաքական մեղադրանքներ ուղղած է որոշ կողմերու: Ուրիշներու համար այսօր պիտի ըլլայ արդարութեան յաղթանակի օր: Պատիժի եւ հատուցման օր:

Այսօր միջազգային դատական ատեանը պիտի փակէ 15 տարուան դատական թղթածրար մը, մինչ լիբանանցիներ պիտի բանան նոր մը` Պէյրութի նաւահանգիստի պայթումին թղթածրարը, երկար տարիներու վրայ երկարելիք նոր բանավէճերով եւ տարակարծութիւններով:

14 փետրուարի 2 թոննոց պայթումը սպաննեց նախկին վարչապետ մը, մինչ 4 օգոստոսի 2750 թոննոց պայթումը քանդեց մայրաքաղաք մը: Սպանութիւնը դիտաւորեալ էր, իսկ քանդումին պատճառը կախեալ է հետաքննութեան արդիւնքէն, այդ ըլլայ անհոգութիւն թէ թիրախաւորուած քայլ:

Քաղաքական ներքին ճակատի վրայ նոր վարչապետի նշանակման եւ կառավարութեան կազմութեան վերաբերեալ տակաւին նորութիւններ չկան: Նախնական խորհրդակցութիւնները կը կատարուին քուլիսներու ետին` սպասելով այսօրուան դատավճիռին արդիւնքին եւ անոր լոյսին տակ տեղական ու շրջանային ուժերու որդեգրելիք կեցուածքներուն:

Այս միջոցին լուրջ մտահոգութիւն կը ներկայացնէ Քորոնայի համաճարակին տարածումը, ինչ որ երկիրը կը դնէ ահազանգային կացութեան դէմ յանդիման` մէկ օրուան մէջ 456 նոր վարակակիրներու արձանագրութեամբ: Կացութիւնը արդէն հակակշիռէ դուրս կու գայ, եւ Լիբանան կը գտնուի առողջապահական աղէտի մը սեմին, որովհետեւ հիւանդանոցներ ի վիճակի չեն վարակակիրներ ընդունելու: Շնչառութեան բաւարար սարքեր չկան ծանր պարագաներու օգտակար դառնալու համար եւ, իրավիճակի լրջութեան չանդրադառնալու պարագային, երկիրը շուտով կրնայ կրկնել իտալական կամ ամերիկեան տխուր փորձառութիւնը: Հետեւաբար բոլոր տրամադրութիւնները կ’ուղղուին երկիրը երկու շաբաթով ամբողջովին փակելու, որպէսզի կարելի ըլլայ մասամբ առաջքը առնել համաճարակի տարածման:

Այս ընդհանուր պատկերին մէջ լիբանանահայութեան վերականգնումի աշխատանքները թափ կ’առնեն յուսադրիչ կերպով: Արդարեւ, ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէին որոշումով Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը կը ստանձնէ Պէյրութի պայթումին զոհուած 13 հայորդիներու բնակարաններուն վերանորոգութիւնը: Այն պահուն, երբ այսօր ընթացք կ’առնեն մէկ կողմէ Ալէքքօ Պէզիքեան հիմնադրամին, իսկ միւս կողմէ` Հայաստանէն եւ Արցախէն հասած օժանդակութիւններու նպաստաբաշխումի աշխատանքները:

 

Յ. Գ. Օրագրութիւնը ունի իր շարունակութիւնը, բայց ոչ` աւարտը, քանի դեռ չեն բացայայտուած նաւահանգիստի պայթումին բոլոր ծալքերը, եւ քանի արդարութիւնը չէ հաստատուած աղէտի պատասխանատուներուն ամբողջական բացայայտումով եւ պատիժով:

Like on Facebook
  •  
  •  
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )