ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՍՏԵՓԱՆԵԱՆ
Խ. Աբովեանի անուան ՀՊՄՀ համաշխարհային պատմութեան
ամպիոնի վարիչ, պատմական գիտութիւնների դոկտոր, փրոֆեսէօր
Հայ իրականութեան մէջ եղել են եւ կան մի շարք երեւոյթներ, որոնք ոգեղէն նշանակութիւն են ունեցել եւ շարունակում են ունենալ մեր ժողովրդի համար: Այդպիսի երեւոյթներ կարող ենք համարել Հայկ նահապետին, հին հայոց ռազմի, քաջութեան, յաղթանակի եւ ամպրոպի գերագոյն աստուած Վահագնին, Արտաշէս Ա. եւ Տրդատ Մեծ արքաներին, Մեսրոպ Մաշտոցին, Վարդան Մամիկոնեանին, Գրիգոր Նարեկացուն, Գրիգոր Տաթեւացուն, Արամ Մանուկեանին, Արարատ եւ Նեմրութ լեռները, Սուրբ Էջմիածինը, Աւարայրի, Սարդարապատի եւ Շուշիի հերոսամարտերը, մի շարք բերդեր եւ ամրոցներ: Այդպիսի ոգեղէնութիւն ունի նաեւ Շուշին` որպէս հոգեւոր-մշակութային կենտրոն եւ բերդաքաղաք:
19-րդ դարի 20-ական թուականներից սկսած` Շուշին շուրջ մէկ դար եղել է Արեւելեան Հայաստանի հոգեւոր-մշակութային կարեւոր կենտրոններից մէկը: (Թիֆլիսը նոյնպէս արեւելահայութեան հոգեւոր-մշակութային կարեւոր կենտրոն էր, բայց Արեւելեան Հայաստանում չէր): Առանց չափազանցութեան կարելի է ասել, որ իր կարեւորութեամբ Շուշին այս ընթացքում հասկանալի պատճառներով թերեւս զիջել է միայն Էջմիածնին: Շուշիում էր կենտրոնացած Արեւելեան Հայաստանի կրթամշակութային օճախների` տպարանների, մամուլի, հեղինակաւոր դպրոցների մի կարեւոր մասը: Այս բերդաքաղաքը արեւմտահայ ազգային-ազատագրական գաղափարական խմորումների, ազգային գործիչների պատրաստման դարբնոցի էր վերածուել:
Այս ամէնը տասնամեակների ընթացքում ազգային ոգեղէնութիւն է հաղորդել Շուշիին:
Շուշին ունի ոչ միայն ոգեղէն, այլեւ ռազմավարական արժէք: Իր անմատչելի դիրքի շնորհիւ այն ե՛ւ ամրոց է, ե՛ւ շուրջբոլորը հսկելու դիտակէտ: Միաժամանակ կարելի է պնդել նաեւ, որ Շուշիի ռազմավարական եւ ոգեղէն արժէքները փոխլրացնում են միմեանց: Ահա այս հանգամանքը մի կողմից մեզ մղել է Շուշին պահելու հայկական, իսկ միւս կողմից` թշնամուն դրդել է անընդհատ փորձել տիրել Շուշիին:
Շուշին հայկական պահելը մեր պատմական առաքելութիւնն է ոչ միայն հայկական ինքնութեան, ազգային անվտանգութեան, այլեւ տարածաշրջանային կայունութեան տեսանկիւնից:
Շուշին հայկական պահելու հարցում մենք պէտք է որ ունենանք դաշնակիցներ: Շուշիի հայկականութեամբ պէտք է շահագրգռուած լինեն նաեւ փանթուրքիզմի միւս երկու գլխաւոր հակառակորդները` Իրանը եւ Ռուսաստանը: Եթէ Շուշին դառնայ թուրքական, ապա հէնց Շուշիից է սկսուելու Իրանի մասնատումը: Եթէ Շուշին մնայ թուրքական, ապա Շուշիից է սկսուելու Ռուսաստանի հարաւի եւ կենտրոնի թուրքաբնակ երկրամասերի անջատումը: Թերեւս կարիք չկայ մանրամասնելու այն պարզ ճշմարտութիւնը, որ փանթուրքիզմի գաղափարախօսութեան իրականացման ճանապարհին այս պահին գլխաւոր սեպը Հայաստանն է, իսկ Հայաստանի ամրութիւնը չափւում է Շուշիի հայկականութեամբ: Եթէ Շուշին հայկական է, թուրքերը չեն համարձակուի ո՛չ Իրանի վրայ յարձակուել, ո՛չ էլ Ռուսաստանի տարածք մտնել:
Պատահական չէ, որ մեր երկիր մտած օտար քոչուորը աչքը դրել է Շուշիի վրայ: Պատահական չէ, որ 20-րդ դարի սկզբին թուրք-թաթարը ձգտում էր գրաւելու Շուշին, կոտորում էր յատկապէս Շուշիի հայ բնակչութեանը: Պատահական չէ, որ արցախեան առաջին պատերազմում Շուշին ուղղեց մեր մէջքը եւ կոտրեց ոսոխին: Պատահական չէ, որ թուրք-թաթարը նաեւ վերջին պատերազմում շեշտը դրեց Շուշիի վրայ եւ այն գրաւելով` դադար տուեց:
Շուշիի հայկականութեան վերականգնումը կարող է եւ պէտք է գոնէ Արեւելեան Հայաստանում վերազարթնումի, արդարութեան վերականգնման ոգեղէն սկիզբ դառնայ:
Շուշին շուրջ 30 տարի մերն էր, բայց մենք չէինք շէնացրել այն: Անարդարօրէն: Շուշին պէտք է վերադարձնել, արդարօրէն շէնացնել եւ այդ արդար շէնացումը տարածել ամբողջ պետութեան վրայ: Շուշին արդարութեան վերականգնման, արդարութեան հաստատման խորհրդանիշ պէտք է լինի ոչ միայն պատմական, այլեւ ընկերային, մշակութային վերելքի տեսանկիւնից:
Արդար պետութիւն կառուցելու, փտածութիւնը վերացնելու, կրթութիւնը զարգացնելու մեր բաց թողած հնարաւորութիւնը կարելի է համեմատել Շուշին չշէնացնելու հետ:
Դէպի հզօր Հայաստան տանող ճանապարհը Շուշիով է անցնում: Միաժամանակ Հայաստանի կործանումը Շուշիի կործանմամբ է սկսւում: Մենք պարտաւոր ենք կատարել մերընտրութիւնը. կա՛մ Շուշին մերն է, եւ մենք առաջ ենք գնում, կա՛մ Շուշին մերժում ենք ու կործանւում:
Շուշիին տիրելը յաղթութեան բերկրանք է, Շուշին կորցնելը` դաւաճանուած եւ պարտուած, կոտրուած զգալու դառնութիւն:
Պէտք է վերահաստատել մեր համազգային նպատակը եւ հետամուտ լինել դրան: Հզօր պետութիւն ունենալու, Հայ դատը հետապնդելու բանալին այսօր Շուշիում է:
Հայոց ազգային ոգին վերարթնացնելու, Արեւելեան Հայաստանում հզօր ազգային պետականութիւն ստեղծելու, հայոց շարունակականութեան հիմքերն ամրապնդելու մեր նոր պայքարը այլաբանօրէն կարելի է անուանել ՇՈՒՇԻԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ:
