Կանացի Աչքերով

ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ

Ա.- Կալանաւոր մանուկներ

Շարժապատկերի 17-րդ «Կին» միջազգային փառատօնը տեղի ունեցաւ առցանց: Ցուցադրուեցան 51 ժապաւէններ, որոնցմէ 7-ին բեմադրիչները հայ կիներ են: Անցեալ տարի ցուցադրուած էին` 63, այսինքն քանակի զգալի նուազում չկայ: Ներկայ դժուար պայմաններու տակ փառատօնը կարեւոր հարթակ է սկսնակ կին բեմադրիչներու համար: Ֆինանսաւորումը կը կատարուի բացառապէս օտար կազմակերպութիւններու կողմէ (1): Երեւանի մէջ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանը սրահ տրամադրած է կարգ մը ցուցադրութիւններու համար: Ժապաւէնները գրեթէ հաւասար  թիւով բաժնուած են «մրցոյթային» եւ «Հիւր» դասակարգերու:

Երկրորդ դասին մէջ, «Արցախ, մենք քեզ հետ ենք» վերնագիրին տակ տեղ գտած են գլխաւոր կազմակերպիչ Մարիամ Օհանեանի չորս ժապաւէնները: Պողպատեայ ջիղեր պէտք է ունենալ այդ ժապաւէնները այժմ դիտելու համար …

ա.- «Մենք մեր հողի գոյնի ենք» (27 վ.):  Կը պատմէ երեք կիներու մասին, որոնք մասնակցած են առաջին պատերազմին եւ շատ սուղ վճարած: «Գոյն» կը նշանակէ գաղափարական/կուսակցական  պատկանելիութիւն:

բ.- «Ես լուսանկարում եմ Շուշին» (12 վ.): Երբեմնի շքեղ բերդաքաղաքի կեանքը` բնիկ աղջնակի մը ոսպնեակով:

գ.- «Յղի կնոջ օրագիրը» (16 վ.): Ցուրտ ու մութ տարիներուն առանձին մնացած կին մը երեխայ կը սպասէ:

դ.- «Հայաստանը անտեսանելի երկիր է» (10 վ.): Բրիտանական թանգարանի մէջ կին մը ի զուր Անահիտի պրոնզեայ ոսկեզօծ անդրին կը փնտռէ: Հայկական ցուցանմուշները ներկայացուած են «Հնագոյն Թուրքիա» բաժնին մէջ:

Դատակազմը, որ ի դէպ կազմուած էր բացառապէս կիներէ, հրապարակած է մրցանակները: Նման որոշումներ կը հիմնուին բազմաթիւ նկատառումներու վրայ: Պիտի անդրադառնամ այն ժապաւէններուն, որոնք հայկական – քաղաքական  եւ/կամ գեղարուեստական հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն:

Ա.- «Մայրի՛կ, Աստուած գաղթական մանուկները կը սիրէ՞».  Բեմագիր եւ բեմադրիչ` Ռենա Լուսին Պիթմեզ, Թուրքիա, 87վ., 2019: Ժապաւէնը պատրաստուած է Թուրքիոյ մշակոյթի  եւ զբօսաշրջիկութեան նախարարութեան, ինչպէս նաեւ Թրքական շարժապատկերի ընդհանուր տնօրինութեան աջակցութեամբ: Աշխատանքները տեւած են մօտ ութ տարի: Նկարուած են ոչ նուազ քան 220 ժամուան տեսանիւթեր, որոնք վերախմբագրուած են չորս անգամ: Ժապաւէնը ստացած է բազմաթիւ թրքական եւ այլ օտար մրցանակներ:

Կը պատմէ Գումգաբուի քայքայուած շէնքերուն մէջ ապրող հայաստանցի մանուկներու մասին: Այդ թաղամասին մէջ կը գտնուին պատրիարքարանը, երկու «Մայր վարժարան»-ները եւ առնուազն երկու հայկական եկեղեցի: Պատմական այդ թաղին մէջ, որ թատրը եղած էր 1890-ի նոյնանուն արիւնալի ցոյցին, այժմ կ՛ապրին ամէն գոյնի չքաւոր գաղթականներ, որոնց շարքին հայաստանցիներու մեծ թիւ մը: Անձնապէս առիթ ունեցած եմ շրջելու այդ թաղերուն մէջ եւ աւետարանական ժողովարանի մը մէջ հանդիպելու անոնց (2): Այդ հանդիպումի խոցը աննկարագրելի է, մանաւանդ այսօր: Կառոյցի ստորերկրեայ յարկը  (տես կողքի պատկերը) 2008 թուին վերածուած էր Հրանդ Տինք անուան դպրոցի: Ծանօթ է, որ Տինք իր նախնական կրթութիւնը ստացած է աւետարանական որբանոցի մէջ:

Ժապաւէնի թատրը կը հանդիսանան եռայարկանի մաշած շէնք մը եւ ստորերկրեայ դպրոցը: Դպրոցը ստորերկրեայ է նաեւ օրինական իմաստով: Թրքական կառավարութիւնը վստահաբար քաջ տեղեակ է անոր գործունէութեան, բայց չի վաւերացներ վկայագիրները: Կրթաթոշակը ձեւական է, մանուկները նաեւ կանոնաւորապէս կը ստանան սնունդ: Բոլոր ծախսերը կը հոգայ աւետարանական հաստատութիւնը: Հանդէսներն ու այլ գործունէութիւնները կը կատարուին ժողովարանին մէջ: Վերապատուելի Գ. Աղապալողլու կ՛ըսէ, թէ կիրակի կ.ե. հայաստանահայերու համար պաշտամունք տեղի կ՛ունենայ, որովհետեւ նորեկներ թրքերէն լեզուին չեն տիրապետեր:

Ընտանիքներու կազմը աղքատ է: Մենք կը տեսնենք երեք կիներ եւ բազմաթիւ մանուկներ, բայց միայն մէկ (տկարակազմ) տղամարդ` Յովհաննէս, որ օրն ի բուն պայուսակներ կը կարէ: Կարի մեքենային աղմուկը «կրր՜ր … կրր՜ր …» միշտ ներկայ է ձայնի «խորապատկերին» մէջ: Կիներէն մէկը հայերէն լեզուի ուսուցչուհի է վերը յիշուած հաստատութեան մէջ, տարեց կին մը մանուկները կը խնամէ, իսկ երրորդ (սիրուն) կնկայ զբաղումը բոլորովին անորոշ ձգուած է: Այդ տեղի կու տայ ենթադրութիւններու: Բեմադրիչը կը բացատրէ, թէ տղամարդիկ նուազ խանդավառ են Պոլիս գաղթելով: Նկատել, որ Յովհաննէս կ՛աշխատի ծածուկ տան մէջ: Փոքրերը չեն իսկ տեսած Սեւանը: Անոնցմէ մին չի յիշեր իսկ հայրն ու պապը: Հայր, պապ եւ Սեւան խոշորագոյն խորհրդանիշներ են հայրենիքի եւ պատկանելիութեան:

Հեռանկարներ.- Անչափահաս մանուկներու հիմնական հարցը ազատազրկումն է: Անոնք գիտեն, թէ փողոց ելլել «չի կարելի»:  Անոնց աշխարհը այդ թշուառ փողոցն է, զոր կը դիտեն պատուհանէն, պատշգամէն եւ կամ առաւելագոյնը` շէնքի դրան շեմին կեցած: Այս բներգը այլազան ձեւերով անդադար կը կրկնուի:

Չափահաս կերպարներու հիմնական մտահոգութիւնը անապահովութիւնն է: Այդ կը բարձրաձայնուի սկսեալ բացման տեսարանէն: Անոնք կը զգան, թէ թրքական պետութիւնը կրնայ որեւէ պահու զիրենք արտաքսել: Երկրորդ մտահոգութիւնը «ցնցոտի» (lümpen) աշխատաւոր մնալու դատապարտումն է (2): Նկարին մէջ Յովհաննէս կը խրատէ իր որդի քառամեայ`  Յարութը հետեւիլ իր աշխատանքին, որպէսզի կարենայ ապագային հօր նման պայուսակներ կարել…: Հայրը իր որդին չի քաջալերեր դառնալու բժիշկ կամ նկարիչ: Հորիզոնը փակ է: Պատկերին մէջ կը տեսնենք նաեւ տղեկին մտածկոտ նայուածքը:

Ճաշի սեղանները ծայրայեղ աղքատիկ են: Խաշած մաքարոն, գետնախնձոր եւ նման բաներ: Տատիկը մանուկներուն կը թելադրէ հացով կշտանալ: Աղջնակը իր մօր կը հարցնէ, թէ ինչո՞ւ չեն փոխադրուած Քալիֆորնիա, ուր կրնային շատ աւելի ճոխ եւ ազատ կեանք ունենալ եւ կամ ինչո՞ւ չեն վերադառնար իրենց տուն: Մայրը կը բացատրէ, թէ Հայաստան վերադառնալը խելամիտ չէ` ոչ միայն որովհետեւ այնտեղ աշխատանք չկայ, այլ նաեւ այն մտահոգութեամբ, թէ ինչպիսի՞ ընդունելութիւն կը սպասէ իրենց այնտեղ: Ասիկա յստակ թելադրանք է աղջնակին, որ այդ այլընտրանքէն հրաժարի: Կը բացատրէ, թէ կրնան գաղթել դէպի Քալիֆորնիա, երբ բաւարար «փող» խնայեն: Մայրը կը բացատրէ, թէ Պոլիսը «շատ տարբեր չէ» Հայաստանէն, մօտ է ոչ միայն աշխարհագրականօրէն, այլ նաեւ իր բարքերով: Քիչ մը անդին դպրոցական հանդէսի համար հայկական պարի վարժութիւն կը կատարուի… ալա թուրքա ճաշակի երաժշտութեամբ… : Այդ ճաշակը առկայ է նաեւ Պոլիսէն դուրս (3):

Գեղարուեստական.- Ժապաւէնը կը պատկանի վաւերա-խաղարկային (docudrama) սեռին: Այս կը նշանակէ, որ տեսարանները կրնան այս կամ այն աստիճանի թելադրուած եւ նոյնիսկ յօրինուած ըլլալ բեմադրիչին կողմէ: Նման մօտեցում կը նկատուի այն բեմադրիչներու մօտ, որոնք պահանջ կը զգան ասք մը թելադրելու հանդիսատեսին, բայց այդ չեն կրնար ցոյց տալ առանց միջամտելու եւ ներդրումներ կատարելու: Այս կրնայ ազդու ըլլալ պատահական հանդիսատեսի պարագային: Աւելի ուշադիր հանդիսատեսի մօտ, սակայն, կը յառաջացնէ խոր վերապահութիւն: Ռ. Լ. Պիթմէզի թելադրանքը այն է, որ այդ հայաստանցիք ոչ թէ պատեհապաշտ գաղթականներ են, այլ նիւթական պարտադրանքի հետեւանքով ապաստանեալներ: Ապաստանած են Թուրքիա, որովհետեւ այդ ամէնէն կարելի ընտրանքն է չքաւոր հայաստանցիներու համար: Բեմադրիչը կ՛ուզէ մեր մէջ կարեկցանք յառաջացնել: Անչափահաս զաւակներու պարագային այդ կարեկցանքը անկասկած  որ արդարանալի է: Անոնք անզօր զոհերն են իրենց ծնողներու կողմնորոշումին եւ ընտրանքներուն: Չափահասներու եւ յատկապէս Յարութի մօր պարագային, սակայն, մօտեցումը բոլորովին այլ է: Կինը ակնյայտօրէն որդեգրած է «բարոյախօսական» ասքը այն հաստատութեան, որ իր ապրուստը կը հոգայ: Արտասանուած հայրենասիրական զեղումները համոզիչ չեն: Համոզիչ չեն նաեւ մանուկներու բերնով հնչող նախադասութիւններ, որոնք ունին քաղաքական եւ բարոյախօսական մեկնաբանութիւն.- «Մայրի՛կ, այստեղի եւ մեր հայրենիքի արեւը նո՞յնն է», «Մայրի՛կ, Աստուած կը սիրէ՞ գաղթական մանուկները»…

Թերեւս կարեկցանքը ամրապնդելու համար կարգ մը տեսարաններ քիչ փոփոխութեամբ կը կրկնուին: Մանուկներ փողոցը կը դիտեն եւ կամ նոյն ահաւոր, ամենապարզ յարմարութիւններէ զուրկ բաղնիքին մէջ կը լուացուին…

Բացման տեսարանը անորոշ ծովեզերք մըն է:  Ժապաւէնին մէջ Պոլիսը յատկանշող ոեւէ տարր չկայ: Մենք չենք լսեր թրքերէն: Բեմադրիչը կ՛ուզէ թելադրել, որ իրավիճակը համամարդկային է: Երկու հայաստանցի պատանիներ քամերայէն կը հեռանան դէպի  ծառերու ետին շիջող արեւը: Այդ կրնայ խորհրդանշական ըլլալ: Աւելի չափահաս տղան կը փորձէ իր փոքր եղբայրը համոզել, որ շարունակէ ուսումը, որպէսզի ինք եւս չդատապարտուի Լիւմփէն կեանքը ապրիլ: Այդ կը կարեւորէ վերը յիշուած դպրոցի դերը: Փոքր եղբայրը կ՛ուզէ դառնալ երգիչ: Այդ տարօրինակ կը հնչէ, որովհետեւ պատանին չունի գրաւիչ արտաքին: Քատրի աղօտ ծայրամասին մէջ, ծառերու ետին, կը տեսնենք շրջուն վաճառորդ մը, որ «Վենտեթթա» դիմակներ կը ծախէ (4): Այդ դիմակը բիրտ ըմբոստութեան խորհրդանիշ է համաշխարհային մակարդակով: Մենք այդ  տեսանք մօտիկ անցեալին, Պէյրութի կեդրոնին մէջ տեղի ունեցող վայրագ ցոյցերու ընթացքին: Բեմադրիչը թերեւս չէ  անդրադարձած, որովհետեւ ըմբոստութեան որեւէ այլ դրսեւորում չկայ ժապաւէնին մէջ: Լիւմփէն մարդը չի կրնար ունենալ ընկերային դիրքորոշում եւ ասք:

 

Ակնբախ խորհրդանիշներ են թութակի վանդակը եւ փոքրիկ ձկնարանը (aquarium): Թութակը նոյնքան անխօս է, որքան ձուկերը, որոնք անբնական լոյսի տակ անդադար կը շրջին աւազանի անբնական եւ փոքր տարածքին մէջ` թերեւս անգոյ ելք մը փնտռելով: Բացատրելու կարիք կա՞յ:

Պատին կպցուած քաղաքապետարանի տախտակը օսմաներէն է: Կը կարդանք «Constantinople»: Այդ ցոյց կու տայ, թէ իշխանութեան կողմէ որքան անտեսուած է այդ պատմական թաղը: Կան այլ դիւրամատչելի պատկերներ, ինչպէս` ամպամած երկնքի դէմ ցցուող եկեղեցւոյ զանգակատունը, եւ կամ ժողովարանի բակին մէջ (close up-ով) մատնացոյց եղած վառ կարմիր նուռերը…

Կան խոտոր պատկերներ: Աղջնակը ախորժակով կ՛ուտէ զիրենք խնամող տատիկին համեստ պնակէն, մինչդեռ վարժարանի ճաշասրահին մէջ տխուր կը դիտէ շատ աւելի որակաւոր ճաշերով լի ափսէն: Միւս մանուկները եռանդուն կ՛ուտեն: Աղջնակ մը ելեկտրական դաշնակի (synthesizer) վրայ կը սորվի նուագել ռուսերէն մանկական երգ մը: Իսկ հայերէն այբուբենի խորանարդներով ոչ թէ բառեր կը կազմեն, այլ «գիծ» կը խաղան: Ինչպէ՞ս հասկնալ:

Աւարտական տեսարանին մէջ նոյն երկու տղաքն են, որոնք ճամբու եզերքին պպզած արեւածաղիկի կուտ կը չթթացնեն, մինչ մենք կը լսենք «Բարի արագիլ»-ը.-  «Ես ոչ անտուն եմ, ոչ էլ տարագիր / Ունեմ հանգրուան, ունեմ օթեւան…»: Ինչպէ՞ս հասկնալ, սեւ հումո՞ր…

Հուսկ բանք.- Ժապաւէնը պատրաստուած է Թուրքիոյ մէջ, իշխանութեան գիտակցութեամբ: Բոլորս, մանաւանդ անոնք, որոնք առիթ ունեցած են ըլլալու այդտեղ, գիտենք, թէ այդ որքան խիստ սահմանափակումներ կը պարտադրէ: Հայաստանցի գաղթականներու կացութիւնը խղճալի է: Ես այդ իմ աչքերովս տեսած եմ ճիշդ այն շրջանին, երբ այս ժապաւէնը սկսած էր պատրաստուիլ: Բեմադրիչը թերեւս անկեղծօրէն ուզած է ձեւով մը օգնել անոնց: Բարի, բայց մեզի ներկայացուած չէ իսկական, իրապաշտ համայնապատկեր: Այդ շրջանին Պոլսոյ մէջ կային տասնեակ հազարաւոր հայաստանցիներ: Անոնցմէ միայն շուրջ տասն ներառուած էին աւետարանական հաստատութեան մէջ: Անոնցմէ միայն քանի մը հատը ուսուցչուհիներ էին: Իսկ մնացեալ հազարնե՞րը…: Մենք չենք իսկ գիտեր, թէ ի՛նչ էր սիրուն կնկայ զբաղումը: Ան փողոցի հանրային հեռաձայնով կը խօսի «Հայաստան»-ի հետ: Մինչդեռ Յովհաննէս համակարգիչի միջոցով «Վիտիօ-չաթ» կ՛ընէ հարազատներու խումբի մը հետ: Ինչպէ՞ս հասկնալ:

Ժապաւէնի խոշոր բացական է թուրքը: Մանաւանդ իշխանաւոր թուրքը: Մենք կը տեսնենք չափահաս պատանի եղբայրը պայուսակի աշխատանոցի մը մէջ: Չենք տեսներ սակայն գործատէրը, չենք իսկ տեսներ աշխատաւորները: Յարաբերութիւնները կրնանք միայն ըստ կարելւոյն եզրակացնել պատանիներու երկխօսութենէն:

Կրկնութեան գնով կը շեշտեմ, որ Պոլսոյ մէջ կալանուած հայ անմեղ մանուկներու պատկերը իսկապէս որ վրդովեցուցիչ է: Խելօք եւ գեղադէմ Յարութիկը իսկապէս որ «մանկութիւն չունի»: Բեմադրիչը յաճախ գեղեցիկ եւ ազդու ձեւով ներկայացուցած է այդ(5): Կը մնայ, որ յանդուգն բեմադրիչ մը ներկայացնէ ցաւոտ պատկերը` իր ամբողջութեան մէջ:

18 դեկտեմբեր 2020

 

  1. Հովանաւորներ.- 2020 թուականի Մշակոյթի եւ կրթութեան ոլորտին միջազգային օգնութեան ֆոնտ, Գերմանիոյ արտաքին գործոց նախարարութիւնը, Կէօթէ հաստատութիւնը, S. Fisher հիմնադրամը, Երեւանի մէջ Ռուսիոյ գիտութեան եւ մշակոյթի կեդրոնը, գեղեցկագիտական Oriflame ընկերութիւնը եւ Bosch հիմնադրամը, որ ներառուած է «հայ-թուրք մերձացման գործընթաց»-ին մէջ:
  2. lümpen.- պատահական անորակ աշխատանք ունեցող, իրաւունքներէ զուրկ ապաքաղաքականացած մարդ:
  3. Շատ տարիներ առաջ տեղւոյն լաւագոյն վարժարանի ամավերջի հանդէսի ընթացքին «հայկական պար»-ի մը մասնակցած եմ փողոցավարի հայերէնով, յունական երաժշտութեամբ եւ արաբական տարազով:
  4. «Guy Fawkes» դիմակը մեծ տարածում գտաւ 2005-ին արտադրուած «V for Vendetta» ֆիլմէն ետք:
  5. Հասանելի է միայն գովազդաին երիզը www.facebook.com/741483145/videos/pcb.10159715291943146/10159715241248146/

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )