Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ

Օսմանեան Բանակին Կողմէ Երեւանի
Գրաւումը Եւ Սիւնիքի Ու Արցախի Շրջափակումը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Արցախի միջնաբերդ սղնախներէն
Շող գիւղը Շուշիէն հարաւ-արեւելք, Կարկառ գետի աջ ափին: Հոն կեդրոնացած էին Աւան եւ Թարխան իւզպաշիները:

Արցախի սղնախներու ղեկավարներու եւ Գանձակի շիի առաջնորդներու միջեւ կնքուած դաշնագիրէն ետք, Սիւնիքի ազատագրական շարժման առաջնորդ Դաւիթ Բէկ նոյնպէս փորձեց հանդուրժողական յարաբերութիւններ ստեղծել հարեւան շիի պարսկամէտ խաներուն եւ շահ Թահմասպ Բ.ի հետ:

Պարսից շահ Թահմասպ Բ. ոգեւորութեամբ ընդունեց Արցախի եւ Սիւնիքի պատուիրակները եւ Դաւիթ Բէկի ուղղուած հրովարտակ յղեց. «Շահ Թահմազ արքայ պարսից` առ քաջդ Դաւիթ Բէկ, եւ քաջ զօրավարի հայոց` որք ընդ քեզ են, ողջոյն: Ի բազմաց բազում անգամ ազդ եղեւ մեզ զքաջութեանց  քոց, բայց այդ իբր ականատես, իսկ եղեալ մեր զձերոց մեծամեծ քաջութեանց` որ ընդդէմ թշնամեացն մերոյ, ահա՛ այդ կացուցի զքեզ իշխան եւ գլուխ ամենայն իշխանաց մերոց, որք են ի կողմանցդ յայդոսիկ եւ երկիրդ Ղափան` զոր կալար քաջութեամբ, քեզ լիցի, բայց դու ելցես եւ ժողովեսցես առ քեզ զամենայն զօրս եւ զխանս եւ կողմանցդ յայդոսիկ, եւ ի բաց հանցես զօսմանցիս ի սահմանաց քոց»:

Այդպիսով, շահ Թահմասպ Բ. իրողապէս եւ իրաւականօրէն ճանչցաւ Արցախի սղնախներու եւ Սիւնիքի հայութեան ինքնիշխանութիւնը:

Դաւիթ Բէկ հռչակուեցաւ Անդրկովկասի պարսկահպատակ խաներու գլխաւոր եւ շահի դաշնակից:

Հայ-պարսկական մերձեցումը Արցախի եւ Սիւնիքի հայութեան հնարաւորութիւն կու տար պարսից շահին եւ անոր հպատակ խաներուն աջակցութեամբ կանխելու օսմանցիներու եւ հիւսիսի լեռնական ցեղերու յարձակումները:

* * *

Էրզրումի մէջ կեդրոնացած օսմանեան բանակին 1724-ի տարեսկիզբին հրաման տրուեցաւ արշաւելու Երեւանի վրայ: Մարտին արդէն 75 հազար հոգինոց այդ բանակը կը գտնուէր Ախուրեան գետի ափին` թուրք-պարսկական սահմանին վրայ: Հրամանատարն էր Քէօփրիւլիւ Ապտուլլահ փաշա:

Թրքական բանակը առաջին հերթին ամայացուց Երեւան տանող ճամբուն վրայ գտնուող Սուրմալուի, Շիրակի եւ Ապարանի գիւղերը եւ անոնց բնակիչները գերի վերցուց:

Նոյն ժամանակ Թիֆլիս գտնուող Էրզրումի վալի վեզիր Հաճի Մուսթաֆայի հրաման տրուեցաւ իր զօրքով շարժելու դէպի Երեւան: Օսմանեան բանակին միացան նաեւ քրտական կռուող ուժեր:

Երեւանի պարսիկ տիրակալ Միրալի խան յոյս ունէր հայերու զինուած ուժերով հակահարուած տալու օսմանցիներուն:

Օսմանեան բանակը, Կարբի գիւղին դիմադրութիւնը ճնշելէ ետք պաշարեց Երեւանը:

Երեւանի բերդէն արձակուած թնդանօթային համազարկերը գրեթէ ոչ մէկ վնաս կը պատճառէին օսմանեան բանակին:

Երեւանի Ձորագիւղ թաղի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին

Երեւանէն եւ շրջակայ գիւղերէն հայ կռուողներ, սուրերով ու հրացաններով զինուած, հաւաքուեցան Հրազդան (Զանգու) գետի ափին գտնուող Ձորագիւղ թաղը:

Ձորագիւղի Սուրբ Սարգիս եկեղեցւոյ մէջ Գրիգոր վարդապետի գլխաւորութեամբ գիշերով ժողով գումարուեցաւ եւ ճշդուեցաւ ինքնապաշտպանութեան յատակագիծը:

Ձորագիւղի վերեւ, բարձրադիր Կոնդ թաղի բոշաները մասնակցեցան քաղաքի պաշտպանութեան:

Հայերու պաշտպանական բնագիծը կ՛երկարէր Հրազդան գետի խոր ու զառիվեր ձորէն դէպի այգիներ ու ծառաստաններ:

Կենաց մահու ահաւոր ու արիւնահեղ գօտեմարտեր մղուեցան: Թրքական զօրքերը նոր ուժերով համալրուեցան եւ հսկայական կորուստներէ, աւելի քան քսան հազար սպաննուած տալէ ետք խորտակեցին հայոց ինքնապաշտպանութիւնը եւ ուրբաթ, 7 յունիս 1724-ին մտան քաղաք:

Աանատես Աբրահամ Երեւանցի այսպէս կը նկարագրէ Երեւանի գրաւումը. «Զօրքն օսմանցւոց եւ չորս առաջս բաժանեալք մխեցան ի քաղաքն ի չորիս կողմանց: Եւ մարտ եղեալ յառաւօտէն մինչեւ ցերեկոյ, սոքա` ուստի, եւ նոքա անտի, խառնեցան ընդ միմեանս հայքն եւ օսմանցիքն. եւ այնչափ եղեւ հեղումն արեան, մինչեւ կարմրանալ Զանգու գետոյն եւ երկրին, որ առ գետովս. եւ հոտ արեանց եւ դիականց կոտորելոցն զքաղաքն բովանդակ մինչեւ ի հեռաւոր տեղիս լցին»:

Միրալի խան Երեւանի բերդի բանալիները օսմանցիներուն յանձնեց եւ փախաւ Պարսկաստան:

* * *

Երեւանի երեք ամիսէն աւելի տեւած հերոսական դիմադրութիւն անուղղակիօրէն օգնեց Արցախի եւ Սիւնիքի կռուող ուժերուն, ժամանակ շահելու, զօրքերը վերադասաւորելու եւ թշնամին աւելի պատրաստ դիմաւորելու համար:

Երեւանը գրաւելէն ետք օսմանեան բանակը շարժեցաւ դէպի Սիւնիք, Արցախ, Խոյ ու Թաւրիզ:

Շահ Թահմասպ Բ. իր պետութեան սահմանները պաշտպանելու ոչ մէկ փորձ ըրաւ եւ Թաւրիզէն հեռանալով Խորասան գնաց:

Աստուածատուր Ա. Համադանցի կաթողիկոս, որ շահին մօտ կը գտնուէր, վերադարձաւ Էջմիածին:

* * *

Ռուսաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ 12 (24) յունիս 1724-ին Կոստանդնուպոլսոյ դաշինքը կնքուեցաւ, որուն համաձայն Ռուսաստան կը պահպանէր 1723-ի Պետերբուրգի դաշնագիրով Պարսկաստանէն իրեն անցած շրջանները: Օսմանեան կայսրութեան կը մնային Անդրկովկասը եւ Պարսկաստանի հիւսիսային հողերը:

Թուրքիա եւ Ռուսաստան պարտաւորութիւն կը ստանձնէին աջակցելու Պարսկաստանի անկախութեան պահպանման:

Կոստանդնուպոլսոյ դաշնագիրը հնարաւորութիւն կու տար թուրքերուն ներխուժելու Արցախ եւ Սիւնիք, հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը ճնշելու եւ հոն իրենց տիրապետութիւնը հաստատելու նպատակով:

* * *

Արցախի եւ Սիւնիքի հայկական պաշտպանական ուժերը դէմ յանդիման մնացած էին օսմանեան ներխուժող զօրքերուն:

Արցախի սղնախներու զօրքերու հրամանատարներն էին Աւան, Թարխան, Շիրվան, Սարգիս, Բաղի եւ Աբրահամ իւզպաշիները:

Սիւնիքի մէջ Դաւիթ Բէկ ձեռնամուխ եղաւ զինուած ուժերու կազմակերպման:

Արցախի սղնախներէն երկու հազար մարտիկներ, Աւան իւզպաշիի եւ Իվան Կարապետի առաջնորդութեամբ Շոշէն անցան Ղափան եւ Դաւիթ Բէկի հետ մասնակցեցան Զէյվա եւ Որոտան բերդերուն շուրջ ծաւալած կռիւներուն:

Թուրքերուն նպատակն էր, Արցախն ու Սիւնիքը նուաճելէն ետք հասնիլ Կասպից ծովու ափերը:

Ստեղծուած կացութեան առջեւ Գանձակի ղեկավարները անցան օսմանցիներուն կողմը:

Օսմանեան բանակը կայազօրներ տեղակայեց Թիֆլիսի, Գանձակի եւ Երեւանի մէջ: Երեւանի բերդը օսմանեան ռազմական վարչակազմի կեդրոնը դարձաւ:

Օսմանեան բանակը յաղթականօրէն կը յառաջանար, իսկ Արցախ եւ Սիւնիք շրջապատուած էին Օրդուբադի, Նախիջեւանի, Բարգուշատի եւ Ղարադաղի խաներու զօրքերով:

Ազատագրական պայքարի գլխաւոր ամրոց Հալիձորի բերդը Ողջի գետի աջ ափին

Դաւիթ Բէկ եւ Աւան իւզպաշի մեծ հմտութեամբ ղեկավարեցին ազատագրական շարժումը: Հայկական ուժերը պաշարեցին Որոտան բերդը եւ ապա փայլուն յաղթանակ տարին Մեղրիի բերդին մօտ: Շինուհայր, Հալիձոր եւ Զէյվա (ներկայիս` Դաւիթ Բէկ գիւղ) ազատագրուեցան:

Դաւիթ Բէկ Հալիձորի մէջ ամուր բերդ կառուցեց եւ զայն իր կեդրոնը դարձուց:

* * *

Ամենայն հայոց Աստուածատուր Ա. Համադանցի եւ Գանձասարի Եսայի կաթողիկոսներուն յարաբերութիւնները բաւական լարուած էին: Արդարեւ, սկիզբը Աստուածատուր Ա. պաշտպանած էր Եսայի կաթողիկոսը` Երից Մանկանց վանքի հակաթոռ Ներսէս կաթողիկոսի դէմ պայքարին մէջ, եւ իբրեւ թեմ Գանձասարի տուած էր Շամախին ու Շիրվանը` շրջակայ տարածքներով, բայց յետոյ յատուկ կոնդակով Աստուածատուր Ա. Շամախիի, Շիրվանի եւ Շաքիի թեմերը հռչակած էր տէրունի եւ հանած Գանձասարի կաթողիկոսութեան իրաւասութենէն:

Աւելի ուշ, Եսայի կաթողիկոսի Էջմիածին այցելութենէն ետք, Աստուածատուր Ա. Շամախին ու Շիրվանը կրկին յանձնեց Գանձասարի աթոռի իրաւասութեան:

Օսմանեան զօրքի հրամանատարութիւնը որոշեց Աստուածատուր կաթողիկոսի բարձր հեղինակութիւնը օգտագործել եւ անոր միջոցով լեռնական հայերը հպատակութեան հրաւիրել:

Օսմանցիք դիմեցին Աստուածատուր Ա.ի եւ դրդեցին զայն նամակ գրելու Գանձասարի Եսայի կաթողիկոսին, թելադրելով, որ Արցախի հայերը զէնքը վար դնեն եւ ընդունին թրքական հպատակութիւն:

Աստուածատուր Ա. Համադանցի 4 սեպտեմբեր 1724 թուակիր նամակ ուղարկեց Եսայի կաթողիկոսին եւ առաջարկեց, թրքական կոտորածներէ խուսափելու համար բանակցութիւններ վարել օսմանցիներուն հետ եւ այդ նպատակով պատուիրակութիւն ուղարկել:

Սակայն Եսայի կաթողիկոս մերժեց թուրքերուն հպատակելու առաջարկը եւ փոխարէնը որոշեց օգնութիւն հայցող դիմումներ յղել ռուսական արքունիք:

* * *

Օսմանեան բանակը յաղթականօրէն կը յառաջանար դէպի Սիւնիք ու Արցախ, իր ճամբուն վրայ կոտորելով ու զանգուածաբար գերեվարելով հայ բնակչութիւնը եւ աւերելով ու թալանելով գիւղերը: Վանքեր ու եկեղեցիներ կը քանդուէին, խաչ ու սուր կը ջարդուէին, կիներ ու աղջիկներ կը պղծուէին եւ անչափահաս մանուկներ իրենց մայրերուն աչքերուն առջեւ սրախողխող կ՛ըլլային:

Ոմն գրիչ Աւետարանի յիշատակարանի մէջ կը գրէ. «Եւ դարձեալ սոյնում ամի (1724-ին) առեալ եղել օսմանցին եւ բերթն յԵրեւան. եւ բազում մարդիկ մանկունք գերեցան. եւ բազում մարդիկ մեռան, ոմանք սրով եւ ոմանք մահուամբ, վասն երկիւղի եւ սպառնալեաց քանզի յոյժ աւերութիւն եղեւ աշխարհիս հայոց»:

Իսկ ազատագրական պատերազմի պատմագիր Ստեփանոս Վրդանէսեան Շահումեան կը գրէ. «Ուստի հրաման տայր (սուլթան Ահմէտ) իշխանի զօրուն ելանել զօրաժողով լինիլ յամենայն աշխարհաց, եւ երթալ հասանիլ ի վերայ Պարսից, եւ ունիլ զքաղաքս նոցա: Եւ ել նա ըստ հրամանի արքային անթիւ եւ անհամար զօրօք ի կողմանս Մեծին Հայոց, որ ի վիճակի Պարսից: Եւ ուր ուրեք հասանէին, ի սուր սուսերի սատակէին զամենայն դիմակացս իւրեանց, եւ զօրքն ամենայն դառնային բազում աւարաւ ամ յամէ, մինչեւ չղփացան փարթամացան, եւ լցրին զամենայն քաղաքս եւ գիւղս իւրեանց ի բազմութենէ աւարաց, եւ գերեաց ի Հայոց, եւ ի Պարսից: Բայց ո՞վ կարէ պատմել զաղետս մարց եւ տղայոց ի ձեռաց անորէն գետչացն, եւ նոցին հարց, եւ եղբարց անողորմ կոտորածն»:

Ստեղծուած կացութեան առջեւ Գանձասարի Եսայի կաթողիկոս, Երից Մանկանց Ներսէս կաթողիկոս եւ մելիքները 18 նոյեմբեր 1724 թուակիր նամակ ուղարկեցին Ռուսաստան, նկարագրելով թրքական ծանր լուծը եւ Արցախի սպառնացող վտանգը, եւ ցարէն շուտափոյթ օգնութիւն խնդրեցին, որովհետեւ այլապէս ամբողջ ժողովուրդը պիտի կոտորուի:

Նամակին մէջ կ՛ըսուէր. «Ահա մինչեւ ցայժմս կերպիս ինչ ճանապարհ եմք գնացեալ մեր չորս կողմի թշնամեաց հետ կռիւ անելով. հիմա թուրքաց թագաւորի զօրքն եկն էառ բազում տեղիս ղզլպաշի հողէն, այսինքն Թարվէզ, Նախջուան, Երեւան, Թփլիզ, Պօրչալու, Ղազախ, այս ամենայն առաւ հռոմցին այժմ գալու է Գանջու եւ մեզ վրայ. ահա այսօր է մեզ օգնութեան օրն. խնդրեմք եւ աղաչեմք մի անփոյթ առնէր զմեզ, այլ փութանակի հրաման հանեալ զօրացն որ ծովուն այս կողմս կան գալ եւ հասանել մեզ օգնութեան իսկ վասն հացի եւ խորակի կողմանէ զօրացն մենք կու հոգամք մինչեւ ԵՌ (5 հազար), ԶՌ (6 հազար) թղր ցորէն մենք կու հոգամք միայն թէ հրաման լինի զօրացն մինչեւ ի Ղարապաղու  երկիրս եւ ի Շամախի գալն. ապա թէ անփոյթ արասցէ տերութեան քոյ ի մէնջ ճշմարիտ որ այս ԲԳ ամսում կառնուն զմեզ եւ կոտորեն եւ բնաւեն քրիստոնեայ ազգն կու ջնջեն»:

Օսմանեան զօրքերը արդէն հասած էին Համատան, եւ շրջափակած Արցախն ու Սիւնիքը:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )