Արցախ` Հայկական Ինքնութեան Պաշտպանութեան Միջնաբերդ

Սելճուք-Թրքական Եւ Մոնկոլական Արշաւանքներ
Խաչենի Գահերէց Իշխանութիւնը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Հասան Ջալալ` Հայոց Արեւելից Կողմանց Գահերէց Իշխան

Սելճուք-թրքական թափառաշրջիկ ցեղախումբեր Տուղրիլ բէկի (993-1063) առաջնորդութեամբ 1047-ին սկսան արշաւանքներ կազմակերպել Հայաստանի վրայ: Երկրորդ արշաւանքը տեղի ունեցաւ 1048-ին, երրորդը` 1054-ին: Անոնք ներխուժեցին հայկական գրեթէ բոլոր երկրամասեր եւ աւերեցին շէն բնակավայրեր: Սկզբնական այդ արշաւանքներուն սակայն անոնք չյաջողեցան թափանցել Արցախ:

Սելճուքեան մեծաթիւ զօրքեր 1064-ին, Ալփասլանի գլխաւորութեամբ ներխուժեցին Արցախ, աւերեցին ու կողոպտեցին շարք մը բնակավայրեր եւ գերեվարեցին անոնց բնակիչներէն շատեր:

Նոյն ժամանակ Դուինի Շատտատեան ամիրաները, որոնք աջակցած էին սելճուքներուն, 1064-ին ստացան Անի մայրաքաղաքը: Հոն հաստատուեցաւ Մանուչէ իպն Շաւուր ամիրան, որ շուտով բարեկամական յարաբերութիւններու մէջ մտաւ քաղաքի հայ բնակչութեան հետ:

Կարսի Գագիկ Աբասեան թագաւոր 1065-ին իր տիրոյթները Բիւզանդիոնի յանձնեց եւ փոխարէնը կալուածներ ստացաւ Կեսարիա քաղաքին շուրջ:

Սելճուքներ 1070-ին կրկին ներխուժեցին Հայաստան: Մանազկերտի 1071-ի ճակատամարտին հայ-բիւզանդական զօրքերը ջախջախուեցան: Բիւզանդացիք ստիպուած սելճուքներուն յանձնեցին ամբողջ Փոքր Ասիան: Ամբողջ Հայաստան մտաւ սելճուքներու հսկայածաւալ կայսրութեան կազմին մէջ:

Ալփասլանի 1072-ին յաջորդեց Մելիքշահ: Սելճուքեան պետութեան մէջ սկսան խռովութիւններ եւ կազմաւորուեցան տեղական իշխանութիւններ:

Գրիգոր Բ. Վկայասէր կաթողիկոս իր աթոռը Ծամնդաւի մէջ հաստատած էր: Կաթողիկոսութիւնը Անիի մէջ վերահաստատելու յոյսով Բարսեղ Անեցի եպիսկոպոս 1081-ին Հաղբատի մէջ Տաշիր-Ձորագետի Կիւրիկէ բ. թագաւորին նեցուկով աթոռակից կաթողիկոս օծուեցաւ:

Կիւրիկէ Բ. թագաւոր, Տաշիր-Ձորագետի թագաւորութեան կիսանկախ գոյութիւնը պահպանելու նպատակով 1088-ին մեկնեցաւ Խորասան եւ լաւ ընդունելութիւն գտաւ Մելիքշահէն:

Իր կարգին Բարսեղ Անեցի 1090-ին այցելեց սուլթան Մելիքշահի եւ աշխատեցաւ լեզու գտնել անոր հետ: Հետագային, 1105-ին Բարսեղ Անեցի յաջորդեց Գրիգոր Բ. Վկայասէրի:

Կիւրիկէ Բ.ի մահէն ետք (1089-ին), անոր յաջորդած էին որդիները` Դաւիթ եւ Աբաս: Սելճուքներ 1111-ին ներխուժեցին Լոռի եւ մինչեւ 1113 նուաճեցին զայն: Կիւրիկեաններ ստիպուած տեղափոխուեցան հայոց արեւելից կողմանք եւ իրենց իշխանութիւնը շարունակեցին Ուտիքի մէջ:

***

Հասան Ջալալի խորաքանդակը Գանձասարի վանքին մէջ

Ամբողջ Հայաստանի մէջ, Արցախ եւ յարակից գօտիներն էին, որոնք կը շարունակէին գոյատեւել իբրեւ ազդեցիկ եւ ինքնիշխան երկրամասեր:

Խաչենի իշխանութիւնը իր կարգին բաժնուած էր երեք ճիւղերու.

– Ներքին Խաչեն կամ Խոխանաբերդի իշխանութիւն. կ՛ընդգրէր Մեծիրանքը, Բերդաձորը եւ Միւս Հաբանդի հիւսիսային մասը:

– Կեդրոնական Խաչեն կամ Հաթերք, որ կ՛ընդգրկէր Մեծ Կուենք գաւառին մեծ մասը, Փառիսոսը եւ Կողթը:

– Վերին Խաչեն կամ Ծար, որ կ՛ընդգրկէր Սեւանայ լիճի արեւելեան ափերը եւ Թարթառ գետի աւազանը` Գեղարքունիք, Սոթք եւ Ծար գաւառները:

Մխիթար Գոշ (1130 – 1213) Խաչենի իշխանութիւնը եւ Կիլիկիոյ Ռուբինեան իշխանապետութիւնը կը նկատէ հայրենի թագաւորութեան այն հզօր բեկորները, որոնց հետ կապուած էին հայ ժողովուրդի քաղաքական միասնականութեան վերականգնման բաղձանքները:

***

Վրաստանի Դաւիթ Շինարար թագաւոր (1089 – 1125) ուժեղ եւ մարտունակ բանակ ստեղծեց եւ պայքարի ձեռնարկեց սելճուք-թրքական ամիրայութիւններուն դէմ: Անոր եւ յաջորդներուն` Գէորգի Գ. թագաւորի (1156 – 1184) եւ Թամար թագուհիի (1184 – 1213) օրերուն Վրաստան դարձաւ հզօր պետութիւն եւ ամրապնդուեցան հայ-վրացական համագործակցութիւնն ու զինակցութիւնը:

Բազմաթիւ հայեր գաղթեցին Վրաստան, իսկ հայ իշխաններ իրենց զօրամասերով միացան վրաց բանակին:

Թամար թագուհի Զաքարեան տոհմը մեծ ազնուականներու շարքին դասեց եւ Սարգիս Մեծ Զաքարեանի յանձնեց ամիրսպասալարի` գլխաւոր հրամանատարի պաշտօնը: Սարգիս Մեծի որդիներ Զաքարէ Բ. ամիրսպասալար եւ Իվանէ Ա. աթաբէկ գլխաւորեցին հայոց եւ վրաց զօրքերը: Անոնք շուրջ քսան տարի պատերազմներ մղեցին սելճուքներուն դէմ եւ ազատագրեցին կեդրոնական ու հարաւային Հայաստանը: Ստեղծուեցաւ Զաքարեան պետութիւնը, որ դաշնակցային յարաբերութեամբ կապուեցաւ Վրաստանի: Զաքարեան պետութեան մայրաքաղաք դարձաւ 1199-ին ազատագրուած Անի քաղաքը: Զաքարեան զօրաբանակները 1203-ին մտան Դուին:

Զաքարեաններու հովանաւորութեամբ վերականգնեցան իշխանական շարք մը տուներ եւ ծնունդ առին ազնուական նոր տոհմեր: Արագածոտնի եւ Նիգի մէջ` Վաչուտեանները, Մարմաշէնի եւ Բագնայրի մէջ` Պահլաւունիները, Լոռիի մէջ` Համազասպեան-Մամիկոնեանները, Մահկանաբերդի մէջ` Արծրունիները, Մածնաբերդի մէջ` Կիւրիկեանները, Ձորագետի մէջ` Սեւադեանները, Վայոց Ձորի մէջ` Պռոշեանները եւ Սիւնիքի մէջ` Օրբէլեանները:

Արցախի երեք իշխանութիւնները` Ներքին Խաչեն, Հաթերք եւ Վերին Խաչեն սերտ յարաբերութիւններ հաստատեցին Զաքարեաններուն հետ:

***

Վերին Խաչենի իշխանութիւնը, որ իր սահմանները պաշտպանած եւ գրաւուած տարածքներ ազատագրած էր Զաքարեաններուն օգնութեամբ, ընդունեց անոնց գերագահութիւնը:

Սարգիս Զաքարեանի դուստր Դոփէն ճիւղաւորուեցաւ Դոփեաններու տոհմը, որ իշխանութիւն հաստատեց Վերին Խաչենի մէջ: Դոփի ամուսինն էր Հասան իշխան:

Անոնց Իշխանանիստը Ծարն էր, իսկ Դադիվանք եւ Խաթրավանք հոգեւոր կեդրոններ դարձան:

Հասան իշխանի եղբայր Յովհաննէս 1204-ին կառուցել տուաւ Խազարի վանքի եկեղեցին: Արձանագրութեան մէջ Յովհաննէս կը յիշէ, որ ինք վանքը իր սահմաններով եղբօր յանձնած է Հաթերքի տէրերուն միջնորդութեամբ:

Հաթերքի կամ Միջին Խաչենի իշխանութեան տիրոյթները հետագային բաժնուեցան Վերին Խաչենի եւ Ներքին Խաչենի միջեւ:

***

Ներքին Խաչենի իշխանութիւնը, Հասան Ջալալ իշխանին գլխաւորութեամբ, զօրացաւ եւ գերագահութիւն հաստատեց Արցախի իշխանական միւս տուներուն նկատմամբ: Հասան Ջալալ Խաչենի իշխան Վախթանք Տանգիի եւ Սարգիս Զաքարեանի դուստր Խորիշահի որդին էր: Անոր կինն էր Սիւնիքի իշխանադուստր Մամքան: Դուստրերը` Մամա Խաթուն, Մինա Խանթուն եւ Ռուզուքան, տղան` Աթաբէկ Իվանէ:

Հասան Ջալալ 1214-ին յաջորդեց հօրը եւ դարձաւ Արցախի ու յարակից հայկական շրջաններու հայոց արեւելից կողմանց գահերէց իշխանը: Յիշուած է նաեւ իբրեւ Արցախի թագաւոր:

Իմաստուն, բարեպաշտ եւ ուսումնասէր իշխան, Հասան Ջալալ ամրապնդեց իր իշխանութեան ներքին կեանքը եւ զարկ տուաւ շինարարական գործունէութեան:

Գանձասարի սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ մայր տաճարին կառուցումը սկսաւ 1216-ին եւ աւարտեցաւ 1238-ին: Վանքէն հարաւ, անտառապատ Թարխան լերան գագաթին Հասան Ջալալ կառուցել տուաւ Իշխանաբերդ անառիկ ամրոցը: Իսկ Իշխանաբերդէն հիւսիս, գեղատեսիլ հսկայ ժայռերու վրայ` Դարպասները` Խաչենի տոհմական ապարանքը: Այս երեք կառոյցները, անոնց միջեւ տարածուող բնակավայրին հետ ստացաւ ընդհանուր Գանձասար անուանումը եւ այնուհետեւ դարձաւ Արցախի իշխանանիստ կեդրոնը:

Հասան Ջալալ իշխանի յանձնարարութեամբ Իսրայէլ եպիսկոպոս Գանձասարի մէջ կազմեց հայկական առաջին համահաւաք  Յայսմաւուրքը:

Հայաստանի վրայ մոնկոլական արշաւանքները սկսան 1220-ին: Վտանգը դիմագրաւելու համար հայ եւ վրացական միացեալ ուժերը դիմադրութիւն կազմակերպեցին, բայց Կոտման գետին մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտին ծանր պարտութիւն կրեցին: Մոնկոլներ ներխուժեցին եւ սկսան ասպատակել Հայաստանն ու Վրաստանը:

Երկրորդ արշաւանքի ժամանակ, 1236-ին մոնկոլներ ներխուժեցին Զաքարեան իշխանապետութիւն եւ Արցախ եւ անխնայ սուրի քաշեցին ու գերեվարեցին հարթավայրերու բնակիչներէն շատեր: Իւրաքանչիւր իշխան քաշուեցաւ իր տոհմական ամրոցը: Մոնկոլական ուժերը զօրամասերու բաժնուելով շարժեցան տարբեր գաւառներ: Հայ իշխաններէն շատեր Վրաստան փախան, ոմանք ալ հպատակեցան մոնկոլներուն: Աւելի յառաջանալով անոնք գրաւեցին անառիկ Հաւքախաղաց  բերդը:

Հասան Ջալալ իշխան Իշխանաբերդի մէջ պատսպարեց  շրջակայ ամբողջ բնակչութիւնը:

Մոնկոլական ներխուժող բանակները հասան Իշխանաբերդ եւ պաշարեցին զայն, բայց համոզուեցան, որ այդ ամրութիւնները կարելի չէ գրաւել եւ խաղաղութեան ու հաշտութեան առաջարկ ներկայացուցին:

Հասան Ջալալ ընդունեց հաշտութեան առաջարկը եւ համաձայնութիւն գոյացաւ:

Մոնկոլներ ճանչցան Խաչենի ինքնիշխանութիւնը եւ նոյնիսկ ընդարձակեցին անոր սահմանները: Փոխարէնը Հասան Ջալալ յանձնառութիւն ստանձնեց իր բանակով մոնկոլներու կողքին պատերազմիլ սելճուքներուն դէմ:

Գոյացած համաձայնութեան հիմամբ Հասան Ջալալ ստիպուած մասնակցեցաւ մոնկոլներու դէպի արեւմուտք` Երզնկա, Սեբաստիա եւ Կեսարիա արշաւանքներուն: Անոր հետ էին Վերին Խաչենի իշխան Գրիգոր եւ այլ իշխաններ` Աւագ եւ Շահնշահ Զաքարեաններ եւ Վահրամ իշխան:

Հասան Ջալալ եւ իր զինակից իշխանները իրենց ճամբուն վրայ գնեցին եւ ազատ արձակեցին գերի ինկած բազմաթիւ հայեր` տղամարդիկ, կիներ, մանուկներ ու ծերեր: Անոնք գնեցին նաեւ ձեռագիր մատեաններ, որոնք չնչին գինով կը վաճառուէին զանոնք յափշտակած այլազգիներուն կողմէ:

Հասան Ջալալ իշխան եւ կինը` Մամքան 1248-ին հիմնովին վերանորոգեցին Կեչառիսի վանքը, իսկ 1251-ին կառուցեցին Գանձասարի մօտակայ Վաճառ գիւղի եկեղեցին:

Հասան Ջալալ իշխանի միջնորդութեան շնորհիւ Կիլիկիոյ հայոց Հեթում Ա. թագաւորին եւ մոնկոլներուն միջեւ  բարեկամական յարաբերութիւն հաստատուեցաւ եւ Կիլիկիա փրկուեցաւ դրացի երկիրներուն վիճակուած աւերածութիւններէն:

Հեթում Ա. թագաւոր եւ Հասան Ջալալ իշխան 1254-ին մեկնեցան Մոնկոլական կայսրութեան մայրաքաղաք Կարակորում` մեծ խան Մանգունի մօտ եւ Հայաստանի ու Կիլիկիոյ համար արտօնութիւններ ձեռք բերին:

Վերադառնալէն ետք Հասան Ջալալ սկսաւ դիմագրաւել տեղացի իսլամ իշխողներու թշնամանքը, որոնց համար հաճելի չէր որ քրիստոնեայ իշխան մը պահպանած է իր երկրին ինքնուրոյնութիւնը եւ գլուխ չէ խոնարհեցուցած իրենց առջեւ:

Մանգու մեծ խանին հրամանով Արղուն ոստիկան անսահմանափակ իրաւունքներով Անդրկովկասի վերակացու նշանակուեցաւ:

Հասան Ջալալ 1255-ին կրկին ուղեւորուեցաւ հեռաւոր Կարակորում` Մանգու խանին մօտ: Ան հանդիպում ունեցաւ նաեւ քրիստոնեայ դարձաւ մոնկոլ զօրավար  Սարթախի, որ Մանգու խանին հրամանով Ոսկէ Հորդային տեղակալ նշանակուեցաւ: Հասան Ջալալ Սարթախէն պաշտօնական գրութիւն ստացաւ, ուր պաշտօնապէս կը հաստատուէր Արցախի իշխանութեան եւ ինքնուրոյնութեան իրաւունքը:

Հասան Ջալալ հայրենիք վերադարձաւ 1260-ին, կինը` Մամքան արդէն մահացած էր: Իր պատուէրով 1261-ին ընդօրինակուած Աւետարանի մը յիշատակարանին մէջ Հասան Ջալալ կը շեշտէ իր հեռաւոր ճամբորդութիւնը եւ այն վիշտը, որ պատած էր զինք կնոջ մահուան պատճառով. «Եւ ես եկեալ գտի զպայծառ տուն իմ լի սգով. արտասուք անմխիթարելի. զի նա էր ամենայն զաւրաց եւ հեծելոց, նաեւ եկեղեցւոյ քահանայից սփոփիչ եւ մխիթարութիւն»:

Վրացական թագաւորութեան մէջ մոնկոլներու դէմ ապստամբութեան պայմաններուն տակ Հասան Ջալալ միացաւ վրացիներուն: Ապստամբութեան ճնշումէն ետք, 1261-ին, Արղուն ոստիկան ձերբակալեց Հասան Ջալալը, Զաքարէ Բ. Զաքարեանը եւ քրիստոնեայ այլ իշխաններ:

Յատկապէս Հասան Ջալալի նկատմամբ բոլոր իսլամները ատելութեամբ լեցուած էին: Ան Ղազուին տարուեցաւ, ուր անտանելի խոշտանգումներու ենթարկուեցաւ եւ անդամ-անդամ կտրատուելով մահապատիժի ենթարկուեցաւ:

Հասան Ջալալի տապանաքարը Գանձասարի վանքին մէջ

Հասան Ջալալի մահը ընդունուեցաւ իբրեւ քրիստոնէական նահատակութիւն: Անոր զաւակը` Աթաբէկ հաւատարիմ մարդիկ ուղարկեց ու գողնալ տուաւ հօր մարմինը: Սրբացուած Հասան Ջալալի սուրբ մասունքները Գանձասարի վանքի գաւիթին մէջ ամփոփուեցան:

Դուստրերէն Մինա Խաթուն ամուսնացած էր Սիւնիքի իշխան Տասրայիճ Օրբէլեանի հետ, իսկ Ռուզուքան կնութեան տրուած էր մոնկոլ զօրապետ Բաչու Նոյինի, նպատակ ունենալով ամրապնդել Խաչենի եւ մոնկոլներու միջեւ համաձայնութիւնը: Ռուզուքանի կեանքը ժողովուրդի յիշողութեան մէջ պահպանուած է իբրեւ հայրենիքի մեծ անձնազոհութիւն:

 

 

CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )