Սեւրի Դաշնագիրի 100-Ամեակ` 1920-2020. Ամերիկացի Ժողովուրդին, Ներկայացուցիչներու Տան Եւ Ծերակոյտին Մօտ Արդէն Զարգացած Էր Ազատ, Անկախ Հայաստանի Գաղափարը Համիտեան Ջարդերուն Ընթացքին` 1895-ին, Սեւրի Դաշնագիրէն 25 Տարի Առաջ

ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ

Սեւրի դաշնագիրը Հայաստանի Հանրապետութեան կարեւորագոյն իրագործումներէն է, իսկ միջազգային իրաւական առումով` կարեւորագոյնը:

Ա. Հողային պատմական նախընթացը` հիմքը:          

Հայկական հողային պահանջատիրութեան վաւերական մեկնակէտը պէտք է նկատել, ռուս-օսմանեան պատերազմին Ռուսիոյ յաղթանակէն ետք, 13 յուլիս 1878-ի Պերլինի դաշնագիրը (կամ` խորհրդաժողովը), ուր միջազգային ընտանիքին եւ Օսմանեան կայսրութեան կողմէ կ՛ընդունուին եւ կը ճանչցուին հայկական 6 վիլայէթները (նահանգները)` իբրեւ հայկական հողեր: Այլ խօսքով, Օսմանեան կայսրութեան միւս գրաւեալ երկիրներուն շարքին, Հայաստան երկիրը, որ ամերիկեան մամուլը եւ կառավարութիւնը որդեգրեց` «Հայաստան» կոչելով այդ շրջանը, ներառելով շատ աւելի ընդարձակ աշխարհագրութիւն:

1. Հայկական 6 նահանգները 1878-ի Պերլինի վեհաժողովի բարեփոխումներէն ետք:

Այսպէս,  1929-ի ամերիկեան «Մերձաւոր Արեւելքի Ուսումնասիրութիւն»-ին մէջ (The Near East Survey), էջ 49, Ֆրենք Ռոս կը գրէ. «Հայաստան անունը Ա. Աշխարհամարտէն (1914*) առաջ տարբեր երկրամասերու համար գործածուած է, ընդհանրապէս ներառած է թրքական նահանգներ` Վան, Պիթլիս, Էրզրում (Կարին*), Տիարպեքիր (Տիգրանակերտ*), Խարբերդ, Սվազ, Տրապիզոն եւ Կիլիկիոյ մեծ մասը, ներառեալ` Ատանա նահանգը նաեւ, ռուսական Անդրկովկասի Կարս, Երեւան եւ Էլիզաւեթոպոլ (Գանձակ*) մարզերը (1):

Այժմ (1929*) Հայաստանը Խորհրդային Միութեան մէկ փոքրիկ անկիւնն է, անուանապէս անկախ: Այժմու տարածութիւնը շուրջ մէկ տասներորդն է նախապատերազմեան Հայաստանին, ուիլսընեանին` մէկ հինգերորդէն աւելի փոքր, իսկ ցարականին` շուրջ կէսը»: Ահա Հայաստանի հողային պատմական իրականութիւնը շեշտող ամերիկեան հաստատում մը:

Վերեւ նշուած թիւ 1 քարտէսը կը դառնայ հիմնաքարը` մեկնակէտը ապագայ անկախ Հայաստանին եւ Սեւրի դաշնագիրով ճշդուած սահմանին, որ ասկէ շատ աւելի փոքր էր (տես` քարտէս 3): «Վէմ»-ի յունուար-մարտ 2018-ի խմբագրականէն հատուած մը կ՛ըսէ. «… 2018 մայիս 28-ին Հայաստանը իբրեւ պետութիւն պարտաւոր է ողջ աշխարհին յիշեցնել, որ ինքը, 1918 թուականին վերանկախանալով իբրեւ 1878 թուականէն միջազգային դիւանագիտութեան օրակարգ մտած Հայկական հարցի իրաւատէր, կը շարունակէ պահպանել իր բուն առարկայի` Արեւմտեան Հայաստանի հանդէպ իր իրաւունքները» (2):

2. Ամերիկեան աւետարանչական Թուրքիոյ մէջ գործունէութեան քարտէսը 1910-ին, ուր նշուած է Հայաստանը` Սվազէն դէպի արեւելք: Կարմիրով ընդգծուած վայրերը կեդրոններ, իսկ կարմիր կէտերը` կայաններ (5):

Այսպէս, մօտաւորապէս արեւմուտքէն արեւելք` Սեբաստիոյ (Սվազ), Խարբերդի (Սամուրեթ-ուլ-Ազիզ), Կարնոյ (Էրզրում), Տիգրանակերտի (Տիարպեքիր), Բաղէշի (Պիթլիս), եւ Վանի նահանգները (3): Անշուշտ մեծ թիւով հայեր կ՛ապրէին նա՛եւ Կիլիկիոյ, Պոլսոյ եւ Տրապիզոնի  նահանգներուն մէջ: Պէտք է նշել, որ 20 յունուար 1914-ի օսմանեան-ռուս-գերման բարենորոգման ծրագիրով Տրապիզոնի նահանգն ալ պիտի աւելնար այս 6-ին վրայ, «Սակայն գերմանացիները, որոնք թաքուն կերպով Թուրքիոյ շահերը կը պաշտպանէին, մերժեցին ստորագրել համաձայնագիրը», կ՛ըսէ Սիմոն Վրացեան (4):

Ուրեմն, նախագահ Ուիլսընի Իրաւարար վճիռով պատրաստուած մօտաւորապէս մի՛այն չորս հայկական նահանգները ներառող քարտէսը, դէպի Սեւ ծով ելքով, անակնկալ մը չէր աշխարհին ու հայութեան, ինչպէս ոմանք կը կարծեն: Այսինքն հայկական եօթը նահանգները իրողութիւն էին եւ` Տրապիզոնով Հայաստանին մասին նախապէս բանակցութիւններ կատարուած:

3. Ուիլսընեան քարտէսը, հաստ սեւ գիծ, մակադրուած (superimposed) 6 վիլայէթներու քարտէսին վրայ (նկար 1.), ուր ինչպէս կ՛երեւի, Վանի նահանգի հարաւէն կարեւոր մաս մը դուրս ձգուած է, Բաղէշի (Պիթլիս) նահանգէն նոյնպէս` հարաւէն եւ արեւմուտքէն, իսկ Կարին նահանգին հարաւ-արեւմուտքէն հողամաս մը` դուրս ձգուած, սակայն Տրապիզոն նահանգէն մաս մը` աւելցած: Սեբաստիոյ, Խարբերդի, Կարնոյ եւ Տիգրանակերտի նահանգները բոլորովին դուրս ձգուած են Սեւրի քարտէսէն:

Երկրորդ` կարեւոր է, որ Սեւրի դաշնագիրի 89-րդ յօդուածը արդէ՛ն սահմանած էր Կարին, Տրապիզոն, Վան եւ Պիթլիս նահանգները, եւ նախագահ Ուիլսըն այս նահանգներով է, որ պիտի պատրաստէր Հայաստան-Թուրքիա սահմանը եւ կրնար այս չորս նահանգներուն լրի՛ւ տարածքները ներառել, որ սակայն չըրաւ եւ հողամասեր դուրս ձգեց (տես` վերի քարտէս 3-ը): Ուրեմն, սխա՛լ է այն կարծիքը, որ Ուիլսըն առանձինն որոշեց Հայաստանի քարտէսը:

Բ. Միացեալ Նահանգներու ներգրաւումը` Հայաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան հարցերուն մէջ:

1929-1933 Ամերիկայի 31-րդ նախագահ Հըրպըրթ Հուվըր (1874-1964) իր յուշերուն մէջ կը գրէ. «Հաւանաբար 1919-ի ամերիկացի դպրոցական երեխան Հայաստանի մասին Անգլիայէն միայն քի՛չ մը նուազ տեղեակ էր: Կապակցութիւնը Արարատ լերան, Նոյին եւ այս հաւատացեալ քրիստոնեաներուն, որոնք պարբերաբար կը ջարդուէին մահմետական թուրքերուն կողմէ, նաեւ կիրակնօրեայ դպրոցի աւելի քան յիսուն տարիներու հանգանակութիւնները` թեթեւցնելու համար անոնց տառապանքը. այս բոլորը կուտակուելով` Հայաստան անունը դրոշմեցին ամերիկացիին միտքին մէջ»: Շարունակելով` կ՛ըսէ. «… Հարեւանցի ակնարկով մը, հայութեան մէկ մասը` հին Ռուսիոյ (ցարական) մէջ էին, ուր երբե՛մն պաշտպանուած էին, իսկ միւս մասը` հին Թուրքիոյ մէջ, ուր կանոնաւոր կերպով կը ջարդուէին 6): Նախագահ Վուտրօ Ուիլսըն 1917-ին Հուվըրը Ամերիկեան նպաստամատոյցի վարչութեան վարիչ (American Relief Administration) նշանակած էր (7):

4. եւ 5. Հայ որբերու օժանդակութեան բացիկներ

Հաստատելով Հուվըրի վերոնշեալ խօսքը, 1972-ին ամերիկացի գործակիցիս` հոլանտական արմատներով Լ. Վան Տորենին տարեց մայրը, որ Ամերիկայի շրջապատիս մէջ առաջին անձն էր, որ լսած էր հայերու մասին, ճաշի ընթացքին խօսքը ուղղելով տան երկու փոքր աղջիկներուն` ըսաւ. «Երբ ձեր տարիքին էի եւ ճաշի սեղանին վրայ ճաշի մասին առարկութիւն ընէի, մայրս բարկանալով կ՛ըսէր. «Յիշէ՛ հայ որբերը, որոնք կտոր մը հաց իսկ չունին ուտելու, սովահար ու անտէր են»® Ան յիշեց նաեւ Հայոց ցեղասպանութեան մասին օրուան ամերիկեան թերթերու յօդուածները եւ հայ որբերու օժանդակութեան յատուկ տպաւորիչ բացիկ-որմազդները (8):

Միացեալ Նահանգներ-Թուրքիա յարաբերութիւնը պաշտօնապէս սկսաւ 1800 թուականին, երբ իբրեւ առաջին քայլ` «Ճորճ Ուաշինկթըն» մարտանաւը Կոստանդնուպոլիս այցելեց: Ծիծաղելիօրէն, կարգ մը թուրք պատմաբաններ, շփոթելով համանուն մարտանաւը Միացեալ Նահանգներու առաջին նախագահին հետ (1732-1799), որ բնա՛ւ երկրէն դուրս չէր ելած ու 1800-ին արդէն մահացած էր, կը գրեն, թէ ան էր Թուրքիա այցելողը…

15 յունուար 1820-ին առաջին ամերիկացի աւետարանիչները (միսիոնար) Լեւի Փարսընզեւ Փլինի Ֆիսք (Levi Parsons, Pliny Fisk) Թուրքիա կը հասնին` Զմիւռնիա քաղաք: Ամերիկեան աւետարանչական, կրթական եւ բարեսիրական այս գործունէութիւնը, որ ցարդ խորհրդանշական կերպով կը շարունակուի, երբեմն` ընդհատումներով եւ զանազան մակարդակներով, կը հանդիսանան Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերուն եւ քրիստոնեաներուն դէմ կատարուած բռնարարքներուն մասին ամերիկեան հանրութեան մէջ գլխաւոր վկայութիւններ տարածողները` հակառակ օսմանեան պետութեան շատ խիստ գրաքննութեան: Իսկ առաջին հայը` Յովհաննէս Մարթին Հայը 1618-ին Պարսկաստանէն կը հաստատուի Ամերիկա, ապա 1653-54-ին երկու հայեր կը հրաւիրուին Պոլիսէն` շերամ բուծանելու համար (9):

6. «Սան Ֆրանսիսքօ Էկզեմինըր»-ի 19 եւ 7. 20 յուլիս 1890-ի առաջին էջին լուրերը

«Այս բարձրագոյն կրթութեան տէր, կալուինական եւ ամերիկեան արժէքներով թրծուած միսիոնարներուն, որոնք ցրուած էին ամբողջ հայկական շրջաններուն մէջ, զեկոյցները, նամակները, օրաթերթերու եւ պարբերականներու մէջ լոյս տեսած յօդուածները, դասախօսութիւնները եւ գիրքերը, քաղաքականութիւն մշակողներուն տեսակէտները կազմաւորեցին եւ մինչեւ օրերս տակաւին անոնց վրայ կ՛ազդեն» (5), (10):

8. «Նիւ Եորք Թայմզ»-ի, 26 յուլիս 1890-ի եւ 9. 6 նոյեմբեր 1890-ի լուրերէն:22 յուլիս 2020

 

(Շար. 1)

 

* Լուսաբանութիւնները իմս:

(1)  «The Near East and American Philanthropy A Survey», Conducted under the Guidance of The general committee of the Near East survey, by Frank A. Ross, C. Luther Fry, Elbridge Sibley, New York. Columbia University Press, 1929, Chapter II – Armenia By Frank A. Ross, 308 pages.

(2) «Վէմ» համահայկական հանդէս, յունուար-մարտ 2018, թիւ 1 (61), ISSN 1829-1864, «Էդիթ Պրինտ» տպարան, Երեւան, 1918, «Մայիս 28-ն իբրեւ փորձաքար» խմբագրական, էջ 3-8:

(3)  https://en.wikipedia.org/wiki/Six_vilayets

(4)  «Հայաստանի Հանրապետութիւն», Սիմոն Վրացեան, Բ. տպ. Պէյրութ, 1958, տպարան «Մշակ», էջ 5:

(5) «The story of the American board; an account of the first hundred years of the American board of commissioners for foreign missions», Strong, William Ellsworth, 1910, Boston, New York [etc.] The Pilgrim Press; Boston, American Board of Commissioners for Foreign Missions, 620 p.:

(6)  «The Memoirs of Herbert Hoover: Years of Adventure 1874-1920.», Herbert C. Hoover, The Macmillan Company, New York, 1951,«Armenia» Էջ 385:

(7)  https://en.wikipedia.org/wiki/Herbert_Hoover

(8)  «A preliminary visual assessment of the near east relief posters», Hazel Antaramian Hofman, 2014:

https://www.researchgate.net/publication/330844665_A_PRELIMINARY_VISUAL_ASSESSMENT_OF_THE_NEAR_EAST_RELIEF_POSTERS

(9)  https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Americans

(10)  «Faith, Freedom, And Flag: The Influence Of American Missionaries In Turkey On Foreign Affairs, 1830-1880», Elizabeth W. Shelton, M.A., Georgetown University Washington, D.C., April 4, 2011.

 

 

 

 

 

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )