Թատեր-ա-պար-ա-գիտութիւն Ա.

ԴՈԿՏ. ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ

Կագաւագրութիւն .- Պարի շարժումները կը զանազանուին մարմնամարզէն ոչ որովհետեւ գեղեցիկ են, այլ որովհետեւ «նիւթ» ունին:  Բեմապարը (պալէ) մարմնի լեզուով պատում մըն է:  Որոշ իմաստով թատրոնի արիւնակից է, կը կոչուի նաեւ «թատերապար»: Ի տարբերութիւն դասական թատրոնէ, դասական բեմապարը ձեւաւորուած է ուշ, 17րդ դարու ֆրանսական պալատներուն մէջ եւ մինչեւ օրս կը կրէ այդ նուիրապետութեան վերամբարձ դրոշմը: Կողքի վիմատիպը (lithograph) ցոյց կու տայ բեմապարը մը որ կատարուած է  Լուի 14րդի …. տարփուհիի (ապօրէնի) որդւոյ ծնունդին առիթով: «Արեւի Արքան», որ միաժամանակ «premier maître de ballet»-ն էր անձամբ կատարած է արուեստներու հովանաւոր … Ապողոն աստծու դերը:

18րդ դարուն շեշտուեցաւ կագաւագրի, իմա՝պարագրի դերը (Choreographer, կագաւել = պարել): Էտկար Տէկայի իւղանկարը ցոյց կու տայ «Ժիւլ Փէրրօ»-ն որ ծանօթ «Ժիզել» պալէի պարագիրն է (1): «Ժիզել» (1841) ձեւաչափ դարձաւ յետագայ գործերու համար:19րդ դարու երկրորդ կիսուն  բեմապարի կեդրոնը փարիզէն անցաւ դէպի Մոսկուա, ուր կը գործէին Չայքովսկի եւ շարք մը այլ տաղանդաւոր երաժիշտներ (2): Բեմապարը այդտեղ ստացած է ռուսական ժողովրդական պարերը յատկանշող ուղղաձիգ իրանի աւանդը: Բեմապարի  բարբառը, սակայն, մնաց ֆրանսերէնը ( pas de deux, arabesque, grand jeté, եւն ) :

Դասական բեմապարը իր փառքի շրջանը ապրեցաւ 19րդ դարու կէսերուն, երբ եւրոպայի մէջ կը տիրէր վիպապաշտութիւնը (ռոմանթիզմ): Հիմնադրական «Ժիզէլ»-ը ներշնչուած էր Հայնէի (1797-1856)  «Ուրուականներ»  բանաստեղծութենէն: Ժիզէլը յիշատակելի է նաեւ այն պատճառով որ մնջախաղի տարրեր ներմուծեց բեմապարէն ներս (3): Անոր յաջորդեց այսպէս կոչուած թեթեւաբարոյ «Գեղեցիկ Դարաշրջանը» (Belle Époque), որ փլաւ ի տես Ա. աշխարհամարտի արհաւիրքին:  Հիսունական թուականներուն Հոլիվուտի մէջ Ճիին Քելլի (1912-1996) ստեղծեց բեմապարի տարբերակ մը որ մեծ ընդունելութիւն գտաւ ամերիկեան շարժապատկերին կողմէ: 60-ական թուականներու յետարդիականութիւնը գլխովին հակադրուեցաւ դասական ձեւապաշտութեան: Պարի լեզուն յարատեւ փոփոխութեան մէջ է: Պարի Վատիկանը ներկայիս Նիւ Եորքն է:

Առաջին պարբերականը (Տենս Լավըրզ Մեկըզին, Նիւ Եորք 1923) եղած է վաղամեռիկ: «Տենս Մեկըզին»-ը  սկսած է լոյս տեսնել 1927-ին, եւ կը շարունակէ մինչեւ օրըս:  Բարձրագոյն ուսման առաջին վկայականը շնորհուած է 1926-ին, իսկ դոկտորականը՝ 1966-ին (4): Մինչդեռ առաջին դոկտորականը շնորհուած էր … 1150 թուականին: Պարարուեստի առաջին կաճառը հիմնուած է 1967-ին մինչդեռ Լուի ԺԴ իր  ծանօթ կաճառը  (Académie des sciences ) հիմնած էր 1666 թուին: Պարի ակադեմական ուսումնասիրութիւնը ուշացած է աւելի քան ութ դար:

Եօթանասունական թուականներէն սկսեալ բազմաթիւ համալսարաններ պարարուեստի  բաժիններ գոյացուցած են: Գերմանիոյ եւ Եւրոպական շարք մը այլ երկիրներու մէջ պարարուեստը ներառուած է համալսարանի թատերական բաժնին մէջ:

Նշանագրութեան ձեւաչափեր .- ակադեմական ուսումնասիրութիւններու մեծ ուշացումը մասամբ կը բացատրուի անով՝ որ պարի շարժումներու արձանագրութիւնը նախնական եւ անբաւարար եղած է [14]: Գրահաշիւը (algebra), օրինակ, որ հիմնուած է նշանագրերու (symbol) վրայ, սկսած է ձեւաւորուիլ Բաբելոնի մէջ: Առանց այդ կարելի պիտի չըլլար նախ աստղագիտութիւնը եւ յետագային բնագիտութիւնը զարգացնել:

Պարը մաս կազմած է ծէսերու, ուրեմն կան պարի շարժումները նկարագրող մեհենական արձանագրութիւններ: Եգիպտական, Շումերական եւ Չինական երաժշտական եւ պարային նշանագրերը տակաւին լիարժէգ չեն վերծանուած: Թերեւս որովհետեւ բաւարար ճիգ չէ ներդրուած:

Իրենց ոսկեդարի ընթացքին (5-3 դարեր ն.ք.) Յոյներ խօսած են նաեւ պարի մասին: Մեզի հասած գլխաւոր աղբիւրն է Արիստոտելի աշակերտներէն Aristoxenus-ի (375-335 ն.ք) հեղինակած «Ներդաշնակութեան Տարրերը» (Արմոնիքա Սթոիխէա) երկի երեք գլուխներ: Արիսթոխենոս նկարագրած է «pyrrhic» (հրաշէկ) ռազմական պարի յարձակողական եւ պաշտպանողական շարժումները: Կողքի բարձրաքանդակը (Դ դար ն.ք.) կը պատկերէ այդ պարը: Հորիզոնական շարժումներ (խորէա) կ’արտայայտէին պարընկերներու հետ գործակցութիւն, իսկ ուղղահայեաց ոստումնային շարժումներ՝ (Օրխեսիս) եռանդ (5):  Արիսթոխենոս կը խօսի յատկապէս կշռոյթի մասին: Աշխատանքը լատիներէնի թարգմանուած է աւելի քան 19 դար ետք (1564), այդ նոյնպէս ցոյց կու տայ պարի անտեսումը ակադեմականներու կողմէ:

Նօթագրութեան ծանօթ առաջին նմոյշը Շումերական սալիկ մըն է (ԺԳ դար ն.ք.) ցաւոք անոր վերծանումը եւս ամբողջական չէ: Ներկայ համակարգի նախատիպարը կը պատկանի 11րդ դարու սկզբին ապրած վանականի մը, կը ծառայէր ժամերգութիւնները կարգաւորելու եւ պահպանելու: Հարկ է շեշտել որ այդ կը վերաբերէր երգեցողութեան, ոչ երաժշտական գործիքներու: Կագաւագրութիւնը նման բախտի չէր կրնար արժանանալ, որովհետեւ քրիստոնէութիւնը կ’արհամարհէր երկրայինը,  մարմինը, պարը կը ներկայացնէր հեթանոսական բարքեր: Այս նիւթին նախապէս անդրադարձած եմ:  Երաժշտական գործիքները եւս կ’առնջուէին հեթանոսական բարքերու հետ, թէեւ հին կտակարանը կ’ըսէ թէ Դաւիթ մարգարէն տաւիղ կը նուագէր, կ’երգեր եւ կը պարէր տաճարի սրբազնագոյն տապանի առաջ: Երգեհոնը եկեղեցիներու մէջ մուտք գործած է առաջին նօթագրութենէն աւելի քան երկու դար ետք միայն:

Հնդկաստանի մէջ սրբազան պարը շարունակուած է մինչեւ նոր ժամանակներ: Ծիսական պարը առնչուած է նաեւ «սրբազան տաճարի պոռնկութեան» հետ: Յատկապէս պերճախօս են «Խաճուրահօ» տաճարի որմնաքանդակները: Կողքի լուսանկարը ցոյց կու տայ Քոնաք տաճարի համեմատաբար ամօթխած քանդակներերէն նմոյշ մը: Կը թուի թէ աւանդը կը շարունակուի քօղարուած ձեւերով: Հայկական հեռատեսիլէն սփռուած երկու հնդկական սերիալներ այդ բներգով դրուագներ ներառած են: Կայ նաեւ առ նուազն մէկ վաւերագրական ժապաւէն.- Prostitutes օf God, Journeyman Pictures, 2012: Կատարումի հիմնական արձանագրութիւնն է «Նաթիա Շասթրա»-ն, որ համադրուած  Ն.Գ. Բ. Դարէն մինչեւ  Ք.Ե. Բ դարերուՆ ընթացքին: Այդ կենդանի աւանդին մէջ հաւանաբար կարիք չէ զգացուած շարժումներու նշանագրութեան:

Եւրոպայի մէջ պարագրութիւնը սկսաւ Զարթօնքէն ետք: Ուշ 16րդ դարու  ամենէ ծանօթ «դասագիրք»-ը կը պատկանի  Th. Arbeau-ի (5): Անոր յաջորդեցին բազմաթիւ այլ ուղեցոյցեր: Առաջին գրքերու հիմնական նպատակը իհարկէ … պալատական «սալոն»-ի պարեր ուսուցանելն էր: Պարը կը դիտուէր բարձրադիր օթեակներէ կամ պատշգամներէ: Այդ պատճառով շարժումները հորիզոնական էին, երկու տարածաչափային: Ուղղահայեաց շարժումներ (ոստումներ) նկատելի պիտի չըլլային: Պարող մարմիններու համաչափութիւնները նոյնպէս պիտի կորսուէին: Նկատելի էին լոկ բազմաթիւ պարողներէ կազմուած երկու տարածաչափային պատկերները եւ անոնց ձեւափոխութիւններու հոսքը (2,5):

Կողքի դասագիրքի էջին վրայ տեսնուած պարի յատակագիծը կ’ընդօրինակէ այդ շրջանի զարդանախշերը:  Պարը տուեալ մշակոյթի կողմէ ձեւաւորուած շարժուձեւերու շարան մըն է։  Շարժումները յաճախ ծածկագրուած են: Ծածկագիրը ճանաչելի է այդ մշակոյթը կրողներուն կողմէ: Որովհետեւ գոյ է պատում, ուրեմն գոյ են շարահիւսութիւն (syntax) եւ կառոյց, որ կրնայ շատ բարդ ըլլալ մանաւանդ յետ արդիական գործերու մէջ։

Հնագէտներ կը դժուարանան վերծանելու հին մշակոյթներու պարագրութեան նմոյշները նախ որովհետեւ այդ նմոյշները կցկտուր են: Ապա այն պատճառով որ բաւարար չափով տեղեկութիւն չունին։ Վերջապէս եւ այն պատճառով որ մինչեւ վերջերս ուսումնասիրութիւններ կատարող ակադեմականներու թիւը փոքր էր:

Լապանագրութիւն (Labanotation) .- 17րդ դարէն ետք պարագրութեան բազմաթիւ փորձեր կատարուեցան: Բայց այդ մեթոտները տարածում չգտան նախ այն պատճառով որ գործնական չէին ապա այն, որ պարագիրներէն ոմանք դիտմամբ կը բարդացնէին եւ ծածուկ կըե պահէին իրենց արձանագրութիւնները՝ իրենց «յղացք»-ները պաշտպանելու համար գողութիընէ (6): Այս կը յիշեցնէ մեհենագրութիւնները որոնք դիտաւորեալ կերպով դժուար վերծանելի էին, պահպանելու համար քրմական ընտրանիի հեղինակութիւնը:

Ռուտոլֆ ֆոն Լապան (1879-1958)  ազնուական ծագումով պարուսոյց մըն էր, որ ձեւաւորեց ամէնէ գործնական պարագրութիւնը: Այս իմաստով ան Մաշտոց մըն էր որ յղացաւ համեմատաբար դիւրամատչելի «այբուբեն», այլ ոչ ծածկագիր: Իր մեթոտը յետագային գործադրուեցաւ նաեւ անխօ՛ս հաղորդակցութեան տեսութիւններու մէջ: Լապանիշերը (Labanotation) ցոյց կու տան (7) .- ա.- Մարմնի շարժող մասը (գլուխ, աջ թեւ, եւն) , բ.- Շարժումի 9 ուղղութիւններ (Ձախ, աջ եւ առաջ, եւն տես կողքի գծապատկերը) ,  գ․- Շարժումի տեւողութիւնը , դ.- Շարժումի ուժականութիւնը (dynamism),  «Ճիգ»-ի աստիճանը։

  • Լապանի բոլոր ըմբռնումները Դասական էին: Շարժումի ոլորտը (kine-sphere) Եւկլիդեան է (Eucledes IV-III ն.ք.) ձեւաչափ մը, որ յետագային դարձաւ երեք տարածաչափային «քարթեզեան» (մեծարանք René Descartes-ի 1596-1650) երկրաչափութեան բարբառը:
  • Լապանի տարածային գեղագիտութեան երեսը ներշնչուած էր հին յունական աւանդներէ: Ծաւալները կը փորձէր տեսնել Պղատոնի «բիւրեղային» (crystal) ձեւերու համադրութեամբ (բուրգ, խորանարդ, եւն ): Անոնցմէ չորսը կը ներկայացնէին բնութեան չորս տարրերը.- Հող, ջուր, օդ եւ կրակ: Լապանի կը փորձէր մարդկային մարմնի եւ տարածութեան միջեւ «ներդաշնակ» յարաբերութիւներ ձեւաւորե
  • Շարժումի կառավարման ըմբռնումները հիմնուած էին Դասական Մեքանիքի սկզբունքներուն վրայ որոնք իրենց վերջնական հիանալիօրէն գեղեցիկ ձեւաւորումը ստացած էին 19րդ դարուն Լակրանժի (Giuseppe Luigi, comte de Lagrange 1736- 1813 ) եւ ալյոց շնորհիւ: Տեսական մեքանիքը այժմ «գոցուած նիւթ» է:
  • 20րդ դարու սեմին տեսաերիզներ կարելի դարձան: Ինծի ծանոթ առաջին նմոյշն է Carmencita-ն (1894) որ կը տեւէ 21 երկվարկեան: Տեսաերիզը պարի արձանագրութեան գործնական միջոց է: Այս մասին աւելի ուշ: Աւելի արդի պարուսոյցներ, ինչպէս Մերս Քանինկհամ, կը փորձեն ներմուծել նոր սկզբունքներ ինչպէս Յարաբերականութեան Տեսութիւնը, օրինակ, որ նախընտրեալ տարածաչափական սկզբնակէտ չ’ընդունիր (origin of coordinates, վերի գծապատկերին մէջ նշուած «Օ» տառով):

Պարի Բնագիտութիւնը .- Մարմինը ենթակայ է բնութեան օրէնքներուն եւ բնախօսական սահմանափակումներու (constraints): Պարուսոյցը իհարկէ պարտաւոր է գիտնալ թէ ո՛ր շարժումները կարելի են եւ որոնք՝ ոչ, բայց երբ հանդիսատե՛սը եւս ծանոթ ըլլայ «խաղի օրենքներուն», կրնայ աւելի լաւ գնահատել կատարումը: Այս ի զօրու է արուեստի բոլոր մարզերուն մէջ: Անոնք որ քիչ մը կը նուագեն, օրինակ, կը հասկնան թէ ինչ ըսել կ’ուզեմ:

Պիտի տամ քանի մը համեմատաբար պարզ օրինակներ:

Բարձրահասակ պարող մը կարճահասակ պարողէ մը աւելի բարձր պէտք է ցատկէ որպէսզի հանդիսատեսը նոյն համաչափ տպաւորութիւնը ստանայ: Բայց աւելի բարձր նետուած առարկայ մը աւելի ուշ կը վերադառնայ գետին, այսինքն բարձրահասակ պարողի մը ոստումը աւելի երկայն կը տեւէ: Այդ կրնայ համաչափ չըլլալ երաժշտական կշռոյթին:

Նոյն ուղղութեամբ, մարմնի «պտտուողական անշարժունակութիւն»-ը ( I – Rotational Inertia) շատ արագ կ’աւելնայ պարողի ծաւալին, ուրեմն եւ հասակին (H) հետ (I ~ H^6):  Եթէ մարմնի ձեւը բնախօսական օրէնքներու հետեւի, ապա 182սմ հասակ ունեցող պարող մը 165 սմ հասակ ունեցող պարողի ԿՐԿԻՆ ճիգը պէտք է գործադրէ ինքն իր շուրջ պտտուելու համար: Թերեւս այս պատճառով է որ բարձրահասակ պարողներ կը նախընտրեն նիհարակազմ ըլլալ:

Նման պատճառներով խոշորակազմ պարողներ աւելի արագ կը յոգնին եւ աւելի յաջող են դանդաղ պարերու մէջ: Նման երեւոյթներու ուսումնասիրութիւնը Scaling ( Համեմատագիտութիւն ) կը կոչուի:

Երբ թեւերը վեր բարձրանան, ծանրութեան կեդրոնը կը բարձրանայ: Ենթադրելով թէ քովի պատկերի մէջ տեսնուող տղու հասակը 184 սմ է, ծանրութեան կեդրոնը բարձրացած կ’ըլլայ 11,5 սմ: Ծանրութիւնը վեր բարձրացնելու համար հարկ է որ գետինը «վեր հրէ» պարողը: Երբ վեր ցատկած միջոցին պարողը միաժամանակ վեր բարձրացնէ իր թեւերը, յատակի յաւելեալ մղումը կը բարդուի իր սրունգներու մղումին, եւ կը ցատկէ աւելի բարձր: Եթէ ցատկելէ ետք , օդին մէջ եղած միջոցին վար առնէ թեւերը, կը «շահի» տարբերութիւնը եւ «կարճցած» մարմինը կը թուի աւելի վեր բարձրացած ըլլալ: Այսպիսով, օրինակ, սրունքներու նոյն ճիգով փոխանակ 50 սմ վեր ցատկելու, կրնայ 60-70 սմ ցատկել: Այդ կախեալ է ուսի մկաններու զօրութենէն: Ի դէպ յատակները տախտակամած կ’ըլլան որովհետեւ փայտէ լաստերը առաձգական են: Իսկ կը պատուին յատուկ ձգախեժով (rosin) որպէսզի ճիգ գործադրող պարողները չսահին(8): Բայց արդէն իսկ սահող ոտքերը շփումի նուազ դիմադրութեան կը զգան (9):

«Մեծ Ոստումը» (Grand jeté), որ մի քանի տարբերակներ ունի, օդին մէջ ծփալու տպաւորութիւն կը ձգէ: Այդ լոկ պատրանք է: Ծանրութեան կեդրոնը հազիւ 20 սմ կը բարձրանայ: Պարողը ճիգ կը թափէ ոչ թէ բարձր, այլ հեռու՛ ցատքէ: Մարմնի ձեւը այն խաբկանքը կը ստեղծէ թէ բարձր կը թռչի: «Խտացուած» գծապատկերին մէջ բարձրութեան եւ տարածքի համեմատութիւնները չեն պահպանուած:

Կ’ենդադրեմ թէ այսքանը բաւարար է ընթերցողը համոզելու թէ բնագիտութիւնը կրնայ օգտակար ըլլալ պարի շարժումները աւելի առարկայականորէն գնահատելու համար:  Պարի գեղա-գիտութիւնը բոլորովին ա՛յլ հարց է:

Պարի ընկալման մէջ էական դեր իհարկէ կը խաղայ ջղային համակարգը, ուրեմն եւ ջղագիտութիւնը: Այդ մասին յաջորդիւ, արդի զարգացումներու բաժնին մէջ:

18 Հոկտ. 2019   (Շարունակելի)

Էջատակեր

  1. Naughtin, Matthew Ballet Music : Handbook  2014
  2. Ballet Beyond Tradition Paskevska, Anna   2005
  3. Choreography & Narrative : Ballet’s Staging of Story and Desire Foster, Susan Leigh 1998
  4. The Routledge Dance Studies Reader Carter, Alexandra  1998
  5. A Measured Pace : Toward a Philosophical Understanding of the Arts of Dance Sparshott, Francis Edward 1995
  6. Sonja Carlson, Deconstructing Dance Documentation, Մագիստրոսական Թէզ, 2019
  7. Hutchinson-Guest, Ann. (1989). Choreo-Graphics; A Comparison of Dance Notation Systems from the Fifteenth Century to the Present. New York: Gordon and Breach.
  8. Physics & the Art of Dance Kenneth Laws 2002
  9. Որովհետեւ երկու մակերեսներու մասնիկները (molecule) նուազ ժամանակ կ’ունենան կապեր հաստատելու

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )