«ԽԱՉՎԵՐԱՑ՝ ՍՈ՞ՒՐ, ԹԷ՞ ՍԷՐ»

«Ան, որ սուր չունի, թող իր վերարկուն ծախէ եւ իրեն համար սուր գնէ» (Ղկ 22.36)

«Սուրդ տեղը դիր, որովհետեւ ո՛վ որ սուր կ՛առնէ, սուրով պիտի մեռնի» (Մտ 26.52)

Իւրայատուկ Տաղաւար

Խաչվերացի տօնը հինգերորդ եւ վերջին տաղաւար տօնն է Հայ եկեղեցւոյ եւ իւրայատուկ է երեք պատճառներով:

Նախ՝ միակ տաղաւար տօնն է, որուն դէպքը տեղի կ՛ունենայ Քրիստոսի ժամանակաշրջանէն դուրս եւ բաւական ուշ՝ 600 տարիներ ետք:

Երկրորդ՝ խորունկ էքիւմենիկէութիւն ունի: Անցեալին քրիստոնէական որեւէ տօն կամ որեւէ ազգի սուրբ կը պահուէր ու կը յիշատակուէր բոլոր եկեղեցիներուն կողմէ: Քրիստոնեայ եկեղեցւոյ առաջին պառակտումէն ետք այս միասնական դրուածքը իր վախճանը գտաւ, եւ ապագայի նոր պառակտումները նոյն ժխտական ազդեցութիւնը ունեցան: Խաչվերացի դրուագը տեղի կ՛ունենայ Քրիստոսի մարմնին բաժանումէն ետք եւ, այսուհանդերձ, ուղղափառ, արեւելեան ուղղափառ եւ կաթողիկէ եկեղեցիները բոլորն ալ կը յիշատակեն զայն: Առաւել եւս, նոյնիսկ՝ կարգ մը բողոքական եկեղեցիներ, ինչպէս անկլիքաներն ու լուտերականները կը յիշատակեն սոյն տօնը:

Վերջապէս, ան հազուադէպ քրիստոնեայ տօներէն մին է, որ հիմնուած է պատերազմական դրուագի մը վրայ եւ, այս առումով, միակը, որ կը յիշատակուի ամբողջ քրիստոնեայ աշխարհին կողմէ: Հոս կ՛արժէ փակագիծ մը բանալ՝ յստակացնելու, որ թէեւ Հայ Եկեղեցին ունի բազմաթիւ նման յիշատակութիւններ (սկսելով՝ 338 թուէն, Մամիկոնեան տոհմի նահապետ Վաչէ սպարապետի եւ հայ բազմաթիւ զինուորներու մարտիրոսութեամբ, որով Վարդանանցի սերունդէն մօտ հարիւր տարիներ առաջ անոնք արդէն կը յիշատակուէին որպէս Վաչէեան նահատակներ), սակայն ուրոյն երեւոյթ մըն է մերինը՝ հիմնուած մեր ազգի եւ հայրենիքի բաւականին դաժան ճակատագրին վրայ:

 

Անցուդարձերով Լի Պատմութիւն

Պէտք չէ մոռնալ, որ իւրաքանչիւր սրբադասուած անձ ապրած է, եւ ամէն նուիրականացած դէպք հոլովուած է նոյն եւ անփոփոխ աշխարհի ու մարդկային ընկերութիւններու սահմաններէն ներս: Առ այդ, եթէ մօտէն ուսումնասիրենք անոնց պատմական ենթապատկերը, հոն պիտի գտնենք այն, ինչ որ անբաժանելի մասնիկ եղած է երկրածիններուս՝ թէ՛ լաւը եւ թէ՛ վատը: Ու այս վերջինը իր բոլոր ծալքերով՝ մահ, սադրանք, դաւ, ատելութիւն, մաղձ եւ սպանութիւն: Բնականաբար նոյն վիճակը տիրապետած է նոյնիսկ կարգ մը քրիստոնեայ պետութիւններէ ու կայսրութիւններէ ներս: Նման հանգրուաններու է, երբ հոսանքին դիմադրող ու նուաճող անձեր եւ դէպքեր կ՛անմահանան:

614 թուին Պարսկաստանի Խոսրով Բ. Ափարվեզ (Յաղթական), իր բազմաթիւ նուաճումներուն կողքին, կը գրաւէ Երուսաղէմը ու ահաւոր կոտորածէ մը ետք աւար կը տանի անհամար գերիներ (ներառեալ՝ Երուսաղէմի հայոց Զաքարիա պատրիարքը), հարստութիւններ եւ քրիստոնէութեան սրբութիւն սրբոցը՝ Յիսուսի խաչափայտին մասունքը: Ողբ եւ ցասում կը տիրէ քրիստոնեայ աշխարհէն ներս:

Կարելի է պարտութիւնը մասամբ վերագրել Բիւզանդիոնի Փոկաս կայսրին ու իր բռնատիրական ընթացքին, որ տկարացուցած էր քրիստոնեայ կայսրութիւնը: Հոս՝ պատմութեան մայր էջին վրայ կ՛անցնի Հերակլ զօրավարը: Ան կը յաջողի գահընկէց ընել Փոկասը եւ տիրանալ կայսրութեան: Ապաշխարութեան ոգիով եւ իմաստուն քայլերով կը յաջողի վերախրախուսել Բիւզանդիոնը, միախմբել քրիստոնեայ ազգերը, եւ հսկայ բանակ մը կազմելով՝ միասնաբար կ՛արշաւեն, պարտութեան կը մատնեն Ափարվեզ արքան եւ 628 թուին կ՛ազատագրեն գիրիները, հողերն ու մանաւանդ խաչափայտը:

Արդար է յիշել, որ հայոց սպարապետ Մժեժ Գնունի եւ հայ բանակը անգնահատելի դերակատարութիւն արձանագրեցին՝ իբրեւ քաջագոյն ռազմագունդերէն մին եւ իրենց ցուցաբերած շրջանի ու ապահով ուղիներու հմտութեամբ: Նախքան մասունքը Երուսաղէմ վերադարձնելը, խաչափայտը թափօրով կ՛անցնի Քրիստոնեայ երկիրներէն՝սկսելով Հայաստան աշխարհէն:

Առանձին պայքար մըն է հոսանքը նուաճելը, եւ այլ պայքար մը՝ անկէ ետք դիմադրողական դիրքի վրայ մնալը: Նախորդներու գոռոզութենէն չտարուելու համար Հերակլ կայսրը ինք ծունկի եկած իր կառքին մէջ՝ Կոստանդնուպոլիսէն Երուսաղէմ կը վերադարձնէ խաչափայտը եւ իր ուսերով Գողգոթա կը բարձրացնէ՝ վերակառուցուած տաճարէն ներս զետեղելով զայն: Ու այսպէս կը հաստատուի եւ տօնելի կ՛ըլլայ Խաչի բարձրացումը՝ վերացումը:

Պատմագրական բաժինը աւարտելէ առաջ կ՛արժէ յիշել յաւելեալ կարգ մը միջանկեալ տուեալներ: Որոշ աղբիւրներ կը հաղորդեն, որ Հերակլ կայսրը հայկական ծագում ունէր: Խոսրով Բ. Ափարվեզ Սասանեան տոհմի վերջին արքան եղաւ: Իր մահէն ետք ներքին պառատկումներ ու պատերազմներ աստիճանաբար տկարացուցին կայսրութիւնը, եւ վրայ հասան նաեւ իսլամական արշաւանքները: 651 թուին տեղի ունեցաւ վերջնական անկումը Սասանեան կայսրութեան, 200 տարիներ ետք այն օրէն, երբ իրենք դաւաճանեցին իրենց Պարթեւական տոհմի զարմիկներուն… Շաղկապումն ու մեկնաբանութիւնները կը ձգենք ընթերցողին:

 

Ի՞նչ Քաղել Պատմութենէն

Այսքան հարուստ պատմութիւն՝ թէ՛ քաջագործութիւններով եւ թէ՛ կիրքերով լեցուն, թէ՛ ապաշխարութեամբ եւ թէ՛ արիւնահեղութեամբ դրոշմուած, ո՞րն է տօնելին, ի՞նչ է խրատը, ո՞ւր է հոգեւոր դասը:

Բնականաբար համաքրիստոնէական տօն եւ Հայ եկեղեցւոյ տաղաւարներու շարքին չէ անցած պատերազմն ու մահը ներբողելու համար: Անիկա սրբազան տօն չէ դարձած ըսելու համար՝«սո՛ւր գործածէ», այլ՝ քրիստոնէական միասնականութեան զօրութիւնը եւ հրամայականը հռչակելու:

Ինչպէս սկիզբը ակնարկեցինք, դէպքը կը պատահի քրիստոնեայ եկեղեցւոյ պառակտումէն ետք, որ ինքնին ցաւալի երեւոյթ մըն էր: Բայց այդ բաժանումը ունեցաւ նաեւ ժխտական ներգործութիւն՝ ի վնաս լոյսի որդիներուն եւ ի շահ չարի իշխանութեանց: Երկու դար ետք իր գագաթնակէտին հասաւ վնասը՝ Երուսաղէմի ահաւոր կոտորածով եւ խաչափայտի կողոպուտով: Եթէ Հերակլ եւ օրուան քրիստոնեայ ղեկավարները կարողացան զիրենք անջատող թշնամութիւնը մէկդի դնել եւ Յիսուսի ամենայաղթ սիրոյն յանձնուիլ, ապա այդ է պատճառը, որ Խաչվերացը կը գրաւէ նման դիրք մը:

Ի՞նչ օգուտ՝ պատմել Քրիստոսի հրաշափառ կեանքին տպաւորիչ դէպքերը, սրբակեաց անձերու կեանքն ու զոհողութիւնը եւ բոլոր մեղաւորաց բաշխուող երկնառաք փրկութիւնը՝զերծ սիրոյ շօշափելի արդիւնագործումէն: Կենաց Բանին քարոզչութիւնը՝ առանց միասնականութեան, կը նմանի «պղինձէ շեփորի մը, որ կը հնչէ» (Ա Կոր 13.1):

Ուրեմն, նախ եւ առաջ, Խաչվերացը պատմութիւն չէ սուրի, այլ մարմնաւորում՝ սիրոյ:

 

Հակասութիւններո՞վ Լի Աստուածաշունչ

Այսուհանդերձ, նկատի առնելով, որ սուրերով եւ բիրերով լեցուն դրուագ մըն է, պատշաճ առիթ մը կ՛ըլլայ նաեւ վերլուծելու այն հարցը, թէ ի՞նչ է Աստուծոյ կարծիքը այս մասին, սուր կրելը յանցա՞նք է, իսկ օգտագործելը՝ մե՞ղք:

Բարեբախտաբար Քրիստոս այս մասին խօսած է յստակօրէն, պատեհաբար, երբ կու գային ձերբակալելու զինք. «Ահա եկաւ… սուրերով եւ բիրերով զինուած մեծ ամբոխ մը» (Մտ 26:4756 եւ Ղկ 22:3553. այս երկու հատուածները պիտի հանդիսանան մեր ուսումնասիրութեան կորիզը):

Ղուկասի աւետարանին մէջ կը կարդանք մտերմիկ խօսակցութիւն մը՝ Յիսուսի եւ առաքեալներուն միջեւ, որ չէ արձանագրուած ուրիշ աւետարանիչի մօտ: Նախքան Ձիթենեաց լեռ բարձրանալը՝ իր աշակերտներուն կ՛ըսէ. «Ան, որ սուր չունի, թող իր վերարկուն ծախէ եւ իրեն համար սուր գնէ»: Առաքեալները կ՛ըսեն. «Տէ՛ր, ահաւասիկ հոս երկու սուր կայ», որուն Յիսուս կը պատասխանէ՝ «Կը բաւէ՛»: Աւելի ուշ, երբ աշակերկներէն մէկը սուրով կը հարուածէ ձերբակալողներէն մէկուն եւ ականջը կը կտրէ, Յիսուս նոյնանման խօսք մը կ՛ըսէ՝ «Կեցէ՛ք, կը բաւէ՛»:

Իսկ Մատթէոսի աւետարանին մէջ, երբ աշակերտը սուրը քաշելով կը կտրէ ձերբակալողին ականջը, Յիսուս կ՛ըսէ. «Սուրդ տեղը դիր, որովհետեւ ո՛վ որ սուր կ՛առնէ, սուրով պիտի մեռնի»:

Հայ եկեղեցին, ինչպէս՝ ուղղափառ բոլոր եկեղեցիները, կը հաւատան, որ Աստուածաշունչի բոլոր գիրքերը, Աստուծոյ ամբողջական ներշնչումը ունենալով հանդերձ, արձանագրուած են «իւրաքանչիւր գրողի առանձնայատկութիւններով» («Աստուածաշունչին վերաբերեալ ուսումնասիրութիւններ», Զարեհ արք. Ազնաւուրեան, 2007, էջ 5255): Բնական է ուրեմն, որ ոճի, ուսման, միջավայրի եւ այլ յատկանիշներու հիման վրայ հեղինակէ հեղինակ զանազանութիւններ կը գտնուին: Աւելի՛ն. այս մէկը անուղղակի ապացոյց մըն է Աստուածաշունչի վաւերականութեան կասկածողներուն, որոնցմէ յաճախ կը լսենք, թէ՝ «Այսքան տարիներ ետք, ո՞վ գիտէ, որքան բաներ փոխուած են»: Նիւթէն շատ չշեղելու համար պարզապէս ըսենք, որ եթէ իրապէս եղած են անձեր անցեալին, որոնք փորձած են փոփոխութիւններ ներմուծել Սուրբ Գիրքը աւելի համոզիչ դարձնելու համար, ապա այսքան զանազանութիւններ պիտի չհասնէին մեզի:

Անշուշտ, ինչպէս հաստատեցինք, կը հաւատանք, որ նոյն եւ  միակ աղբիւրէն ներշնչուած են բոլոր գրողները: Բայց որպէսզի այս տեսակէտը վաւերական ըլլայ, կ՛ենթադրուի, որ առանձնայատկութիւններէ անդին՝ հակասութիւններ չկան Աստուածաշունչին մէջ: Բայց ահա դէմ յանդիման կը գտնուինք երկու հատուածներու, որոնք էապէս հակասական կը թուին՝ «Ան, որ սուր չունի, թո՛ղ գնէ» եւ «Սուրդ տե՛ղը դիր»:

Երկու տարբերակներ կան որպէս՝ լուծում. կա՛մ հակասութիւն մըն է, վերջակէտ, եւ կա՛մ ներշնչողը գաղտնիք մը կը յայտնէ, ինչպէս Մարդու Որդին յաճախ կ՛ազդարարէր. «Ականջ ունեցողը թող լսէ» (Մտ 13.9, Մր 4.23, Ղկ 14.35, Յյտ 2.7):

Մեր տեսակէտն է, որ Աստուածաշունչի բոլոր այն հատուածները, որոնք արտաքնապէս հակասական կը թուին, իրողութեան մէջ դրսեւորումն են կեանքի ամէնէն բարդ հարցերուն: Երեւութապէս հակասական են, այո՛, բայց իրենց խորքը կը պարփակեն լուծում՝ այլապէս անհնար եւ անել խնդիրներու: Նախքան առաջարկելը, թէ ինչպէ՛ս կարելի է հաշտեցնել այս երկու հրամանները իրար հետ, տեսնենք, թէ Աստուածաշունչը իր ընդհանրութեան մէջ ի՛նչ կ՛ըսէ սուրի մասին:

 

Սուրը Արգիլուա՞ծ

Աստուածաշունի առաջին էջերէն իսկ յստակ է, որ մահը վատ բան մըն է: Սկզբնապէս գոյութիւն չունէր Աստուծոյ ծրագրին մէջ, բայց ինքնաբերաբար կը վերածուի ամէն մարդ արարածի դժբախտ վախճանին: Սակայն յստակ տարբերութիւն մը կայ մահուան եւ սպանութեան միջեւ: Մահը, թէեւ՝ դժբախտ, մարդկային կեանքի բնական հանգրուաներէն մէկը կը հանդիսանայ, իսկ սպանութիւնը՝ անբնական:

Աստուած է մահուան ժամն ու ոճը տնօրինողը, օրինակ՝ երբ Ադամի կը յայտնէ, թէ իր կեանքի բոլոր օրերուն հողը մշակելով պիտի ապրի եւ ինքնաբերաբար հողին պիտի վերադառնայ, ուրկէ առնուած էր (Ծն 3): Ու թէեւ իւրաքանչիւր արարածի բնական մահը տարբեր տարիքի եւ ոճի կրնայ հանդիպիլ, Ադամի «ճակատագրին», այսինքն՝ բնականացած վախճանին, ենթակայ ենք բոլորս:

Սպանութիւնը, սակայն, ոչ միայն դժբախտ է, նաեւ՝ անբնական, չար եւ Աստուծոյ տնօրինումը խախտող: Երբ Ադամի երկու զաւակներէն մին՝ Կայէն, իր եղբայրը՝ Աբէլը կը սպաննէ (Ծն 4), այս անգամ Ադամի զաւկին հող վերադարձը բնական չ՛ըլլար, որովհետեւ հողը «բերանը բացաւ եղբօրդ արիւնը քու ձեռքէդ ստանալու»: Եւ անբնական մահուան որպէս հետեւանք՝ Աբէլի «արիւնին ձայնը հողին մէջէն կ՛աղաղակէ» Աստուծոյ:

Առաջին յանցանքն էր, որ մարդ մարդու դէմ գործեց՝ մարդասպանութիւն: Ի դէպ, առաջին սպանութիւնը նաեւ եղբայրասպանութիւն էր: Աւելի՛ն. առաջին եղբայրասպանութիւնը կատարուեցաւ առաջին եղբայրներուն միջեւ: Ի տես այս ողբերգելի պատահարին, երբ Աստուած Մովսէսի միջոցով իր ժողովուրդին տասը պատուիրանները փոխանցեց, առաջինը, որ առնչուած էր մարդմարդ յարաբերութեան (եւ ոչ՝ մարդԱստուած), եւ որ արգելք մըն էր միանգամայն (մի՛), եղաւ սպանութեան հակառակ վեցերորդ պատուիրանը:

Եթէ մահը բնական է ու անխուսափելի, իսկ սպանութիւնը՝ չար եւ արգիլուած, ապա սուրը չէզոք պէտք է նկատել: Այլ խօսքով, չկայ պատուիրան մը Աստուաշունչին մէջ, որ կ՛արգիլէ սուրը, ինչպէս՝ որեւէ առարկայ, իր կամ գործիք, ինքնին կը մնայ անկենդան եւ արժեւորումէ զուրկ:

 

Սուրը Քաջալերուա՞ծ

Հաստատեցինք, որ սուրը արգիլուած չէ Սուրբ Գիրքերուն մէջ, բայց արդեօք դրական ձեւով ներկայացուած կամ քաջալերուա՞ծ է ուստեք: Ուղղակի կամ անուղղակի օրինակները շատ են:

Ա) Հին կտակարանին մէջ թէեւ Կայէնն է առաջին սպանութիւնը կատարողը, բայց առաջին «սուր» գործածողը ինքը չէ: Այս մէկը կը վերագրուի… նոյնինքն Աստուծոյ: Եդեմէն վռնտելէ ետք նախնամարդը, մուտքը ապահովաբար փակելու համար Աստուած քերովբէներ կը զետեղէ բոցավառ սուրերով միասին: Այլ խօսքով, իր ամէնէն հզօր հրեշտակներէն զինուոր կը կարգէ ու անոնց կը տրամադրէ սուրեր, որոնց որեւէ մարդկային զինական հնարք չի կարողանար գերազանցել:

Բ) Այլեւ, հինկտակարանեան պատմութիւններուն մէջ բազմիցս կը հանդիպինք առիթներու, երբ Աստուած միջամուխ կ՛ըլլայ ազգերու միջեւ գոյացող պատերազմներու, իր ժողովուրդին օգտակար ըլլալու, որպէսզի անոնք յաղթական դուրս գան: Այս մէկը կ՛իրագործէ կա՛մ բանակի զինուորներուն ներշնչելով գերմարդկային զօրութիւն եւ կա՛մ հրեշտակներ ուղարկելով անոնց կողքին:

Գ) Նոր կտակարանին անցնելով, մեր այսօրուան վերլուծած դրուագները երբ սերտենք, կը տեսնենք, որ Յիսուս չի վարանիր շուրջիններուն սխալները մատնանշելու: Օրինակ՝ ամբոխին կ՛ըսէ. «Աւազա՞կ եմ, որ այդպէս սուրերով եւ բիրերով վրաս կը յարձակիք զիս ձերբակալելու համար»: Նախ, ինչպէս առաքեալներուն պատւիրեց սուրերնին վերցնել, կրնար զինուորներուն ալ ըսել, թէ սուր կրելնին յանցանք մըն էր:

Ապա, սխալնին, որ կը մատնանշէ, իր անմեղ ըլլալն ու աւազակ չըլլալն է, այլ խօսքով, անուղղակիօրէն կը հաստատէ, թէ որոշ պարագաներու եւ անկարգ անձերու համար, ինչպէս, օրինակ, աւազակներու, զինուած կառավարական պաշտօնեայի գաղափարը խորթ չէ, այլ կարիք մըն է՝ միջավայրը ապահով պահելու, ինչպէս Աստուած ինք Եդեմը իր զինուորներով ապահոված էր երբեմն:

Առաւել, ամբոխին մէջ կը գտնուէին տարբեր պաշտօն ունեցող անձեր՝ «աւագ քահանաներ, տակառի սպաներ, երէցներ, քահանայապետին ծառան եւ այլն», այլ խօսքով բոլորն ալ զինուորներ չէին: Բայց երբեք անոնցմէ մէկուն չ՛ըսեր, որ սուր կամ զէնք շալկելու իրաւունք չունին: Դարձեալ անուղղակիօրէն կը հաստատէ, որ ի պահանջել հարկին՝ պարզ քաղաքացին ալ կրնայ արդարութիւնը պաշտպանելու համար ձերբակալութիւն ընել (Citizen՛s arrest):

Դ) Նոր կատարանին մէջ այլ առիթներու ալ կը հանդիպինք սուր կրելու հարցին: Տակաւին Յիսուս իր առաքելութեան չսկսած՝ Յովհաննէս Մկրտիչ կը պատրաստէր ժողովուրդը, եւ իր քով եկողները մէկմէկ կը հարցնէին՝ «Մենք ի՞նչ ընենք»: Երբ զինուորներ ներկայացան նոյն հարցումով, անոնց պատասխանեց. «Ոեւէ մէկէն բռնութեամբ եւ կամ զրպարտութիւն ընելով դրամ մի՛ առնէք: Ձեզի տրուած թոշակով գոհացէք» (Ղկ 3.14): Ո՛չ միայն սուր կրելու արգելքը չի վերացներ, այլեւ՝ կը հաստատէ անոնց պաշտօնը, բայց՝ մատնանշելով, որ ամէն պաշտօնեայի պէս՝ պէտք է գոհանան իրենց թոշակով, եւ սուր ու զօրութիւն ունենալնին չչարագործեն անձնական շահերու համար, այլ՝միայն իրենց պարտականութիւնը ամբողջացնելու:

Ե) Վերջապէս, վերադառնալով Ձիթենեաց լեռ, կ՛արժէ անդրադառնալ հետեւեալ անուղղակի ակնարկին ալ: Մատթէոսի աւետարանին մէջ, առաքեալին հրամայելէ ետք, որ սուրը վերցնէ, հետեւեալը կ՛ըսէ Քրիստոս. «Կը կարծես, թէ չե՞մ կրնար Հօրս աղաչել, որ հիմա աւելի քան տասներկու գունդ հրեշտակ ղրկէ ինծի»: Գունդը հազար զինուորէ բաղկացած բանակն էր: Այլ խօսքով, Եդեմի մուտքը պահակ կեցող բոցեղէն անպարտելի սուր կրող քերովբէներուն նման 12.000 հրեշտակներ կրնար իր պաշտպանութեան կանչել: Օգտագործելի տարբերակ մըն էր իրեն համար եւ բնական, ինչպէս իւրաքանչիւր քաղաք եւ թագաւորութիւն կարգ ու կանոնը պահող սրակիր զինուորներ ունի, նաեւ ոեւէ թագաւոր զինք պաշտպանող զինեալ ջոկատ կ՛ունենայ:

Այս բոլոր տուեալներուն վրայ հիմնուելով՝ կրնանք եզրակացընել, որ սուրը անհրաժեշտութիւն մըն է եւ չէ արգիլուած Աստուծոյ հայեացքով՝ «Ան, որ սուր չունի, թող գնէ»:

Սո՞ւր, թէ՞ սէր

Վերադառնանք այժմ ենթադրեալ հակասութեան: Արդէն ապացուցեցինք, որ Քրիստոսի խօսքերը պէտք չէ մեկնաբանել որպէս բացարձակ ժխտում սուրի եւ զէնքի: Բայց ինչպէ՞ս հասկնալ իր մօտեցումը, երբ տեղ մը առաքեալներուն կը պատուիրէ ամէն գնով սուր ապահովել (մինչեւ իսկ հագուստ վաճառելով, եթէ այլ միջոց չկայ), իսկ միւս կողմէն՝ հազիւ կարիքը ըլլայ սուր բարձրացնելու եւ անոնցմէ մէկը զայն գործածելով պաշտպանէ զինք, Յիսուս կը սաստէ, որ դադրին՝ «Սուր առնողը, սուրով պիտի մեռնի» ըսելով:

Դիւրին է խրթին հարցերու վերացական կամ հոգեւոր դարձուածք տալով բուն անելէն խուսափիլ: Բայց հոս յստակ է, որ առաքեալներուն ուղղուած սուր ապահովելու պատուէրը զուտ հոգեւոր իմաստ ունէր:

Ա) Նախ, երբ Ղուկասի աւետարանին մէջ պատուէրը կու տայ, առաքեալները կը յայտնեն, թէ արդէն երկու սուր ունին: Ինչպէս վերեւ յիշեցինք, Յիսուսի պատասխանը կ՛ըլլայ. «Կը բաւէ՛»: Եթէ խօսքը նիւթական սուրերու մասին էր, Յիսուս չէր կրնար ըսել կը բաւէ, քանզի նուազագոյնը տասներկու սուրերու կարիք պիտի ըլլար: Յիշենք, որ ան ընդհանուր կերպով չըսաւ «սուրեր ապահովեցէք», այլ՝ «ան, որ սուր չունի, թող… գնէ»՝ խօսքը իւրաքանչիւրին է: Ուրեմն, «կը բաւէ՛»ն կարելի է միայն հասկնալ որպէս զսպում/յանդիմանութիւն, ինչպէս աւելի ուշ, երբ աշակերտը կը հարուածէ ձերբակալողին ականջը, Յիսուս նոյնանման խօսքով կը դադրեցնէ նիւթական սուրի օգտագործումը. «Կեցէ՛ք, կը բաւէ՛»: Իսկ «սուր գնէ՛»ն կարելի է միայն հասկնալ որպէս աննիւթական սպառազինում:

Բ) Այս զսպումը միայն առաքեալներուն կ՛ընէ եւ ոչ ամբոխին, որովհետեւ անոնք տարբեր կոչում ունէին: Եթէ զինուորներուն պարտականութիւնը «աւազակներ… ձերբակալել է» եւ նոյնիսկ եթէ կը սխալէին իրենց ձերբակալած անձին հասցէին, բայց եւ այնպէս առաքեալներուն կոչումը նոյն նիւթական զէնքով հակադարձել չէր, ինչպէս աւելի ուշ Պիղատոսին յստակօրէն պիտի բացատրէր Յիսուս. «Եթէ իմ թագաւորութիւնս այս աշխարհէն ըլլար՝ անշուշտ իմ հետեւորդներս պիտի կռուէին, որպէսզի հրեաներուն ձեռքը չիյնամ» (Յհ 18.36):

Գ) Անշուշտ Քրիստոս քանիցս բացատրած էր առաքեալներուն, թէ ի՛նչ էր իր կոչումը որպէս Աստուածորդի, եւ ի՛նչ պէտք էր ըլլար իրենց կոչումը՝ որպէս իր հետեւորդները: Բնականաբար անոնք կը դժուարանային հասկնալ, թէ ինչպէս բնութեան հսկայական ուժերը սաստող իրենց Վարդապետը կրնար յանձնուիլ առանց պայքարի: Յիսուսի ծանօթ էր այս դժուարութիւնը, ու ան համբերութեամբ կը դաստիարակէր զանոնք, նոյնիսկ դասեր ջամբելով, որ յետադարձ ակնարկով միայն պիտի հասկցուէր: Օրինակ, երբ աշակերտներուն յիշեցուց, որ կրնար տասներկու գունդ հրեշտակ պատուիրել տեղնուտեղը, անոնք աւելի ուշ պիտի հասկընային իմաստը, որ կ՛ըսէր, թէ առաքեալները՝ տասներկու հոգի, հազիւ երկու սուրերով զինուած են, իսկ եթէ Յիսուս ինքզինք պաշտպանել ուզէր, իւրաքանչիւրին փոխարէն ամբողջ գունդ մը՝ հազար զինեալ հրեշտակներ,կրնար հրամայել։ Նշենք նաեւ, որ այդ հրեշտակներէն մէկը բաւարար էր ամբողջ ամբոխը պարտութեան մատնելու:

Դ) Հոգեւո՛ր սուր: Տարբե՛ր թագաւորութիւն: Իւրայատո՛ւկ կոչում: Այս բոլորը կու գան ապացուցելու, որ եթէ զինուորին սուրը մետաղն է, ապա Քրիստոսի հետեւորդին սուրը թուրը չէ, այլ՝ խաչը: Պատերազմի կոչուած է նաեւ, բայց հոգեւոր եւ չար ոգիներու իշխանութեանց դէմ՝ տարբեր թագաւորութեան մը հաստատման համար: Եւ մահը մաս կը կազմէ իր կոչումին, բայց ոչ սպանութեամբ, այլ՝ մարտիրոսութեամբ: Յստակացնենք անշուշտ, որ Քրիստոսի իւրաքանչիւր հետեւորդին կոչումը սուրի հար ւածով մեռնիլ չէ, ինչպէս առաքեալներուն կեանքը կ՛ապացուցէ՝ կայ մարտիրոսացում եւ կայ կենդանի մարտիրոսացում:

Իսկ Քրիստոսի կոչումը ամբողջական եւ անխուսափելի մարտիրոսացում էր: Բացատրելէ ետք, որ կրնայ տասներկու գունդ հրեշտակ հրամայել, եթէ ուզէ, հետեւեալը կ՛աւելցնէ. «Սակայն ինչպէ՞ս պիտի իրականանան Սուրբ գիրքերուն մէջ գրուածները, թէ այսպէս պէտք է ըլլայ»: Նոյնանման արտայայտութիւն մը կը գտնենք Յովհաննէսի աւետարանին մէջ (18:1011): Սուր բառին առաջին անգամ կը հանդիպինք, երբ առաքեալը ձերբակալողին ականջը կը կտրէ, եւ հոն յիշուած են երեք հետաքրքրական տուեալներ՝բացակայ միւս աւետարանիչներուն մօտ: Կը սորվինք, թէ առաքեալը Պետրոսն է: Ձերբակալողին անունն իսկ յիշուած է՝ «Քահանայապետին ծառան[…]անունը Մաղքոս»: Եւ կ՛իմանանք նոյնիսկ աջ ականջը ըլլալը: Ու Յիսուս կ՛աւարտէ. «Սուրդ իր պատեանը դիր. տառապանքի բաժակը, որ Հայրս տուաւ ինծի, պիտի չխմե՞մ կը կարծես»։

«Սուրբ գիրքերուն մէջ գրուածները» եւ «Հօրը տուած տառապանքի բաժակը» խօսքերը կարդալով, դժուար է չյիշել մահուան եւ սպանութեան բաղդատականը: Հաստատեցինք, որ մահը բնական է, իսկ սպանութիւնը անբնական եւ չար. նաեւ՝ որ մահուան Աստուած է տնօրինողը, իսկ սպանութիւն տեղի կ՛ունենայ, երբ մարդ խախտէ այդ տնօրինումը:

Ինչպէ՞ս ուրեմն հասկնալ Յիսուսի սպանութիւնը, եթէ «գրուած էր արդէն» ու «Հօրը կողմէ տրուած բաժակ»: Կարելի՞ է, որ Աստուած ինք ալ խախտէ բնական մահը ու սպանութեան տնօրինողի՞ վերածուի: Այո՛, Աստուած խախտեց բնական տնօրինումը, բայց ո՛չ սպանութեամբ, այլ կենսագործութեամբ:

Յիշենք, որ երբ Կայէն Աբէլը սպաննեց, ան բնական կերպով չվերադարձաւ հողին՝ «բերանը բացաւ եղբօրդ արիւնը քու ձեռքէդ ստանալու»: Իսկ իր արեան ձայնը հողին մէջէն կ՛աղաղակէր Աստուծոյ՝ խախտումին փոխարէն արդարութիւն պահանջելով: Եւ պատմութեան մէջ նոյնն է պարագան բոլոր այն մարդ արարածներուն, որոնց արդարութիւնը կլանուած է իրենց ձեռքէն: Աշխարհի հողէն ելած աղաղակը այդքան բարձր էր, որ Աստուծոյ ականջը եթէ ցաւիլ կարողանար…

Որպէս պատասխան հողէն հառաչող այս աղաղակին, Յաւիտենականը որոշեց նոյն հողէն մարմին առնել, իր տնօրինումով մահը ճաշակել ու սպանութեան վերջնական հարուած մը տալ՝ ինքնիր ձեռքով իր արիւնը յանձնելով հողին:

Բայց Քրիստոս մարմնացաւ ու այդ բաժակը խմեց ո՛չ միայն սուրով սպաննուողներուն համար, այլ նաեւ սպաննողներուն համար: Մեղաւորներուն համար ալ մարդացաւ, որովհետեւ քրիստոնէութիւնը խաղաղութեան եւ սիրոյ կրօնքն է par excellence. «Եւ չեմ դատապարտեր ան, որ իմ խօսքերս կը լսէ, սակայն չի գործադրեր, որովհետեւ չեմ եկած աշխարհը դատապարտելու, այլ՝ աշխարհը փրկելու» (Յհ. 12.47):

 

Ականջակսկիծ Աղաղակ

Ձիթենեաց լերան խաւարապատ այդ երեկոն, երբ ամբոխը մէկ կողմէն կը հրմշտկէր, առաքեալները միւս կողմէն կը ջանային իրենց ուսուցիչը պաշտպանել, հետաքրքրական դէպք մը կը պատահի: Ներկաներուն ձայնն ու իրարանցումը եթէ կարողանանք պահ մը անջատել, հոն կեդրոնը պիտի տեսնենք երեք անձեր՝ Յիսուս, Պետրոս եւ Մաղքոս: Իսկ տիրապետող պատկերը բնականին խախտումն է: Անմահը մարդացած է եւ մահկանացու: Անմեղը՝ Պետրոս, սուրը ձեռին, կը հարուածէ մեղաւորը՝ Մաղքոս: Մաղքոս, որ եկած էր Աւազակը ձերբակալելու, այժմ ոչինչ կը լսէ, բայց ականջի ցաւը աննկարագրելի աստիճանի կը հասնի: Աչքերով կը սպասէ երկրորդ եւ մահացու հարուածին, բայց փոխարէնը կը տեսնէ, առանց հասկնալու, թէ ի՛նչ կ՛ըսէ, որ Աւազակը իր հետեւորդին սուրը ետ կը քաշէ պատեանին մէջ, ու, ծունկի գալով իր դիմաց, հողախառն ականջը կ՛առնէ արիւնախառն հողին վրայէն ու կը բարձրացնէ: Մէկ անգամէն ցաւը կը նահանջէ, եւ աղմուկն ու հրմշտուքը ետ կը սկսի լսել ու զգալ: Յաջորդ դէպքերը ակնթարթի պէս կ՛անցնին, մինչ ինք կը մնայ առանձին Ձիթենեաց լերան վրայ, ծնրադիր, նոյն տեղը, ուր ինկած էր: Տակաւին ցնցուած ամբողջ պատահարէն, ձեռքը կը բարձրացնէ աջ ականջին ու կը շօշափէ: Ո՞վ էր այս Աւազակը…

Սոյն դէպքը, յարգելի՛ ընթերցող, մեզի կը յայտնէ սրբազան ճշմարտութիւններ: Նախ՝ թէ բոլորս ալ անմեղ ենք միանգամայն ե՛ւ մեղաւոր. եւ եթէ մինչեւ հոս հասած ենք ընթերցելով՝ հակասութիւններ հասկնալու ատակ:

Կը յայտնուի նաեւ, թէ Աստուած մարմնացաւ մեր ցաւերը կրելու եւ մեր բեռը թեթեւցնելու համար. եւ կրնայ ըլլալ, որ Մաղքոս այդ սրընթաց պահուն՝ մասամբ մը Աստուծոյ ցաւը հասկցաւ, որ դարերով սուրի հարուածի նման կը լսէր արդարապահանջ աղաղակները:

Եւ վերջապէս, կը յայտնուի մեզի միակ անմեղը՝ Աւազակը: Ամբոխը ատեանէ ատեան հրմշտկելով զինք, վերջապէս կը հասնի օրուան բարձրագոյն դատարանը՝ կառավարիչին պալատը (Յհ 1819): Պիղատոս կը հարցնէ. «Ի՞նչ բանով կ՛ամբաստանէք այս մարդը»: Անոնք կը պատասխանեն. «Եթէ այս մարդը չարագործ չըլլար՝ քեզի չէինք յանձներ զայն»։ Պիղատոս ինքնաբերաբար կ՛անդրադառնայ, որ դիմացինը աւազակ չէ, այլ՝ անմեղ մը: Եւ ամէն ջանք ի գործ կը դնէ զինք սուրէն ազատելու (19.12), բայց վերջ ի վերջոյ կը յաձնուի անոնց աղաղակներուն:

Այս միջոցին պէտք է դարձեալ կանգ առնել անդրադառնալու, որ Աստուած, երկնաւոր Հայրը Քրիստոսի, դարձեալ աղաղակներէն կը կսկծի: Բայց այս անգամ ոչ թէ անմեղներուն, որոնց արիւնը հողին մէջէն արդարութիւն կը պահանջէ, այլ աղաղակները մեղաւոր մարդոց, որոնք հողին վրայէն անարդար արեան հեղումը կը պահանջեն միակ ճշմարիտ անմեղին: Նախ «ղեկավարները կ՛աղաղակեն» (19.12). ապա «բոլորը       միասին կ՛աղաղակեն» (18.12). յետոյ «բարձրաձայն կ՛աղաղակեն» (19.6), եւ վերջապէս «կ՛աղաղակեն. Սպաննէ՛ զայն, սպաննէ՛ զայն, խա՛չը հանէ զինք» (19.15):

 

Խաչվերացը Սուր Ե՛ւ Սէր

Խաչ վերացաւ մեր Տէրը մեզի՝ հաւատացեալ ժողովուրդիս համար: Խաչափայտը անցաւ հեթանոսներուն ձեռքը, բայց ան արդէն իսկ եկած էր արդարներուն ե՛ւ մեղաւորներուն համար, Աբէլի ե՛ւ Կայէնի համար: Խաչին հաւատացողները, ըլլան անոնք Պետրոսներ ե՛ւ կամ Մաղքոսներ՝ փրկուեցան: Եւ խաչափայտը վերադարձաւ Քրիստոսի հետեւորդներուն:

«Մենք եղած ենք խաղաղասէր ժողովուրդ եւ երբեք ուրիշին իրաւունքը չենք փորձած խլել, սակայն չենք արտօնած միաժամանակ, որ մեր թշնամիները մեր արդար իրաւունքները ոտնահարեն։ Թշնամին պէտք է լաւ իմանայ, որ Արցախի մեր ժողովուրդը առանձին չէ, այլ ունի ողջ հայ ժողովուրդին զօրակցութիւնը։ Պատմութիւնը մեզի սորվեցուցած է, որ ճակատագրական պահերուն միասնական ուժը մեր մեծագոյն զէնքն է, հետեւաբար այսօր եւս ողջ հայ ժողովուրդը միասնական այս ուժը պիտի օգտագործէ՝ զօրակցելու Արցախի մեր ժողովուրդին եւ պաշտպանելու մեր նահատակներու արեամբ սրբագործուած հողը» (Արամ Ա. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս, չորեքշաբթի, 13 ապրիլ 2016, «Գանձասար»)։

Մենք կը մնանք միանգամայն Սուրի եւ Սիրոյ ժողովուրդ: Մեր հոգեւոր սուսերը անընդհատ ճօճած եւ միշտ բոցավառ: Իսկ երկաթէ մեր շերեփը իր պատեանին մէջ, բայց Քրիստոսի գունդգունդ հրեշտակներուն օրհնութիւնը վայելող, պատրաստ դուրս գալու, ինչպէս հայազգի Հերակլ իր սուրը պարզեց արդարութեան հողերը, գերիներն ու մասունքները ազատագրելու համար: Այսօր առաւել քան երբեք մեր հողերը սրբագործուած են անթիւ նահատակներու, անմեղներու եւ սուրբերու արեամբ, որոնց աղաղակին արձագանգը արդարութիւն կը պահանջէ:

Բայց մեր փրկութեան յոյսը սուրը չէ, ոչ ալ աշխարհի արդարութիւնը, եւ մանաւանդ՝ ոչ անոնց ձայնակցութիւնը, այլ հակասութիւններու հակասութիւնը՝ խաչ բարձրացած մահը յաղթանակող մարդացեալ Աստուածորդին՝ Յիսուս Քրիստոսը: Ան, որ մեզի վստահեցաւ հզօրագոյն սուրը՝ սէր եւ միասնականութիւն:

 

ՀՐԱՆԴ ՎՐԴ. ԹԱՀԱՆԵԱՆ

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն

Like on Facebook
  •  
  •  
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )