Ռ. Հ.
Եկէք` պահ մը վերստին կարդանք Պետրոս Դուրեանը.
«Այս ճակատագիրն ինչ սեւ է, Աստուած,
Արդեօք դամբանի մրուրո՞վ է գծուած…»:
Տխուր էր Դուրեան ու կը հաւատար, որ իր ճակատագիրը գրուած է դամբանի սեւ մելանով: Ասիկա անդրադարձումն է այն մարդուն, որ դժբախտ է, որ չէ կրցած երջանկութիւնը վայելել իր կեանքին մէջ: Եթէ դժբախտ է, եթէ կը հաւատայ, որ բախտը զինքը նետած է անբախտութիւններու այնպիսի տոպրակի մը մէջ, ուրկէ դուրս չի կրնար ելլել, բնականաբար ատոր ամբողջ պատասխանատուութիւնը պիտի բեռցնէ սեւ մելանով իր ճակտին վրայ արձանագրուած անէծքի մը: Երջանիկ մարդը այսպիսի հոգ մը չունի: Ան որ ըսենք, թէ բախտաւոր աստղի տակ ծնած է, եւ որ կը վայելէ կեանքի հնարաւոր կամ նոյնիսկ անկարելի երջանկութիւնները, երբեք պիտի չգոչէ.
Այս ճակատագիրն ի՜նչ վարդագոյն է, Աստուա՛ծ,
Արդեօք արեւածագով ու երգո՞վ է գծուած:
Չէ՛: Աշխարհի վրայ ոչ մէկ Պետրոս Դուրեան պիտի գրէ այսպիսի երկու տողեր: Կարծես մենք ճակատագիր ըսուածը կը յիշենք այն ատեն միայն, երբ բան մը ժխտական գնացք ունի, բան մը, որ անյաջողութիւն բերած է, բան մը, որուն ապագան մութ է ու հարցական , բան մը, որ հաւանաբար մեր ուզածն ու սպասածը չէր: Այս տեսակէտով է, որ կրնանք վախնալ այս «ճակատագիր» բառէն: Իսկ երբ ամէն ինչ լաւ է, երբ ոչինչ ունինք գանգատելու, ինչո՞ւ պիտի մտածենք այդ «ճակատագիր» ըսուածին մասին: Նոյնիսկ ունինք համարձակութիւնը հաւատալու, որ մենք ենք, որ ստեղծեցինք մեր այդ երջանկութիւնը: Կրնանք մենք մեզ շնորհաւորել մեր այդ յաջողութեան համար, կրնանք հպարտանալ այն կարողութիւններով ու հնարամտութիւններով, կամ` այն իմաստութեամբ կամ հեռատեսութեամբ, զոր ունենալ կը կարծենք, եւ որոնց շնորհիւ է, որ կեանքի մէջ փայլուն ճամբայ բացինք մեր առջեւ: Ասիկա ճակատագիր չէ այլեւս, ասիկա մեր չար բախտին կողմէ մեզի պարտադրուած այն վանդակը չէ, որմէ դուրս չենք կրնար ելլել: Ճակատագիրը միշտ միւսին համար է, անբախտ վերջաբանին համար:
Եւ քանի որ երկրագունդը լեցուն է անբախտ ու դժբախտ մարդոցմով, որոնք շարունակ կ՛ողբան իրենց սեւ ու «դամբանի մրուրով գծուած» ճակատագիրը, մենք երբեմն մեր աչքերը պիտի յառենք աստղերուն ու հարց պիտի տանք, թէ ի՞նչ վերապահուած է մեզի տակաւին սա գալիք օրերուն մէջ, եւ թէ` կա՞յ մէկը կամ կա՞յ ուժ մը, որ այժմէն գիտէ, թէ ի՛նչ վերապահուած է մեզի սա գալիք օրերուն մէջ:
Գիտենք, բայց թերեւս կը նախընտրենք յաճախ մոռնալ, որ չենք գիտեր, թէ ի՛նչ պիտի պատահի հինգ վայրկեան վերջ: Ահաւասիկ` կոշտ օրինակ մը: Մէկը սա պահուն կեանքի գեղեցկութիւնը լիուլի կ՛ապրի ու ապրելու երջանկութիւնը ցմրուր կը քամէ, շարունակ երջանկութիւն կը ցոլացնէ իր շուրջ` առանց գիտնալու, որ հինգ վայրկեան վերջ արկածի մը զոհ պիտ երթայ: Դժուար չէ պատկերացնել, թէ ի՛նչ ահաւոր, ի՛նչ ողբերգական, սակայն ի՛նչ անակնկալ անկիւնադարձ է այս: Արկած մը պիտի պատահի ու չեք գիտեր: Բայց մետալին միւս կողմն ալ կայ: Թերեւս ալ ո՛չ մէկ արկած պիտի պատահի, ու չենք գիտեր: Թերեւս տակաւին յիսուն տարուան կեանք մը կը սպասէ մեզի ու չենք գիտեր: Մէկ բան գիտենք: Կը քալենք` իբր թէ դէպի առջեւ նայելով ու մեր քայլերուն ուշադրութիւն ընելով: Բայց իրականութեան մէջ կը քալենք` առանց մեր առջեւը տեսնելու: Մեր առջեւը մթութիւն կայ: Պիտի տեսնենք միայն անցնելէ վերջ, երբ այլեւս շատ ուշ է, ու վերադարձ չկայ: Մայր Բնութիւնը այստեղ մեզի համար ստեղծած է օրէնք մը: Անողոք օրէնք մը: Ամէն ինչ պիտի տեսնենք միայն պատահելէն վերջ: Երբեք պատահելէն առաջ: Տուփի առջեւն ենք ու միայն տուփը բանալէ վերջ է, որ կրնանք տեսնել, թէ տուփը պարա՞պ է, թէ՞ լեցուն, տուփը հաճելի՞ նիւթ կը պարունակէ, թէ՞ անհաճոյ, տուփը բախտ բերա՞ւ մեզի, թէ՞ ոչ:
Ամէն անգամ որ կը մտածեմ այս ճակատագիր ըսուածին մասին, կ՛երեւակայեմ, որ օդանաւ մըն եմ, որ կը թռչիմ երկնքի անսահմանութեան մէջ: Զիս շրջապատող ամբողջ աշխարհը ճամբայ է, ուղեգիծ է ինծի համար, կրնամ ընտրել այդ հազարաւոր, տասնեակ հազարաւոր ուղղութիւններէն որեւէ մէկը:, կրնամ ընտրել տասնեակ հազարաւոր ուղեգիծներուն այս կամ այն մէկը: Միայն թէ, ո՞ր մէկը պէտք է ընտրեմ: Տասնեակ հազար ուղեգիծներէն ամէն մէկը զիս տարբեր, բոլորովին տարբեր տեղ մը կը տանի: Այնքան տարբեր, որքանը չեմ կրնար երեւակայել: Եթէ մտածենք, չենք կրնար չսարսափիլ: Բոլոր սկզբնակէտերը իրարու շատ մօտիկ են գրեթէ իրարու հետ նոյնացած են, բայց անոնց վերջակէտերը որքա՛ն հեռացած են իրարմէ, որքա՛ն տարբեր են մէկզմէկէ:
Կ՛երեւակայեմ, որ օդանաւ մըն եմ ազատ թռիչքով, բայց` շփոթահար, հազարումէկ ուղղութիւններէ հմայուած, կամ` հազարումէկ ուղղութիւններու դիմաց վարանոտ: Մինչդեռ գիտեմ, որ իրաւ օդանաւը միշտ մէկ ուղեգիծ միայն ունի, ու այդ ուղեգիծը ճշդուած է առաջուց: Որովհետեւ անոր միայն մեկնակէտը չէ, որ յայտնի է, յայտնի է նաեւ անոր հասնելիք կէտը: Եւ երկու կէտերուն միջեւ մէկ ճամբայ միայն կայ: Հարիւր անգամ ալ եթէ թռի, այդ նոյն ու մէկ ճամբուն վրայէն պիտի երթայ: Ասիկա ճակատագի՞ր է օդանաւին համար: Ասիկա ազատութեան պակա՞ս է օդանաւին համար: Թէ ոչ ասիկա տեղ հասնելու երջանկութեան ապահովութիւնն է:
Եթէ կայ մէկը, որ գիտէ, թող պատասխանէ:
