ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ
Երեւանի մէջ 2016-ին լոյս տեսաւ Զարեհ արք. Ազնաւորեանի «Հաւատամքի մեկնութիւն»-ը, բաղկացած` 635 էջերէ: Գիրքը հրատարակութեան պատրաստած են Յակոբ Քորթմոսեան եւ Գէորգ Եազըճեան:
Զարեհ սրբազան կ՛ըսէ, որ «Հաւատամք»-ը մեր հաւատքին արտայայտութիւնն է: Քրիստոնէական հաւատքի ճշմարտութիւնները Քրիստոս Ինք յայտնեց մեզի, թէ՛ Հին Կտակարանով` գրաւոր, թէ՛ ալ Իր մարդեղութեան ընթացքին` բերանացի: Առաքեալները այս ճշմարտութիւններուն պահապանները եւ փոխանցողները եղան, թէ՛ բերանացի քարոզութեամբ եւ թէ՛ գրաւոր` Նոր Կտակարանի գիրքերուն մէջ: Եկեղեցին ժառանգեց այդ ճշմարտութիւններուն աւանդը եւ զ այն նախաձախնդրօրէն պահեց առաքելական յաջորդութեամբ:
Զարեհ սրբազան կը շարունակէ ըսելով, որ եկեղեցին հաւատքի համայնք մըն է, այսինքն` հաւատացո՛ղ համայնք մըն է, միակ հաւատքի մը շուրջ խմբուած եւ միակ հաւատքով մը կապուած համայնք մըն է: «Հաւատամք»-ը արտացոլումն է այդ հաւատքին: Ո՛չ միայն խտացումն է եկեղեցւոյ հաւատալիքներուն, այլ նաեւ` հաւատքի փորձառութեան: «Հաւատամք»-ը հիմքն է եկեղեցւոյ դաւանութեան, որով կ՛արտայայտենք Քրիստոսի մեր պատկանելիութիւնը, մեր ինքնութիւնը: Եկեղեցին հաւաքական մարմին մըն է: Միակ մարմնին մը` բազմաթիւ անդամներով: Իսկ այդ անդամները տեղական եկեղեցիներն են, ինչպէս նաեւ իւրաքանչիւր եկեղեցին բաղկացնող անդամները` առանձնաբար ու հաւաքաբար: «Հաւատամք»-ը հիմքն է եկեղեցւոյ միութեան:
Շատ կարեւոր է գիտնալ, որ մեր «Հաւատամք»-ը զուտ Աստուածաշնչական տուեալներու վրայ կը հիմնուի: Կարելի է ըսել, որ ան Աստուածաշնչական ճշմարտութիւններու խտացումը եւ համագումարն է:
«Հաւատամք»-ը յատկապէս կը շեշտէ, թէ Աստուած է «Արարիչը տեսանելի թէ անտեսանելի (արարածներուն)»: «Հաւատամք»-ը յստակօրէն կը հաստատէ, թէ բոլոր գոյութիւնները, հոգեղէն ըլլան թէ մարմնեղէն, մեզի համար տեսանելի ըլլան թէ անտեսանելի, ստեղծուած են միակ Արարիչէն, Աստուծոյ կողմէ: Աստուած միայն տիեզերքի ստեղծիչը չէ, այլ նաեւ` նախախնամողը. այսինքն` զայն խնամողը, պահողը, անոր մասին հոգացողը, աշխարհին եւ մարդուն վիճակով զբաղողը: «Հաւատամք»-ը յստակօրէն կը հաստատէ, թէ Աստուծոյ բոլոր ստեղծածներն ալ բարի են, ո՛չ միայն հոգեղէնները, այլ նաեւ` մարմնաւորները: Աստուած աշխարհը մարդուն համար ստեղծեց եւ մարդը` Իր սիրոյն եւ Իր փառքին համար:
Զարեհ սրբազան կ՛ըսէ, որ Աստուած մէկ է: Մէկութիւնը յատուկ է Ամենասուրբ Երրորդութեան անձերէն իւրաքանչիւրին եւ երեքին միասնաբար: Մէկ եւ նոյն Տէր Յիսուս Քրիստոսի երկու բնութիւններուն, այսինքն` Աստուածութեան եւ մարդկութեան միջեւ բաժանում չկայ:
Յիսուս եբրայերէն անուն մըն է, որ կը նշանակէ` «Տէրը կը փրկէ»: «Քրիստոս»-ը անուն չէ, այլ` տիտղոս մը: «Քրիստոս» յունարէն բառ մըն է, որ կը նշանակէ` Օծեալ:
Քրիստոս Իր մարդեղութեամբ մարդը վերադարձուց իր սկզբնական արդարութեան եւ սրբութեան` փորձութիւններու դիմաց եւ չարին վրայ մարդուն կատարեալ յաղթանակը ապահովելով, Իր մարմինին մէջ սպաննելով մեղքը, մարդը ազատագրելով մեղքին ճիրաններէն:
Զարեհ սրբազան կը նշէ, որ եկեղեցի կը նշանակէ հաւաքոյթ, մանաւանդ` պաշտամունքային հաւաքոյթ: Եկեղեցին այս աշխարհին վրայ Աստուծոյ ժողովուրդն է, Անոր «ժառանգութիւնը»: Աստուծոյ հաւատարիմներուն հաւաքոյթն է ան, մարդկութեան աստուածապաշտ սերունդը, Սէթի սերունդը, Աստուծոյ «սեփական ժողովուրդը», Իր «ժառանգութիւնը»: Եկեղեցին այս աշխարհին վրայ երկինքի քաղաքացիութեան պատրաստութեան վայրն է` Աստուծոյ օրէնքներուն պահպանութեամբ: Եկեղեցին, իբրեւ Աստուծոյ ժողովուրդ, պէտք է ապրի համաձայն Աստուծոյ դրած օրէնքներուն, որոնք Երկնային Հայրենիքին սահմանադրութիւնը կը կազմեն: Եկեղեցին այս աշխարհին վրայ Աստուծոյ ընտանիքն է: Իր ժողովուրդին հետ Աստուծոյ կապը ծնողական ջերմ կապն է: Եկեղեցին ոչ միայն Աստուծոյ ժողովուրդն է, այլ մանաւանդ` Անոր ընտանիքը, ուր բոլորը Անոր որդիներն ու դուստրերն են:
Եկեղեցին այս աշխարհին վրայ Աստուծոյ Արքայութեան նախանկարն է: Մենք ամէն օր Աստուծմէ կը խնդրենք, որ Իր թագաւորութիւնը գայ: Ամբողջ եկեղեցին արքայութեան այդ սպասումով է, որ կ՛ապրի, կ՛աղօթէ եւ արթուն կը հսկէ:
Զարեհ սրբազան կը բացատրէ ըսելով, որ եկեղեցին միայն մէկ վայրի մէջ հաւաքուած հաւատացեալները չի նշեր, այլ` աշխարհի վրայ որեւէ տեղ գտնուող հաւատացեալներու ամբողջութիւնը, իբրեւ ընդհանրական մէկ մարմին: Եկեղեցին միայն այս աշխարհի վրայ գտնուող հաւատացեալներուն ամբողջութիւնը չէ, այլ նաեւ` գումարը անոնց, որոնք այժմ մեզմէ բաժնուած, բայց անբաժանելի մասն են Քրիստոսի մարմինին` եկեղեցիին: Այս աշխարհին վրայ գտնուողները կը կոչենք Զինուորեալ եկեղեցին, որովհետեւ ներկայ կեանքին մէջ կը շարունակեն իրենց հոգեւոր պայքարը մղել չարին դէմ. մինչդեռ այս կեանքէն հեռացածները կը կոչենք Յաղթական եկեղեցի, որովհետեւ իրենց պայքարը մղած, չարին դէմ յաղթած եւ երկինքի մէջ վերջնականօրէն Քրիստոսի միացած` իրենց ապագայ փառքն ու երանութիւնը կը նախաճաշակեն այժմէն:
Եկեղեցին մէկ է իր գլուխով` Քրիստոսով: Քրիստոս Ինքն է եկեղեցին ղեկավարողը եւ առաջնորդողը: Այդ կառավարութիւնը Քրիստոս կ՛իրագործէ մարդկային ձեռքերով, Իր առաքեալներով եւ եկեղեցւոյ վրայ կարգուած հովիւներով: Ինքն է եկեղեցին խամողը եւ պահողը, անոր ճշմարիտ հովիւը:
Եկեղեցին մէկ է իր հաւատքով: Այս հաւատքը ամբողջութիւնն է այն հաւատացեալներուն, որոնց վրայ խարսխուած է ան: Այդ հաւատալիքները Աստուածաշունչին մեզի ընծայած ճշմարտութիւններն են, որոնք Աստուծոյ եւ մեր փրկագործութեան վերաբերող դաւանութիւնը կը կազմեն:
Եկեղեցին մէկ է իր միակ ծնունդով` եկեղեցւոյ սուրբ աւազանէն: Եկեղեցին մէկ է իր կառավարութեամբ, իր հոգեւոր առաջնորդներով: Եկեղեցիին միութեան կեդրոնը Քրիստոս Ինքն է: Եկեղեցին մէկ է իր պաշտամունքով եւ ծէսով: Այս միութեան գերագոյն նշանը եւ զայն ճշմարտապէս իրագործող խորհուրդը Ս. պատարագի խորհուրդն է: Եկեղեցին մէկ է իր միաւորիչ զօդով` Սուրբ Հոգիով: Սուրբ Հոգին է եկեղեցւոյ միութեան շաղկապը:
Զարեհ սրբազան կ՛ըսէ, որ ընդհանրական կամ տիեզերական եկեղեցին տեղական եկեղեցիներու ամբողջութիւնն է. հոսկէ կու գայ բոլոր եկեղեցիներուն գործակցութեամբ գումարուած ընդհանրական ժողովներուն տրուած տիեզարական ժողով անուանումը: Այս իմաստով ճշմարտապէս միայն երեք տիեզերական ժողովներ կը ճանչնան հայ, ղպտի, ասորի եթովպիական, հնդիկ մալաբարի եւ էրիթրէայի եկեղեցիները, մինչեւ բիւզանդական աւանդութեամբ պատկանող եկեղեցիներու խումբը եօթը տիեզերական ժողովներ կը ճանչնայ, իսկ հռոմէական եկեղեցին` 21 ժողովներ:
Զարեհ սրբազան կը շեշտէ ըսելով, որ եկեղեցին առաքելական կը կոչուի, որովհետեւ առաքեալներու հիմքին վրայ շինուած է, առաքելական հաւատքին վրայ կը կանգնի եւ առաքելական (աւետարանչութեան) գործ կը կատարէ: Եկեղեցին սուրբ է իր գլուխով` Քրիստոսով, սուրբ է, որովհետեւ Քրիստոսով սրբուած է, սուրբ է, որովհետեւ իր մէջ ունի Սուրբ Հոգիին սրբարար ներկայութիւնը եւ զօրութիւնը, սուրբ է, որովհետեւ իր մէջ ունի սրբութեան աւազանը, այսինքն` մկրտութեան աւազանը, որմէ երկրորդ անգամ կը ծնինք` մաքրուած մեր մեղքերէն, եւ այնուհետեւ միւս խորհուրդներուն մատակարարումով կը ստանանք Սուրբ Հոգիին պարգեւները եւ սուրբ կենցաղի մը անհրաժեշտ հոգեւոր զօրութիւնը:
Այնուհետեւ Զարեհ սրբազան կը խօսի մկրտութեան, ապաշխարհութեան եւ մեղքերու թողութեան մասին: Մկրտութիւնը անհրաժեշտ նախապայման է Քրիստոսի եւ եկեղեցիին պատկանելիութեան: Մկրտութիւնը աւազանի ջուրերէն վերստին ծնունդ է, որ մեզ կը ծնի յաւիտենական կեանքին համար: Մկրտութիւնը Քրիստոսի հետ նոյնացում մըն է: Մկրտութիւնը Ամենասուրբ Երրորդութեան անունով կատարելու հրահանգը կու գայ Քրիստոսէն: Քրիստոսի Աստուածութիւնը խոստովանիլ` կը նշանակէ Ս. Երրորդութիւնը խոստովանիլ: Մկրտութիւնը անկրկնելի է: Մկրտութեան անկրկնելիութիւնը սերտօրէն կապուած է եկեղեցւոյ մէկութեան եւ մեր Տիրոջ ու մեր հաւատքին մէկութեան:
Ապաշխարութիւնը բացարձակապէս անհրաժեշտ է մեր փրկութեան համար: Ապաշխարութիւնը միակ ճանապարհն է Քրիստոսի գալու: Ապաշխարութիւն կը նշանակէ. ա) հրաժարում Աստուծմէ հեռու կեանքէն եւ դարձ դէպի Աստուած, բ) մեղքերու խոստովանութիւն Աստուծոյ դիմաց` որ մեր հոգիներուն բժիշկն է, գ) կեանքի կտրուկ շրջադարձ կամ փոփոխութիւն, դ) անիրաւութեանց դարմանում եւ ե) ուղիղ հաւատք եւ ուղիղ կեանք ու գործ:
Ապաշխարութիւնը ոչ միայն մեր նախաքրիստոնէական կեանքին համար է, այլ նաեւ` յետ մկրտութեան քրիստոնէական կեանքին համար` եթէ իյնանք որեւէ մահացու մեղքի մէջ, որ դարձեալ մեզ կ՛անջատէ Աստուծմէ:
Միայն Աստուած կրնայ մեղքերը ներել: Բայց ինչպէս որ Քրիստոս իր մարդեղութեան մէջ ցոյց տուաւ, որ Մարդու Որդին երկրի վրայ իշխանութիւն ունի մեղքերը ներելու, նոյնպէս ալ Իր եկեղեցիին իշխանութիւն տուաւ մեղքերը ներելու: Եկեղեցին, իբրեւ մարմին, ունի իր առաջնորդները, Տիրոջ կողմէ կարգուած հովիւները, որոնք կարգի եւ բարոյականութեան խնդիրներուն մէջ վճռական ձայն ունեցող Աստուծոյ պաշտօնեաներն են:
Ապաշխարութիւնը սրբութեանց ճանապարհն է, կարելի չէ ապաշխարութիւնը հասկնալ` առանց անոր յաջորդող Ս. Հաղորդութեան խորհուրդին: Առանց ապաշխարութեան` կարելի չէ ստանալ եկեղեցւոյ միւս խորհուրդները, սուրբ պսակը, ձեռնադրութեան կարգը, հիւանդներուն օծումը:
Յարութեան օրը բոլոր մարդիկ պիտի փոխակերպուին այնպէս, որ մարմինները վերագտնեն իրենց սկզբնական վիճակը, առաջին կատարելութիւնը:
«Հաւատամք»-ը կը խօսի միակ դատաստանի մը մասին, որ կը կոչէ յաւիտենական: Այդ միակ դատաստանն է որ կը կոչենք ընդհանրական դատաստան: Արդարներուն ընծայուած գերագոյն հատուցումը Աստուծոյ երանական տեսութիւնն է, որ անոնց կատարեալ հաւատքին վարձատրութիւնն է: Բայց անոնց վրայ պիտի գայ աւելնալու այն պսակումը, որ Աստուած պիտի տայ ըստ իւրաքանչիւրի գործերուն: Գալով մեղաւորներուն կամ կորուստի դատապարտուածներուն, անոնց գերագոյն դատապարտութիւնը Աստուծոյ տեսութենէն ընդմիշտ զրկումն է:
Զարեհ սրբազան կը հաստատէ ըսելով, որ երկինքի արքայութիւնը ամբողջացումն է Աստուածաշնչական խոստումներուն: Արդարներուն վերապահուած վարձատրութիւնը անսպառ ուրախութիւնն է կամ երանութիւնը, որ ինքնին երկինքի արքայութիւնն է: Երկինքի արքայութիւնը արդարներուն վերապահուած հատուցումը կամ վարձատրութիւնն է` իբրեւ ժառանգութիւն:
Յաւիտենական կեանքը անմահութիւնն է, որ Աստուծոյ յատուկ է իբրեւ Անոր բնութեան մաս: Աստուած զայն իբրեւ հայրական պարգեւ պիտի շնորհէ մարդուն:
Զարեհ սրբազան կ՛եզրափակէ ըսելով, որ մենք կոչուած ենք հաւատքի եւ առաքինութիւններու սանդուխներէն քայլ առ քայլ բարձրանալու դէպի երկինք, որովհետեւ Աստուած մեզ Իր որդիները դարձուցած է: Երբ Քրիստոս յայտնուի` Իրեն նման պիտի ըլլանք: Ով որ այս յոյսը ունի` ինքզինք կը մաքրէ, ինչպէս որ Քրիստոս Ինք մաքուր է:
Հոգելոյս Զարեհ սրբազանի սուրբ եւ անթառամ յիշատակը յաւերժացնող եւ մեր եկեղեցւոյ սուրբ հաւատքին մասին մեր գիտելիքները եւս առաւել հարստացնող մեծարժէք եւ հոգեշէն հրատարակութիւն մը: Յաւերժական լոյս Զարեհ սրբազանի սուրբ հոգիին:
