50 Տարի Առաջ (25 Յուլիս 1967)

Ազգերու Օրրան` Գիւղը

Նախահայրերուն Կեանքը

Մարդոց համար շատ հետաքրքրական է գիտնալ նախահայրերուն կեանքը: Ամէն անգամ որ աշխարհի որեւէ մէկ կողմը` Իրաք, Յորդանան, Մեքսիկա կամ այլուր, գտնուի թաղուած հին գիւղ մը` հնաբանները կը սկսին նորանոր վարկածներ բանաձեւել մարդկային քաղաքակրթութեան հնութեան եւ պայմաններուն շուրջ:

Անտարակոյս, սկիզբը, մարդիկ կ՛ապրէին ընտանեկան ձեւի տակ, եւ հետզհետէ, իրարու օգնելու համար եւ զիրար պաշտպանելու համար, անոնք կազմեցին խմբակներ: Քաջեր կը հրամայէին կազմուած ընտանեկան խումբերուն, որոնք յաճախ մէկ կամ աւելի ցեղախումբերէ կը կազմուէին:

Մեր աչքին առջեւ կ՛ունենանք Հայկ նահապետ մը, կամ` Նեբրովթ մը:

Ասկէ շատ, առաջին մարդիկը վաչկատուն էին. անոնք կ՛ապրէին պտուղներով եւ որսորդութեամբ:

Հետզհետէ, մարդոց զարգացումով, մէջտեղ ելաւ երկրագործութիւնը, որ մարդուս կու տար սնունդի շատ աւելի դիւրին եւ ընդարձակ կարելիութիւններ: Եւ երկրագործութիւնը մարդը պարտադրաբար կապեց հողին. եւ այդպէս ծնաւ գիւղը:

Հնագոյն Ծանօթ Գիւղերը

Բայց ե՞րբ երեւցաւ առաջին գիւղը: Անկարելի է ըսել` հիմակուան մեր ծանօթութեանց համեմատ, որովհետեւ, մարդկութեան տարիքն անգամ անյայտ է. ոմանք կու տան 30.000 տարի, ուրիշներ` 500.000 եւ նոյնիսկ` մէկ միլիոն տարի:

Գտնուած հնագոյն գիւղերը կը գտնուին Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, յատկապէս` Պարսկաստան, Իրաք, Յորդանան եւ Եգիպտոս: Հայաստանի մէջ ալ գտնուած են 4000 տարուան շինութիւններ` Նայիրի-Ուրարտական շրջանէն. բայց ասոնք հնագոյնները չեն:

Երիքովի մէջ գտնուած է գիւղ մը` 7000 տարուան հնութեամբ: Եւ ասիկա կը նկատուի հնագոյնը ծանօթ հին գիւղերուն:

Միջինարեւելեան հին գիւղերը ունին յստակ յատակագիծ մը. անոնք ունին պարիսպներ, պաշտպանական աշտարակներ: Տուները կլոր են կամ քառակուսի: Գիւղը ունի նաեւ իր ամարանոցները եւ փուռերը:

Եւրոպայի գիւղերն ալ շատ հին են, եւ կը թուի, թէ սկսած ըլլան հիմնուիլ Քրիստոսէ առաջ հինգերորդ հազարամեակին:

Չինաստանի եւ Ամերիկայի մէջ գիւղերու դրութիւնը սկսած է, հաւանաբար Ք. Ա. չորրորդ հազարամեակին:

Գիւղերու Կերպարանքը

Երկիրներու համեմատ, գիւղերու դիրքը եւ ձեւը տարբերած է:

Եւրոպայի մէջ գիւղերը շատ անգամ իսկական բերդերու կերպարանք ունէին պաշտպանուելու համար բազմաթիւ արշաւողներու դէմ: Յաճախ բլուրներու վրայ կառուցուած` կլոր ձեւ ունէին. անոնք կը տիրէին շրջակայ արտերուն վրայ:

Սլաւ երկիրներու «կրոտ»-ները շրջապատուած էին ջրանցքներով` պաշտպանութիւնը աւելի դիւրին դարձնելու համար:

Գիւղերը կը շինուէին գետեզերքը կամ աղբիւրներու մօտ, բնականաբար պաշտպանուած կամ դիւրաւ պաշտպանելի վայրերու մէջ:

Եգիպտոսի մէջ Նեղոսի պարբերական յորդումներուն պատճառով գիւղերը կը շինուէին գետէն քիչ մը աւելի հեռու եւ բարձր:

Քաղաքներու Երեւումը

Մարդոց բազմացումով եւ փոխադարձ շփումով, կազմակերպչական նորանոր պահանջներ եւ ձեւեր երեւան եկան: Եւ այն ատեն երեւցաւ քաղաքը:

Ինքնաբերաբար քաղաքի քաղաքակրթութիւնը աւելի յառաջացաւ: Հնագոյն քաղաքներու տիպարներ են` Երիքով, Բաբելոն, Երուսաղէմ, Երեւան, Հռոմ:

Բնականաբար, քաղաքներու երեւումով, գիւղերը անցան երկրորդ կարգի:

Սակայն, ամէն անգամ որ բարբարոսական արշաւանքներ տեղի ունեցան, քաղաքները կործանեցան եւ գիւղերու դրութիւնը աւելի զօրացաւ:

Միջին դարուն գիւղի տիպար մը երեւան եկաւ. տուները համախմբուած էին եկեղեցիին շուրջ: Այդպիսի հազարաւոր գիւղեր տակաւին կանգուն կը մնան, յատկապէս` Եւրոպայի մէջ:

Գիւղերը Եւ Տնտեսութիւնը

Հին դարերուն, մինչեւ ճարտարարուեստին երեւումը, երկիրներու իսկական զարգացումը կախում ունէր գիւղերէն. ասոնք կը մշակէին հողերը եւ կ՛օգտագործէին անտառները:

Գալով պաշտպանութեան հարցին` իշխանները իրենք իրենց համար կը շինէին ամրոցներ եւ դղեակներ: Յաճախ հոն կ՛ապաստանէին իրենցմէ կախում ունեցող գիւղացիները:

Եղան ժամանակներ, յատկապէս` պատերազմի եւ սովի շրջաններուն, երբ գիւղերը պարպուեցան իրենց բնակիչներէն: Նման սարսափելի շրջաններ եղան Ժդ. եւ ԺԵ. դարերը Եւրոպայի մէջ, ինչպէս զանազան արշաւանքներու շրջանները` Հայաստանի մէջ:

Գիւղացիներու բնաջնջումով կամ գաղթով, երկրին մշակութիւնը կը դադրէր, եւ հողը կ դառնար ամուլ եւ անջրդի:

Զարգացումը Եւ Անկումը

ԺԸ. դարէն կը սկսի բարւոքիլ գիւղացիին վիճակը, որովհետեւ կառավարութիւնները կ՛անդրադառնան, որ երկրին տնտեսական վիճակը գլխաւորաբար կախում ունի գիւղացիներէն:

ԺԹ. դարուն սկիզբը, յառաջապահ երկրին` Ֆրանսայի մէջ, գիւղացին կը սկսի հարստանալ: Մինչ այդ ուրիշ երկիրներ կ՛երեւին, օրինակ` Միացեալ Նահանգները, ուր գիւղացիին վիճակը շատ աւելի նախանձելի է:

Ամերիկացի ագարակապանը կը բնակի քաղաքին մէջ եւ գործաւորներու միջոցով կը մշակէ իր անծայրածիր հողերը եւ հազիւ տարին քանի մը անգամ կ՛երեւի իր հողերուն վրայ:

Ներկայիս, ընդհանուր կերպով, գիւղացիները այլեւս քաղաքացի կը դառնան, եթէ բառացիօրէն չեն փախչիր գիւղէն:

Յատկապէս ճարտարարուեստականացած երկիրներու մէջ գիւղացիները անզուսպ քաշողականութիւն մը կը զգան դէպի քաղաքները, եւ ասիկա մեծապէս կը տկարացնէ երկրին հողագործային տնտեսութիւնը:

Երեւան կու գան հրէշային քաղաքներ, ինչպէս` Նիւ Եորք, Թոքիօ, Լոնտոն, Շանկհայ, Պուէնոս Այրես, իւրաքանչիւրը` 10 միլիոնէն աւելի հաշուող բնակչութեամբ:

Ոմանց Համար Գիւղին Իմաստը Փոխուած Է

Իրաւ է, որ ներկայիս գիւղերուն կառոյցը ներքնապէս փոխուած է: Հին ատենուան անգրագիտութիւնը անհետացած կամ անհետանալու վրայ է:

Աշխատանքի կերպերն ալ փոխուած են: Հիմա, որակի եւ քանակի առաւելութիւններով, կ՛աշխատին ինքնագործ կատարելագործուած երկրագործական մեքենաներ, որոնք ձեռքի շատ քիչ ջանք կը պահանջեն:

Ուրիշ երեւոյթ մըն ալ. քաղաքացիները այսօր սկսած են խուժել դէպի գիւղերը… օդափոխութեան համար:

Այլեւս գիւղին իմաստն ալ բոլորովին փոխուած է այսպիսիներուն համար: Անոնք «գիւղացիութիւն» ըսելով` կը հասկնային ամառնային արձակուրդ:

Մեր միտքը կու գան Լիբանանի սիրուն գիւղերը` Պիքֆայա, Պհամտուն… որոնք Պէյրութի պէս գեղեցիկ շէնքեր ունին, եւ որոնք ձմեռ ատեն գրեթէ  ամայի են` կրկին ընդունելու համար ամառնային շրջանին:

ՎԱՐԴԱՆ Վ. ԹԷՔԷԵԱՆ