Հարցազրոյցը` ՀԵՐՄԻՆԷ ԱՒԱԳԵԱՆի
Օրերս Արցախում էր լիբանանցի գրող, հրատարակիչ, բազմազգ մշակոյթի ջատագով մտաւորական, հայասէր Նաժի Նաամանը: Նաժի Նաամանն ունի 20-ից աւելի հրատարակուած, հայ ժողովրդի մասին պատմող գրքեր, որոնցում արտացոլուած է գրողի սէրը հայ ժողովրդի պատմութեան, մշակոյթի ու արուեստի նկատմամբ: Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի առիթով լոյս է տեսել գրողի` «Հարիւր… եւ ցեղասպանութիւնը շարունակւում է» գիրքը, որի շնորհահանդէսով Լիբանանում սկսուել են 100-ամեակի միջոցառումները: Նաամանի նշանաբաններից է` «Մշակոյթը չի կարող գնուել կամ վաճառուել», կամ` «Ազատ եւ բաց մշակոյթը խաղաղութիւն է կերտում»:
«Ապառաժ»-ի խմբագրութիւնը նախօրէին հիւրընկալեց անուանի գրողին:
ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ձեր գրքերում եւ ստեղծագործութիւններում մեծ սէր ու ակնածանք է արտայայտուած հայ ժողովրդի հանդէպ: Ինչպէ՞ս ծնունդ առաւ ձեր հետաքրքրութիւնը հայութեան հանդէպ:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Հայութեան հանդէպ իմ հետաքրքրութիւնը սկսուեց դեռ պատանեկութիւնից: Այն թաղամասում, որտեղ ես ապրում էի, շատ հայ ընկերներ ունէի: Նրանց հետ շփուելու ընթացքում տարբեր մտքեր էինք փոխանակում: Ինձ մօտ սկսուեց հետաքրքրութիւն առաջանալ հայերի հանդէպ: Յետոյ իմացայ որոշ պատմական տեղեկութիւններ, ծանօթացայ Ցեղասպանութեան խնդրին: Համալսարանական տարիներիս խորացրի գիտելիքներս: Սկսեցի ուսումնասիրել Մերձաւոր Արեւելքում բնակուող ազգային փոքրամասնութիւների պատմութիւնները, այդ թւում` հայերինը` աւելի խորը կերպով, քան` միւսներինը: Հետագայում` 1979 թուականին, ես հիմնեցի իմ հրատարակչութիւնը, եւ այնպէս եղաւ, որ շէնքը, որտեղ ես դա հաստատեցի, Զմմառի հայ կաթողիկէ միաբանութեան սեփականութիւնն էր: Սեփականատիրոջ եւ վարձակալի յարաբերութիւնները վերածուեցին ընկերական յարաբերութիւնների: Ես սկսեցի հրատարակել նաեւ նրանց ստեղծագործութիւնները: Իմ հրատարակչութիւնում 350-ից աւելի գրքեր են լոյս ընծայուել, որոնց զգալի մասը վերաբերում են հայերին կամ հայերի կողմից են հեղինակուած: Դրանց շարքում են` Գէորգ Եղիայեանի «Օրեր եւ տեսիլներ», Իգնատիոս Մալոյեանի «Մարդը, նահատակը եւ երանելին», «Քրիստոնեաները արեւելքի թթխմորն ու գինին» հատորները եւ այլն:
Ես շատ եմ կապուած հայ ժողովրդի հետ, եւ գիտեմ, որ այս ժողովուրդը հերոսական, մարտիրոս ժողովուրդ է, ունի արդարացի իրաւունքներ` իր հող ու ջրին տէր լինելու: Նրա պայքարը արդարացի է, եւ ես իմ պարտաւորութիւնն եմ համարում զօրակցելու այդ պայքարին: Որտեղ անիրաւութիւն կայ, մարդ արարածը պարտաւոր է զօրակից լինել դրա ոչնչացմանը: Եթէ անիրաւութիւնը մնում է, այն շարունակական է դառնում: Պատահական չէ, որ Ցեղասպանութեան մասին իմ գրքում ես նշում եմ, որ Ցեղասպանութիւնը շարունակուելու է այնքան, քանի ոճրագործը չի պատժուել. անպատժելիութիւնը ծնունդ է տալու նոր չարիքների:
Հ.- Ձեր հեղինակած «Հարիւր… եւ ցեղասպանութիւնը շարունակւում է» գիրքը, ինչպէս դուք էք նշել, կոչուած է Հայոց Մեծ եղեռնի մասին արաբական աշխարհին իրազեկելու: Ինչպիսի՞ արձագանգ գտաւ գիրքը այդ շրջանակում:
Պ.- Անհամեստութիւն չլինի` ասեմ, որ գիրքը լաւագոյն արաբերէն հրատարակութիւնն էր Ցեղասպանութեան թեմայով, որը հէնց 100-ամեակին լոյս ընծայուեց Լիբանանում: Այն մեծ արձագանգ գտաւ Լիբանանում, յատկապէս` արաբների շրջանում: Իսկ այն, ինչը լաւագոյնն է համարւում Լիբանանում, անկասկած, լաւագոյնն է համարւում նաեւ արաբական աշխարհում:
Գրքի լաւագոյն ընդունելութեան ապացոյցներից է այն, որ այն ներկայացուեց մի ձեռնարկի ժամանակ, որը կայացաւ Լիբանանի ամերիկեան համալսարանում: Գրքի մասին արտայայտուեցին լիբանանեան երեք յայտնի դէմքեր` Լիբանանի նախկին նախագահ Ամին Ժմայելը, նախկին վարչապետ Միշել Աունը եւ կարտինալ Պշարա Ռային:
Թէեւ Լիբանանում կայ մամուլի ազատութիւն, բայց շեշտեմ այն փաստը, որ հայկական թեմաների մասին լիբանանեան մամուլը մի քիչ զգուշաւոր է, որովհետեւ վախենում են, որ կը լինեն կոշտ արձագանգներ թուրքերի կողմից: Սակայն ինձ զարմանալի թուաց տեղի թուրքերի արձագանգը: Նրանք նոյնիսկ, կարելի է ասել, դրական արձագանգեցին. յաճախ էին ինձ զանգահարում, հետաքրքրւում գրքով:
Իմ գրքում ես դիտմամբ չներառեցի ոեւէ հայ գործչի մտքեր կամ գնահատականներ Ցեղասպանութեան վերաբերեալ, այլ միայն` 256 միջազգային դէմքերի, 14 լեզուով:
Հ.- Դուք ձեր հարցազրոյցներից մէկում արտայայտել էիք այն միտքը, որ այսօրուայ թուրքերը այն մտածելակերպով չեն առաջնորդւում, ինչ իրենց նախնիները: Ուրեմն, ըստ ձեզ, ի՞նչն է պակասում նորօրեայ սերնդին` ճանաչելու իրենց պապերի կատարածը:
Պ.- Առաջինը` թուրքերին պակասում է խիզախութիւնը` առերեսուելու սեփական պատմութեանն ու ճշմարտութեանը: Եթէ նրանք ընդունեն իրենց պապերի կատարածը, առաջին հերթին իրենք հոգեկան հանգստութիւն կ՛ունենան, որովհետեւ մեղաւորը, եթէ ընդունում է իր մեղքը, մեծ խիզախութիւն է: Եթէ պարոն Էրտողանը ցանկանում է մտնել պատմութեան մէջ բարի անունով, ապա նա պէտք է փոխի իր գործելաոճը` առաջինը ճանաչելով Ցեղասպանութիւնը: Այսօր դատապարտելի է նրա վարքը Իրաքում ու Սիրիայում: Նա խթանում է նոր ցեղասպանութիւնների իրականացմանը…
Ցեղասպանութեան ճանաչումը, ի հարկէ, պիտի յաջորդի հատուցմամբ: Ինչպէս անհնար է պատկերացնել Լիբանանն առանց մայրիների անտառների, այնպէս էլ հայերի սրբազան լեռը պէտք է վերադարձուի իր իրական տէրերին:
Հ.- Առաջին անգա՞մ էք Արցախում: Ին՞չ տպաւորութիւններ ստացաք Արցախից:
Պ.- Ինձ միշտ հետաքրքել է Արցախը: Ես որոշեցի Արցախի մասին տեղեկութիւններ իմանալ ոչ թէ համացանցի միջոցով, այլ` ինքս այցելել այստեղ: Կարծում եմ` Արցախը իրական զբօսաշրջային վայր է, եւ զբօսաշրջիկը, եթէ անաչառ մարդ է, պէտք է միայն լաւագոյնը խօսի այստեղի մասին: Կարծում եմ` այցս շարունակական կը լինի, որովհետեւ վերադառնում եմ անասելի դրական տպաւորութիւններով: Կարծում եմ` հետագայում Արցախը եւս տեղ կը գտնի իմ ստեղծագործութիւններում:
Այսօր տեղի է ունենում պատերազմ հին քաղաքակրթութեան ժողովրդի ու անքաղաքակիրթ մի երկրի միջեւ: Կիսաքոչուորները ցանկանում են քանդիչ գործողութիւններ իրականացնել հայկական քաղաքակրթական արժէքների դէմ: Դա անթոյլատրելի է:
Հ.- Ձեր ստեղծագործութիւններից մէկն աւարտւում է հետեւեալ տողերով` ես հա՛յ եմ, ես հա՛յ եմ, հայ ազգի զաւակ: Սրանք սրտաբուխ խօսքե՞ր են, թէ՞ ձեր արմատներում կան հայկական շառաւիղներ:
Պ.- Փորձել եմ իմ ապուպապերի մէջ հայկական արմատներ փնտռել, եւ պարզել եմ, որ Եգիպտոսում կայ Նաաման ընտանիք: Նրանք ծագումով հայեր են, ովքեր տեղափոխուել են Դամասկոսից: Առայժմ չեմ կարող արմատներ գտնել մեր եւ այդ տոհմի միջեւ: Կարծում եմ` պարտադիր չէ հայկական անձնագիր ունենաս, որպէսզի հայ կոչուես: Ես ինձ հայ եմ համարում, ես քրիստոնեայ եմ, հայ ազգի զաւակ: Կարծում եմ` Հայկական հարցը համամարդկային հարց է, եւ ես էլ ինձ համարում եմ այդ հարցի մի մասնիկը:
