«Ազդակ» օրաթերթին կազմակերպած մամլոյ 107-րդ լսարանին ծիրին մէջ, երէկ` հինգշաբթի, 3 սեպտեմբեր 2015-ին, երեկոյեան ժամը 7:00-ին, «Ազդակ»-ի «Ժիրայր Պուտագեան» մամլոյ ուսումնասիրութեան կեդրոնին մէջ Մուսա լերան հերոսամարտի 100-ամեակի յանձնախումբի նախագահ Եսայի Հաւաթեան ներկայացուց` «Ինչպէ՞ս տեղի ունեցաւ Մուսա լերան հերոսամարտը» խորագիրով նիւթը:
Բացման խօսքով հանդէս եկաւ «Ազդակ»-ի պատասխանատու խմբագիրներէն Ժաք Յակոբեան: Ան ըսաւ թէ, 1915-թուականը միայն ողբերգական տարի մը չէ հայութեան համար, այլ նաեւ հերոսականութեան, քաջութեան, ինքնազոհողութեան եւ կարգ մը պարագաներուն նաեւ յաղթական դրուագներ խորհրդանշող տարի է: Ջարդերու կողքին հայութեան գլուխը բարձր պահած հերոսամարտերը մինչեւ այսօր կը ստեղծեն խանդավառութիւն:
Ան նշեց, որ Աղեքսանդրէթի սանճաքին մէջ Մուսա լերան գիւղերուն հայ բնակչութեան հերոսամարտը յաջող աւարտ ունեցած ընբոստացումներէն մէկն է, որուն 100-ամեակը կը նշուի այս տարի: Ապա Յակոբեան հրաւիրեց օրուան զեկուցաբերը, որ ներկայացնէ նիւթը:
Եսայի Հաւաթեան նախ շնորհակալութիւն յայտնեց «Ազդակ»-ին եւ ըսաւ, թէ Մուսա լերան հերոսամարտի 100-ամեակը մեծ խանդավառութիւն ստեղծած է Այնճարէն ներս եւ դուրս: Ապա ան լուսանկարներու ու քարտէսներու ցուցադրութեան ընդմէջէն նախ ներկայացուց, թէ ինչպէ՛ս հայութեան որոշ հատուածներ կղզիացած ապրած են Մուսա լերան գիւղերուն մէջ` ունենալով կեանքի, ինչքի եւ պատիւի անապահովութիւն, ապա յայտնեց, թէ Մուսա լեռը սկսած է հետաքրքրութեան առարկայ դառնալ 1850-ական թուականներէն ետք, երբ հիւպատոսներ կամ օտար քարոզիչներ ոտք կը դնեն այնտեղ` մղուած տարբեր առաքելութիւններէ: Եսայի Հաւաթեան նշեց նաեւ, թէ ինչպէ՛ս տեղի ունեցած են ժողովրդական առաջին ընդվզումները օսմանեան կառավարութեան դէմ տուրքերու յաւելման գծով: Ապա մանրամասն պատմեց, թէ ինչպէ՛ս տեղի ունեցած է Մուսա լերան գիւղերու զարթօնքը, ազգային-յեղափոխական շարժումներու ներթափանցումը այնտեղ, ինքնակազմակերպման առաջին փորձերը, կուսակցութիւններու մուտքը` նախ Հնչակեան կուսակցութեան, որ քանի մը տարի գործելէն ետք լուծուած է, եւ ապա` Դաշնակցութեան: Ապա անդրադարձաւ մուսալեռցի եւ քեսապցի ղեկավարներուն գործակցութեան ու միացեալ որոշումներուն: Յիշեց նաեւ, թէ 1909-ի Ատանայի կոտորածին մուսալեռցիք դիմադրած ու փրկուած են ստոյգ մահէ, որմէ ետք որոշած են չենթարկուիլ օսմանեան կառավարութեան հրամաններուն եւ միշտ դիմել ինքնապաշտպանութեան:
Ե. Հաւաթեան ներկայացուց, թէ ինչպէ՛ս մուսալեռցիք կը լծուին զէնքի ու զինամթերքի ապահովման գաղտնի աշխատանքին, իսկ տարագրութեան հրամանը չստացած արդէն անոնք կը սկսին հետզհետէ լեռ բարձրանալ: 30-31 յուլիսին ժողովուրդը արդէն լեռ բարձրացած կ՛ըլլայ: Ան ըսաւ, թէ 6 գիւղերու 6311 բնակիչներէն 4231-ը կը բարձրանայ լեռ, իսկ 2000-ը կը բռնէ գաղթի ճամբան:
Զեկուցաբերը պատկերներով ներկայացուց մուսալեռցիներուն դիրքերը լերան վրայ, ղեկավարութեան եւ զինուորական մարմինի դասաւորումները, խումբերու կազմութիւնը, աշխատանքը, ժողովներն ու որոշումները, ժողովուրդի բոլոր հատուածներուն մասնակցութիւնը ինքնապաշտպանութեան: Ան բացատրեց, թէ ինչպէ՛ս տեղի ունեցան Մուսա լերան ընդհարումները, որոնց առաջինը տեղի կ՛ունենայ 7 օգոստոս 1915-ին, այդ ընդհարումներուն իբրեւ հետեւանք մուսալեռցիք կու տան 14 զոհ:
Ան նշեց նաեւ, թէ մուսալեռցիք հասկնալով իրենց սպառնացող վտանգը` արտաքին աշխարհին ուշադրութիւնը գրաւելու համար կը դիմեն զանազան միջոցներու, օտար լեզուներով կը գրեն նամակներ, կը պատրաստեն պաստառներ: Ապա մանրամասն տեղեկացուց, թէ ինչպէ՛ս 5 սեպտեմբերին ֆրանսական «Կիշեն» նաւը կը մօտենայ, ապա 5 մարտանաւերով 12 սեպտեմբերին մուսալեռցիք կ՛ուղղուին Եգիպտոս` Կիպրոսէն մերժուելէ ետք:
Ան աւարտեց խօսքը ըսելով` Մուսա լերան հերոսամարտը հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարի փառաւոր էջերէն մէկն է եւ լաւագոյն առիթը` հպարտանալու հայութեամբ:
