ՄԱՐԻԱՆԱ ՊԵՐԹԻԶԼԵԱՆ-ՂԱԶԱՐԵԱՆ
Հեռուներէն ճամբայ ելած կարաւանը` ազնուազարմ սեպուհներու միատեղուած շղթան, վտարանդի իր բոյնէն, բնակատեղիէն, գիշերները լուսնի շողերով եւ տեղ-տեղ երեւացող կրակին արձակած կայծերուն լուսարձակով կը յառաջանայ դանդաղ, միապաղաղ: Պայծառ առաւօտներուն հանդարտ կը ծփայ աւազոտ անապատին վրայ, միջօրէի բարկ արեւէն պաշտպանուելով, ամպի հովանիներով: Շատ անգամ` հեւալով ու շնչակտուր արեւի տօթէն, երերալով, քարշ գալով աջ ու ձախ, ովասիսի մը փնտռտուքով:
Նայիրեան հեռուներէն եկող կարաւանին յանկարծ կ՛երեւայ Մովսէսի թափառական ու կորսուած ժողովուրդը, անապատին մէջ իրենց անցուցած քառասուն տատանող ու շփոթահար տարիներուն ընդմէջէն` ովասիսի մը ցոլքէն, իր բարեւը տալով կը հեռանայ:
Ժայռոտ անապատացած աւազով կոփուած քարերուն վրայ, տեղ տեղ դրոշմներ կը ցոլան գիշերուան խաւարին մէջ. հոնկէ անցած, վաղ ժամանակներու մէջ փայլատակած եւ անհետացած կամ գոյատեւած փառքի նշոյլներ:
Ժայռերուն վրայ սեպագիր արձանագրութիւններ, ետքը մեսրոպեան տառեր, խաչքարերու եւ կամարներու ընկերակցութեամբ, փոշիացած սրբութիւններու աճիւնազարդ ոգիի սկիհով: Հայկական խազեր իրենց տխուր ելեւէջերով, անշարժացած տառապանքէն ու ցաւէն պապանձած, տապանաքարերու վրայ լուռ կը հանգչին ամբողջ մէկ դար, ետքը կը թեւածեն հորիզոնին վրայ:
Վանդակներու մէջ բանտարկուած փետրաթափ արծիւներ իրենց տխուր ու լալահառաչ նայուածքներու փայլատակումներով կը բորբոքեն հոգիներուն կրակը…
Մերթ ընդ մերթ քայլերը կը դառնան տաժանելի: Շնչահեղձ դարձած կարաւանին շնչակտուր նայուածքը հորիզոնին վրայ կը նկատէ սաւառնող եւ իրեն հետեւող մշտարթուն կամքը իր ժողովուրդին: Ան իր շունչն ու զօրութիւնը, եթերացած բարութենէն կրկին հաւաքելով, կը շարունակէ կքոտած քայլերը: Ետեւ մնացած հեռու համայնապատկերին վրայ ասպատակողներու եւ ահաբեկիչներու տեսողութենէն անվրէպ կը մնայ քնատ քալողը, բայց հեռաւոր երկրի մը սփոփանքն ու առկայութիւնը զօրութիւն կու տայ յարատեւելու իր քայլերը:
Թոքերը լիացնող քամին իր ընթացքը կ՛առնէր հեռաւոր արնաներկ տարածքներէն, ուր անյողդողդ պապերուն շունչը կը թեւածէ: Ո՛չ Հազկերտին զօրքերը, ո՛չ թուրքին ենիչերիները եւ ուրիշ ո՛չ մէկ ահաբեկիչ, նոյնիսկ մահը անկարող կը դառնան յուսահատեցնելու անոր ընթացքը: Շիկացած աւազին մէջ խառնուած պապերուն աճիւններու փոշին, ափ ափ լեցուցած իրենց մախաղներուն մէջ, այդ շաղախով ծեփուած կարծրացած կոպերով կը փորձէ տեսադաշտը յստակացնել:
Նախ` պղտոր կ՛երեւի ամէն բան, ետքը շաղախի հպումով կը սկսին պայծառանալ աղաւաղուած նայուածքները…
Իրենց հետ առած պապերուն մասունքները, ուխտի տապանակի նման ուսերուն վրայ շալկած`երկրէն բերուած նշխարներ, թանկարժէք պատկանելիութիւններ,որոնք ոչ մէկ տեղ ձգելու, կամ անոնցմէ հրաժարելու պատրաստակամութիւն ունին:
Ամէն քայլափոխի ոտքերուն տակ, ցիր ու ցան նոր բողբոջող անմոռուկներ, կարմիր արնաներկ կակաչներ, վկայակոչող յիշատակներ, կայծկլտացող լոյսերու նման, ուղղութիւն ճշդող ազդալոյսերու կը վերածուին…
Իսկ սովորական մարդը ի՞նչ է որ, անապատի խուլ անյայտութեան մէջ` գիշատիչներու միօրեայ կեր: Աւազի մրրկահողմին ենթակայ, ատեն մը երեւցող, ետքը անյայտացող` իր տեղը աւելի ուժեղին եւ դիմացկունին զիջելու համար:
Ղովտի կնկան նման զգուշանալով հանդերձ ետեւ նայելէ, ատենը մէյ մը ոմանք կը փորձեն կրկին վերադառնալու ճիգեր թափել:
Զգայուն հոգիներ,որոնք սիրոյ հազար թելերով կապուած են, ոչ միայն իրենց ծննդավայրին հետ, ապա սէրերուն, հազար կարօտով կապուած իրենց հայրենի տան, եկեղեցիին անցեալին ` հայրերու երկրին, նախկին կանգառին, որ հիմա սկզբնակէտի մը վերածուած` զիրենք կը կանչէ…
Կարաւանը յամրօրէն ծանր քայլերով կ՛ընթանայ` իր ետին ձգելով հոգեվարքի մէջ մնացած հարազատներ, եկեղեցիներու լռած զանգերու դեռ չհանգչած ողբերգական մեղեդիներ, հրկիզուած ու սրբապղծուած խորաններու հառաչանքը:
Բայց ամէն անգամ որ թշնամին քար մը տապալէ`դեռ չհասցուցած զայն անհետացնել, այնտեղ մնացողներ կրկին կը կանգնեցնեն նոր տաճարի հիմը, կը վերաօծեն սրբապղծուած ամէն բան` նոր դրոշմով եւ նոր շունչով շարունակելու համար:
Հեռուէն պլպլացող, Լուսաւորչի Կանթեղէն արձակուած շողը միայն կենդանի մնացած` կը փորձէ զանոնք հասցնել դէպի հայոց պապերուն հայրենիքը:
Բացուող նոր օրը իր լոյսը կը սփռէ անապատի մթագնած բաւիղին վրայ` լուսարձակի տակ առնելով մութն ու լոյսը, իւրաքանչիւր աւազի հատիկ…
Հալէպ
