ԼՈՌԻ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ
24 ապրիլ 1915, ամէն հայու մտքին, սրտին եւ գիտակցութեան մէջ քանդակուած թուական մը:
Ապրիլ 24-էն կը յիշեմ, տակաւին հազիւ չորս տարեկան փոքր աղջնակ մըն էի , փունջ մը կարմիր վարդերով ծնողքիս հետ կ՛երթայինք Պիքֆայայի ապրիլեան նահատակաց յուշարձանին տակ զետեղելու: Շատ բան չէի հասկնար այդ տարիներուն: Հսկայ եւ գեղեցիկ արձան մը , մատուռ մը, ուր կը մտնէինք մոմ վառելու, եւ ես առանց հասկնալու, կէս ճիշդ կէս սխալ, «Հայր Մեր»-ը կ’ըսէի եւ կը պահանջէի, որ կառքին մէջ նստած հազիւ մէկ տարեկան եղբայրս ալ ըսէ: Վերադարձին, Անթիլիասի մայրավանք հանդիպելով, մատուռին առջեւ աղօթք մըն ալ հոն կ՛ընէինք, քիչ մը բակը կը վազէինք , կը խաղայինք եւ վերջ:
Այսպէս տարիները անցան, մենք մեծցանք, այս անգամ մեր պարտականութիւնը աւելի էր: Մենք մաս կը կազմէինք ՀՄԸՄ Պէյրութի սկաուտական շարքերուն: Ես արծուիկ, եղբայրս մոկլի, իւրաքանչիւր ապրիլ 24-ի առաւօտ ժամը 7:30-ին պէտք էր ներկայ ըլլայինք «Ազատամարտ» ակումբ ` մասնակցելու տողանցքի մը ակումբէն մինչեւ հայ կաթողիկէներու պատրիարքարան, հոն ծաղկեպսակ զետեղելու 1915-ի ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին: Տարիները անցան, եւ մենք սկսանք ապրիլ 24-ի իմաստը գիտնալ ընտանիքի, դպրոցի եւ ակումբի դաստիարակութենէն: Պահանջատիրական ոգիի մը ներկայութիւնը կը զգայի մէջս: Պէտք էր պահանջէինք մեր իրաւունքները եւ մեր բոլոր իրաւունքները: Յաջորդ ապրիլ 24-ին ի՞նչ պիտի ընէինք, կը սկսէինք մտածել, թէ ինչպէ՛ս կրնանք արտայայտել մեր բողոքը, պահանջել մեր իրաւունքները, մասնակցեցանք բազմաթիւ քայլարշաւներու եւ ձեռնարկներու:
Պահանջատիրութիւն, Թուրքիա, զոհեր, նահատակութիւն, թշնամի, հող: Կը մտածեմ եւ կը ցաւիմ ամէնէն աւելի հօրս մեծ մօր եւ մեծ հօր համար, որոնց ընտանիքները ջարդուած են: Այսինքն հայրս իր հօրը եւ մօրը կողմէն ոչ մէկ անմիջական ընտանեկան պարագաներ ունեցած է: Բոլորը ջարդուած են… բոլորը… եւ անոնց նման` շա՜տ ու շա՛տ… եւ այսպէս աւելի քան մէկուկէս միլիոն հայեր: Ինչպէ՞ս մոռնալ ապրիլ 24-ը, ինչպէ՞ս չյիշել ապրիլ 24-ը:
24 Ապրիլ 1915-էն 2015: 100-ամեակ:
Անցեալ տարուընէ ի վեր արդէն իսկ սկսած էինք խօսիլ բարեկամներու եւ ընկերներու հետ, թէ ինչպէ՛ս պիտի ոգեկոչուի հարիւրամեակը: Կեանքի պայմաններս այնպիսին եղան, որ ես 24 ապրիլ 2015-ին կը գտնուէի Չինաստանի հիւսիս-արեւելքը գտնուող Շէնեանկ շրջանը, Շէնեանկ Նորմըլ համալսարանին մէջ չորս ամիս ուսանելու նպատակով: Մարտ ամսուն սկսայ մտահոգուիլ, թէ ապրիլ 24-ին ինչ պիտի ընեմ: Ամէն օր լուրերը կ՛առնէի, թէ ինչե՜ր կազմակերպուած են հայրենիքի եւ զանազան գաղութներու մէջ: Վրայ հասաւ Ֆրանչիսկոս պապին պատմական յայտարարութիւնը, Ամենայն Հայոց վեհափառ հօր եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ վեհափառ հօր վատիկանեան պատգամները: Այս բոլորը , ինչպէս ամէն հայու, իմ սիրտս ալ կը յուզէին: Հպարտ էի հայու զաւակ ըլլալուս, մեծ ազգ եղած ենք, հայ՛ եղած ենք: Չէի կրնար հանգիստ քնանալ, ես Չինաստան, մինակս, առանձին հայ մը, ապրիլ 24-ը որո՞ւ հոգ: Շէնեանկ Նորմըլ համալսարանին մօտ կը գտնուի Յիսուսի Սուրբ Սիրտ անունով եկեղեցի մը, որ կաթողիկէ համայնքին կը պատկանի,եւ ես սովորութիւն ըրած էի ամէն կիրակի հոն երթալ: Ապրիլ 24-էն մէկ կիրակի առաջ որոշեցի երթալ եւ հոն վարդապետին հետ խօսիլ. յաջողեցայ, բացատրեցի հայր Ճոնին, թէ ես Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ կը պատկանիմ, եւ թէ` ապրիլ 24-ը մեզի համար կարեւոր թուական մըն է: Տեղեկութիւններ տուի եւ խնդրեցի, որ յաջորդ կիրակի օրուան արարողութիւնը նուիրուի մեր նահատակներու յիշատակին: Հայր Ճոնը արդէն լուր ունեցած էր պապին յայտարարութենէն: Ինձմէ խնդրեց, որ պզտիկ ներկայացում մը պատրաստեմ հայութեան պատմութեան եւ այդ ջարդերուն մասին: Ուրախութիւնս մեծ էր , անմիջապէս եկայ սենեակ եւ սկսայ պատրաստութեան: Ըստ մեր համաձայնութեան, չորեքշաբթի ղրկեցի վարդապետին, որ հաւանութիւնը տայ: Օրը հասաւ, կիրակի, 26 ապրիլ 2015: Եկեղեցին լեցուն էր, եւ ես պատրաստ էի: Վարդապետը խնդրեց, որ յառաջանամ եւ առջեւ նստիմ: Նստարանին առջեւն էի, կարծէք մէկուկէս միլիոն նահատակներուն առջեւ ծունկի եկած էի , մեծ էր հոգեկան գոհունակութիւնս: Վարդապետը սկսաւ Ս. պատարագը եւ յայտարարեց, թէ այս օրուան եկեղեցական արարողութիւնը նուիրուած է Հայոց ցեղասպաննութեան մէկուկէս միլիոն նահատակներու յիշատակին:
Արարողութիւնը ընթացք առաւ, եւ աւելի ուշ զիս հրաւիրեցին, որպէսզի ներկայացումս կատարեմ:
«Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ»: 100-ամեակի կարգախօսով սկսայ ներկայացումս. հայութեան պատմականը ներկայացուցի, ապա շեշտը դրի Ցեղասպանութեան վրայ: Նկատեցի, որ ներկաները լուռ ու մունջ կը դիտէին փաուըր փոյնթով ներկայացուցած նկարներս` ոմանք ապշած, ուրիշներ իրենց գլուխները շարժելով: Եկեղեցական արարողութեան աւարտին, վարդապետը խորանէն իջաւ եւ ինծի տուաւ հաղորդութիւն: Եկեղեցւոյ մէջ ամէն բան անգլերէնով եղաւ, ելանք բակ, արդէն իսկ շրջապատուած էի չիներով, ամէն կողմէ` հարցումներ, լուսաբանութիւններ եւ զօրակցութիւններ:
Անգի՛ն նահատակներ, հարազատներ, թող որ հանգչին ձեր ոսկորները, ուր որ են: Մինչեւ Չինաստանի խորքերը եթէ մէկ հայ կայ, ձեզ պիտի չմոռնայ, թող աշխարհ գիտնայ, թէ հայը ո՛վ է :Թող Թուրքիան գիտնայ, թէ հայը ո՛ղջ է:
