Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակը արդէն թեւակոխած ենք: Այս առթիւ տարբեր ձեռնարկներ, խորհրդաժողովներ, քաղաքական յայտարարութիւններ տեղի ունեցան: Արդ, կ՛արժէ պահ մը կանգ առնել ու փորձել տալ որոշ արժեւորում մը` կատարուած քաղաքական եւ քարոզչական երեւոյթներուն: Եւ ինչը որ աւելի անհրաժեշտ է` փորձել արժեւորել մենք մեզ եւ այս արժեւորման լոյսին տակ շարունակել մեր Դատը հետապնդելու պայքարը:
Կարելի է ըսել, թէ ամէնէն մեծ յաջողութիւնները կարելի եղաւ իրականացնել քարոզչական մարզին մէջ: Եւ ինչ որ ամէնէն կարեւորն էր, այս արշաւը նաեւ յաճախ ներառեց օտարներ: Համաշխարհային աստղերու մասնակցութիւնը նպաստեց այս գործին:
Քաղաքական իմաստով կարելի է ըսել, թէ 100-ամեակը չեղաւ անկիւնադարձային, սակայն որոշ քաղաքական իրագործումներ կատարուեցան: Ֆրանչիսկոս պապին յայտարարութիւնը, մեծ պետութիւններու մասնակցութիւնը Ծիծեռնակաբերդի մէջ կատարուած 100-ամեակի հանդիսութեան, Կալիփոլիի ճակատամարտի ոգեկոչման ձախողութիւնը, եւ վերջապէս, Գերմանիոյ նախագահին կողմէ Ցեղասպանութեան ճանաչումն ու մեղսակցութիւնը կարելի է նկատել այս իմաստով կատարուած քաղաքական իրագործումները:
Ասոնց կողքին կարեւոր է առանձնացնել երկու կարեւոր փաստ: Առաջինը արդէն սովորական դարձած Պոլսոյ մէջ կատարուած ցոյցերն ու խորհրդաժողովներն են: Անոնք այս տարի ալ տեղի ունեցան` հակառակ դժուարութիւններուն: Իսկ երկրորդը Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան` Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարան կատարած դիմումն էր:
Այս երկուքը կ՛առանձնանան այն իմաստով, որ անոնք անմիջականօրէն կ՛ուղղուին Թուրքիոյ պետութեան: Ասիկա ալ կարելի է նկատել շատ կարեւոր: Արտաքին ճնշումը որքան ալ մեծ ըլլայ, ներքին ճնշումն է, որ յաճախ կ՛արագացնէ քաղաքական իրավիճակներու փոփոխութիւնը:
Անհերքելի է, որ թուրք պետութիւնը որդեգրած է մերժողական քաղաքականութիւն: Էրտողան, Տաւութօղլու, Չաւուշօղլու եռեակին յայտարարութիւնները լաւագոյն փաստն են այս երեւոյթին: Այս պետական մերժողականութիւնը բնականաբար իր անդրադարձը կ՛ունենայ թուրք զանգուածին վրայ, որ կը դաստիարակուի այդ մերժողականութեամբ (թէեւ կան որոշ թիւով այլախոհներ): Սակայն նոյնքան ակնյայտ է, որ վերջ ի վերջոյ մեր Դատը առնչուած է Թուրքիոյ, եւ եթէ մենք կ՛ուզենք մեր Դատի արդար լուծումը, եթէ մենք կ՛ուզենք մեր նպատակները աւելի մօտեցնել իրականութեան եւ դուրս բերել իրենց յաճախ երազային թուող հանգամանքէն, ապա պէտք է աւելի շատ շփումներ ունենանք Թուրքիոյ հետ: Թուրքիոյ մէջ ապրող հայերու, արեւմտահայերու, ծպտեալ հայերու, յաճախ նաեւ` թուրքերու: Շփում ունենալ` չի նշանակեր ներել, չի նշանակեր հաւասարէ հաւասար երկխօսութիւն ցեղասպանի ժառանգորդին եւ զոհին միջեւ, այլ կը նշանակէ յստակ պահանջներու ներկայացում, որոնք մեզ քայլ մը աւելի կը մօտեցնեն մեր նպատակներուն, մեր «Էրկիրին»:
Այս իմաստով 100-ամեակը պէտք է անկիւնադարձային ըլլայ առաջին հերթին մեզի համար: Պէտք է փորձենք մեր Դատը աւելի առարկայական աչքով դիտել: Ճշդել յստակ քաղաքական առաջադրանքները, որոնք պիտի հասցնեն մեր բուն նպատակին` ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստանի կերտման: Ներքին ճակատի վրայ մեր ներկայութիւնը, ծանօթութիւնը եւ նաեւ ճնշումն է, որ ընկերանալով արտաքին ճնշման` կրնայ իրականացնել մեր նպատակը: 100 տարի ետք մենք կը զգանք պահանջը, որ այլեւս մենք չենք կրնար լքել Թուրքիոյ մէջ ապրող գաղութը, չենք կրնար լքել մեր Էրկիր Արեւմտահայաստանը:
