Յարութիւն Քիւրքճեան Կամ Վարժեցում Ազատութեան

ԳԱՌՆԻԿ ԱՒ. Ք. Գ.

Մշակոյթ Պատուանդանը Եւ Մշակութային Գոյաձեւին Անհրաժեշտութիւնը

Մշակոյթը հաւաքականութեան մը «էական միջավայր»-ն է, որովհետեւ է ինքնութեան, արմատներու եւ յիշողութեան տարածքը: Քիւրքճեան խորհած է, թէ անոնցմով կը սահմանուի «մարդկային երեւոյթ»-ը: Այսպէս խորհած է` նոյն ատեն յիշելով, թէ «այսօրինակ մշակութապաշտ տեսիլք մը» (կ՛իմանամ` պատմական եւ գոյութենական հասկացողութիւն մը) ժամանակակից ու արդի աշխարհին կողմէ մերժուած է, որովհետեւ «նախամեծար» համարուած են աւելի «իրապաշտ» գործօններ, ինչպէս` ընկերա-քաղաքականը կամ տնտեսականը: Անոնք զեղչելի չեն, բայց, ըստ իրեն, այն մերժումը մոռացումի ախտանիշ մըն է, որուն «դէմ կ՛ելլեն յիշողութեան եւ ինքնութեան պաշտպան այլ ուժեր» (պաշտպան «ուժեր»-ը իրողութիւններ են): Անոնցմէ են օրինակ, արեւմուտքի փոքրամասնական շարժումները, կամ անդրպետական (Խաչիկ Թէօլէօլեանի եզրով` «անդրազգային», որուն համաձայն չէ եղած Քիւրքճեան)  մշակութային բազմութիւնները` սփիւռքները: Սոյն «ուժեր»-ու ծիրի մը մէջ տեղադրած է արեւմտահայ սփիւռքը, որ յառաջացած է Ցեղասպանութենէն ետք: Թէ ինչո՞ւ արեւմտահայ սփիւռքը միայն, եւ ոչ նաեւ` արեւելահայը: Որովհետեւ արեւմտահայ սփիւռքը «իր պատմական ծնունդով եւ իր կրած մշակոյթի (լեզուի տարբերակով) կը զանազանուի արեւելահայ սփիւռքէն, որ նոր է եւ «էապէս տնտեսական ծագում ունի»: Աճապարեմ ըսելու, որ այս տեսակէտին համար անհրաժեշտ տեսած է աւելցնել, թէ այս զանազանումը «ճշդելի է որոշ պայմաններու տակ»: Սակայն յաւելումէն ետք չէ պարզած, թէ որո՞նք են այն «որոշ պայմաններ»-ը, զորս ի մտի ունեցած է: Ենթադրելի է, թէ Հայաստանէն արտագաղթողներէն ոմանց արեւմտահայ ծագումը նկատի ունեցած է, գուցէ նաեւ` անոնց ու այլոց դառն փորձառութիւններն ու բռնութեան կայսրութենէն ճողոպրումը:

Ինք հայ մշակոյթը «իր ակունքներէն իսկ» ճանչցած է իբրեւ բաց մշակոյթ մը, որ ի սկզբանէ ունեցած է «օտարին հետ հաղորդուելու, համարկուելու» կարողութիւնը: 1915-ի աղէտն է, որ զայն ենթարկած է «հայապահպանում» տարազով «սնանկ» գաղափարաբանութեան: Գաղափարաբանութիւն մը, որ կը կոտորակէ, կը հիւծեցնէ եւ կը բնաջնջէ… Սփիւռքը տակաւին կը շարունակէ ենթարկուիլ այն գաղափարաբանութեան ժխտական ազդեցութիւններուն: Մշակոյթին բացութիւնը որեւէ «փոքր ածու» (ծանօթ է, որ Խորենացի այս պատկերը գործածած է հայութեան համար, Քիւրքճեան ասիկա օգտագործած է` նկատի ունենալով որեւէ ցիրուցան ժողովուրդ) ներքնապէս կը զօդէ, կը զօրացնէ… Մանաւանդ` սփիւռքեան հաւաքականութեան մը պարագային:

Հայ մշակոյթը դարեր շարունակ «պայմանաւորած է հայութեան հաւաքական գոյութիւնը` իր պատմական ծագումէն` արդէն»: Անիկա հայութեան «երկրորդ բնաւորութիւն» մը եղած է: Հակառակ ամէն տեսակի աղէտներուն` անիկա այնքան ներգործօն ազդեցութիւն ունեցած է, որ «պետական կռուանէ շատ կանուխ զրկուած» հայութիւնը կանգուն պահած է իր «կրանիթեայ պատուանդան»-ին վրայ: Մարդկային կորուստները, մշակութային հարստութիւններու աւերումները եւ «անսրբագրելի բնակչագրական դիմագիծին աղաւաղումը» Հայաստանին, չեն կրցած վերջակէտ մը դնել մշակոյթի ընթացքին ու մերթ ընդ մերթ` թափին: Մշակոյթը օգնած է, որ հայութիւնը փրկուի, նոյնիսկ կիսասփիւռքեան պայմաններուն մէջ, այսինքն` նախաեղեռնեան ցրուածութեան պայմաններուն:

Մշակոյթով ապրիլը հայութեան «ազգային գոյատեւման բանալին» է: Ցեղասպանութենէն ետք արեւմտահայ սփիւռքին համար մշակութային գոյաձեւ իւրացնելը «թանկագին աւանդ» մըն է: Իւրացմամբ հայութիւնը կը վերածուի ազգ-ժողովուրդի: Պետականազուրկ ժողովուրդ մը պէտք է որ «առաւել ուժգնօրէն» կառչի իր մշակոյթին, որ կրնայ փոխարինել պետութեան դերը: Ափսոսանքով գրած է. «Մեր սփիւռքը` պառակտուած այս միաւորը, չէ փութացած ըմբռնելու այսպիսի ճշմարտութիւն մը, որ սակայն էական է իր վերապրումին համար»:

Սփիւռքը մշակոյթին փրկարար դերը «շատ անորոշ կերպով մը կը զգայ միայն»` հակառակ այն ստիպողական կացութեան, որ իրմէ կը սպասէ լուրջ ըմբռնումը անոր: Այս հաստատումին համար Քիւրքճեան ակնարկած է սփիւռքի «աղէտալիօրէն մերժողական կեցուածքին»` հանդէպ համաշխարհային մշակութային արժէքներուն: Այս կեցուածքով սփիւռքը անելի մը մէջ կը պահէ ինքզինք: Անիկա ուշացած է, կարելի է աւելցնել, որ դեռ կ՛ուշանայ «տեսնելու իր ուղին», որ չէ այլ ինչ, քան` «կենսական զանցում»-ը արեւելեան «գաղափարաբանական կեթոյին» եւ արեւմտեան քաղքենի ապամշակութայնացման: Ինք սփիւռքի արեւելեան թեւը տեսած է երկչոտ փորձի մը եւ «ձախաւեր բացուածք»-ի մը մէջ, իսկ արեւմտեան թեւը` մանկավարժական «անդամալուծութեան ու քաոսի», որ հայկական ապրող մշակոյթի մը տեղ` թիւրիմաց «հայութեան գիտակցութիւն» մը պահպանելու ապաւինած է: Պատկերը մռայլ է:

Ի՞նչ ընել:

«Պատմական դասեր»-ուն Քիւրքճեանի ընթերցումը` չէ ուզած այն տպաւորութիւնը ձգել, թէ անոնք ինքնաբերաբար դեղագիրներ կամ երաշխիքներ կը հայթայթեն: Այն դասերը «օգտակար» կ՛ըլլան, երբ իրենց «էական նշանակութեան» կը վերածուին: Պայման է, որ  այդ վերածումը «օգտակար» ըլլայ: «Դասեր»-ը կը պահանջեն հաւատարմութիւն եւ ստեղծականութիւն: Հաւատարմութիւն սեփական հաւաքական ինքնութեան, եւ ստեղծականութիւն, որ «մնայուն ճիգ» է համարկուելու ներկայ համաշխարհային մշակութային արժէքներուն: Սփիւռքը այս կրկնակ պահանջին կարեւորութիւնը պէտք է ընդունի, եթէ «չի կամենար արագացնել իր նահանջը»` ձգելով, որ անիկա դառնայ «գահավէժ անկում» մը:

Իրեն համար սփիւռքահայ ըլլալը երկմշակութայնօրէն ըլլալ է (վստահ եմ, որ տարակարծիք պիտի չըլլար, եթէ ըսուէր, թէ սփիւռքահայ ըլլալը առաւել քան երկմշակութայնօրէն ըլլալ է. կը կարծեմ, որ ասիկա բացատրելու պէտքը չկայ):

Մշակոյթի իր տեսութիւնը սերտօրէն առնչած է լեզուի իր տեսութեան: Լեզուն, որեւէ հաւաքականութեան պարագային, «ագուցման տեղ»-ն է ինքնութեան գիտակցութեան, ու մշակութային «այլազան իրագործումներու», նաեւ` բարքերու ամբողջութեան: Ըստ իրեն, առանց «ագուցման տեղ»-ին իւրացման, ինչ որ կը ժառանգուի, պակասաւոր կ՛ըլլայ: Ուրեմն ինքնութեան գիտակցութիւնն ալ պակասաւոր կ՛ըլլայ… եւ պակասաւորութիւնը դրական խոստումներ չի կրնար տալ: Միայն ու միայն կը տանի բացարձակ այլութեան…

(Շար. 9)