Սեդային Տան Երդիքին Տակ

Զ. Թ.

Պարզ ու մեկին` ԼԱ-ՓԵ-ՑԻ Սեդա Մարկոսեան-Խտըշեանի «Մեր տունը» հատորը: Քանի մը օր առաջ էր, երբ հասաւ գիրքը` իր «տուն»-էն եւ վերջերս «տրոնամոյն» Պէյրութէն: Գիտէի, թէ մէյ մը որ սկսիմ, պիտի չուզեմ ընդհատել, այդպէս ալ եղաւ:

Ստանալէս երկու-երեք օր ետք, կէսօրէ ետք մը ընթերցմանս մեկնարկը տուի եւ քանի մը ժամէն, միեւնոյն օրն իսկ աւարտեցի: Յաւելեալ մանրամասնութիւններ չարձանագրեմ, թէ ինչպէ՛ս լափեցի:

Սովորութիւնս է, որ հատոր մը ընթերցելու պահուն մատիտով մը օժտուիմ եւ կարեւոր ու յիշատակելի նախադասութիւններ, ասացուածքներ կամ ներկայացուած տեսարաններ ընդգծեմ: Սեդային գիրքին պարագային ալ «զինուած» էի այդ մատիտով, սակայն քանի մը էջ ետք ի յայտ եկաւ, որ բազմիցս մատիտի տաշելիքի կարիք պիտի ունենայի, կամ ալ գիրքը, սկիզբէն մինչեւ վերջին էջը, պէտք էր ամբողջովին ընդգծէի:

Այո՛, ընդգծուելիք տողերը շատ էին` սկսելով առաջին էջերէն, ուր տեղ գտած է ամերիկացի հանրածանօթ վիպագիր Ուիլիըմ Ֆոքնըրի (1897-1962) մէկ տպաւորիչ խօսքը «Անցեալը երբեք մեռած չէ: Նոյնիսկ անցեալ չէ» (The past is never dead. It’s not even past):

Ֆոքնըրի կիզակէտն էր Միացեալ Նահանգներու հեռաւոր հարաւը` իր անցեալի խորհրդաւոր պատմութիւններով: Սեդա Մարկոսեանի «Մեր տուն»-ը Պուրճ Համուտի Նոր Թոմարզա թաղամասի մէկ սեղմ պատմութիւնն է:

Հաճելի եւ յիշատակելի դրուագներ այնպիսի մանրամասնութիւններով եւ բծախնդրութեամբ ներկայացուած են, որ ընթերցողը ունկնդիրի եւ ակնդիրի կը վերածուի: Տողերն ու էջերը յար եւ նման են նկարներու շարքի մը` «ֆոթոքոլաժ»-ի մը, նպարավաճառին մօտ կատարուած զրոյցէն` մինչեւ թուղթ խաղալու պահուն հնչող երգերը: Մանր գլուխ գործոց մըն է այն դրուագը, երբ մատղաշ պարման-պարմանուհիներ գեղեցիկ մտայղացումը կ՛ունենան թաղին մէջ իրենց կազմակերպած տարեվերջի հանդէսի գոյացած գումարով ոչխար մը գնելու եւ փոխադրակառքով ուղղուելու Ճիպէյլի «Թռչնոց բոյն»-ը` իբրեւ մատաղ նուիրելու տեղւոյն որբերուն, որոնք հազիւ ամիս մը առաջ կրկին որբացած էին Մարիա «Մամա» Ճեքըպսընի մահուան պատճառով:

Ճիպէյլի ճամբան բռնած, բուրումնաւէտ նարնջենիներու անծայրածիր պարտէզները կտրող փոխադրակառքին մէջ պատահած անցուդարձերն ու ստեղծուած մթնոլորտը մեծ չափով յար եւ նման են Լիբանանի չաստուածուհիներէն` երգչուհի Ֆէյրուզի «Ալ- պոսթա» երգին պատահարներուն («Փոխադրակառքը», յօրինուած երգչուհիի զաւակին` Զիատ Ռահպանիի կողմէ եւ առաջին անգամ երգուած` վաղաժամ մահացած Ժոզէֆ Սաքրի կողմէ):

Այդ երգին պատմածին նման` հեզ եւ համեստ են ճամբորդները, որոնց կարգին` ամէնէն ետեւը, Թոմարզայի փոքրիկներու միութեան անդամներն ու իրենց անմեղ ոչխարը, որ չի գիտեր, թէ ի՛նչ կ՛ընէ, եւ անակնկալ փռնգտոցով մը կը սարսափեցնէ ճամբորդ ոստիկան մը:

Առատօրէն օգտագործուած է բարբառ եւ տեղւոյն վրայ գործածուած խօսակցութիւն, ժողովրդական բառեր, որոնք յաւելեալ համեմ կը բերեն գիրքին, օրինակ` «մարդ-մարդասպան չկար» (այսինքն մարդ-մարդասանք չկար), եահո, ակա, եաւրում, տոնտուրմա (պաղպաղակ):

Պատումները յաճախ կը ներկայանան` առանց զգացական ապրումներ արտայայտող երկար, պաղ եւ միապաղաղ նախադասութիւններու: Կը կրկնեմ. հմտութեամբ եւ մեծ խնամքով հիւսուած տեսարաններ են, որոնք կը յիշեցնեն Իտալիոյ «Չինեչիթա»-ի կարգ մը իրապաշտ ժապաւէնները, յատկապէս` իր մանկութեան օրերը նկարագրած Ֆետերիքօ Ֆելլինիի (Federico Fellini)  «Ամարքորտ»-ը (Amarcord), կամ Ճուզեփէ Թորնաթորէի (Giuseppe Tornatore) «Չինեմա փարատիզօ»-ն (Cinema Paradiso):

Որոշ չափով գերիրապաշտ են Սեդա Մարկոսեան-Խտըշեանի մանկութեան յուշերը, բոլորովին տարբեր` Գրիգոր Պըլըտեանի կոթողական «Յակոբները» գործէն (ուր կան Հայաշէնէն քաղուած յուշեր) :

«Ո՞վ է վախցողը Վիրճինիա Ուոլֆէն»` մինչեւ Պիքֆայայի Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձանը… Վարուժան Խտըշեան բեմադրիչը վաղուց ծանօթ էր ինծի, նաեւ` Զաւէն Խտըշեան քանդակագործը: Ծանօթ էի նաեւ այս հեղինակին հրապարակագրական սիւնակներուն, բայց չէի գիտէր, թէ ամենայն հաւատքով Հայ օգնութեան միութեան ծառայած` վիպագիր Խտըշեան մըն ալ հռչակ պիտի սփռէ: Պատումներու շղթայով մը ներկայացող այս հատորը վկայութիւն է այս իրականութեան:

Առիթ պիտի ստեղծեմ եւ կրկին պիտի կարդամ, ըսել կ՛ուզեմ` դիտեմ այս յոյզեր եւ ապրումներ յառաջացնող «ժապաւէնը», որ քանի մը ժամ առիթ ընծայեց մոռնալու եւ հեռու մնալու, բառին ամենապարզ իմաստով,  պարտուած, թշուառ ու անտէր հայորդիի ներկայ օրերու իրավիճակէն:

Պոսթըն – Մասաչուսեց