ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ
Հայաստան կը գտնուի երկրաշարժային գօտիի մէջ եւ պատմութեան ընթացքին յաճախ տուժած է երկրաշարժերէն:
Հայ ժողովուրդի դարաւոր պատմութեան ընթացքին աղիտալի եղած են յատկապէս Վայոց Ձորի երկրաշարժը` 735-ին, Դուինի 863-ի եւ յատկապէս 893-ի երկրաշարժերը, Երզնկայի քսանհինգ անգամ կրկնուած երկրաշարժերը` 1045-էն 1784, որոնց հետեւանքով քաղաքը քանի մը անգամ աւերուած է, Գանձակի երկրաշարժը` 1139-ին, Վանի 1648-ի ութ օր տեւած եւ յետոյ յետցնցումներով շարունակուած երկրաշարժը, Երեւանի 1679-ի երկրաշարժը, Արարատի 1840-ի երկրաշարժը, որուն ընթացքին Մեծ Մասիսի վեհի եզրին գտնուող Ակոռի գիւղը եւ Սուրբ Յակոբայ վանքը թաղուեցան ժայռաբեկորներու հաստ շերտի տակ, Լենինականի 1926-ի երկրաշարժը եւ Զանգեզուրի 1931-ի երկրաշարժը:
Հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան մէջ ամէնէն աւելի աղիտալի եղաւ Սպիտակի երկրաշարժը` 7 դեկտեմբեր 1988-ին, ժամը 11.41-ին:
Հայաստանի Հանրապետութեան հիւսիսային գօտին քանի մը վայրկեանի ընթացքին աւերուեցաւ եւ երկիրը քաոսի մատնուեցաւ: Լրիւ կամ մասնակի աւերուեցան Լենինականը (Գիւմրի), Սպիտակը, Կիրովականը (Վանաձոր), Ստեփանաւանը եւ ընդհանուր առմամբ 21 քաղաք եւ 324 գիւղ:
Պաշտօնական տուեալներով զոհուեցաւ շուրջ քսանհինգ հազար հոգի եւ աւելի քան յիսուն հազար հոգի հաշմանդամ դարձաւ: Մօտաւորապէս 530 հազար հոգի անօթեւան դարձաւ: Աղէտի գօտիին մէջ յայտնուած բնակչութիւնը կը հասնէր 970 հազար հոգիի:
Երկրաշարժին հետեւանքով երկրին տնտեսութիւնը ծանր հարուած ստացաւ: Աւերուեցաւ արդիւնաբերական 157 ձեռնարկութիւն: Այլ ձեռնարկութիւններ ալ կիսաւեր դարձան:
Քանդուեցան կամ կիսաւեր դարձան բազմաթիւ դպրոցներ, առողջապահական 416 հաստատութիւններ, 391 գրադարաններ, 349 ակումբներ եւ մշակութային տուներ, շարժապատկերի 42 սրահներ, 14 թանգարաններ եւ երկու թատրոններ:
Սարսափելի աղէտը վրայ հասաւ այն ժամանակ, երբ Արցախեան շարժման պայմաններուն տակ Ազրպէյճանի հետ սկսած էր զինուած հակամարտութիւնը, իսկ Սումկայիթի ջարդերուն յաջորդած էր Կիրովապատի (Գանձակ) ինքնապաշտպանութիւնը: Հայերու դէմ բռնութիւններն ու սպանութիւնները հետզհետէ լայն ծաւալ կը ստանային եւ օրէ օր Ազրպէյճանէն նոր տեղահանուածներ կը հասնէին Հայաստան:
Երկրաշարժին յաջորդող օրերուն ահաւոր վիճակ կը տիրէր Հայաստանի մէջ: Ամէնուրեք` աւերածութիւն, սառնամանիք, մարդիկ վրաններու տակ կը քնանային եւ կը փորձէին գտնել եւ փրկել իրենց հարազատները:
Սարսափելի ողբերգութիւնը գրաւեց Խորհրդային Միութեան եւ համայն աշխարհին ուշադրութիւնը: Մոսկուայէն Հայաստան ժամանեց յատուկ յանձնաժողովը` Խորհրդային Միութեան նախարարներու խորհուրդի նախագահ Նիկոլայ Ռիժքովի գլխաւորութեամբ: Խորհրդային Միութեան ղեկավարը Միխայիլ Կորպաչով դադրեցուց Միացեալ Նահանգներ իր պաշտօնական այցելութիւնը եւ հասաւ Հայաստան: Աղէտի գօտի ժամանեցին հարիւրաւոր բժիշկներ եւ փրկարարներ` Ֆրանսայէն, Զուիցերիայէն, Մեծն Բրիտանիայէն, Գերմանիայէն, Միացեալ Նահագահներէն եւ այլ երկիրներէ: Օգնութեան ձեռք երկարեցին կազմակերպութիւններ, միջազգային կառոյցներ եւ անհատներ:
Քաղաքացիներու եւ փրկարարներու ջանքերով աւելի քան 45 հազար անձեր հանուեցան փլատակներու տակէն: Շուրջ 12 հազար 500 հոգի ալ հիւանդանոց փոխադրուեցաւ:
Հայրենի եւ սփիւռքի հայութիւնը երկրաշարժի առաջին ժամերէն համախմբուեցաւ եւ բազմակողմանի օգնութիւն ցոյց տուաւ աղէտեալներուն: Որբ մնացած երեխաները որդեգրուեցան եւ ոչ մէկ երեխայ անտէր մնաց: Սփիւռքէն մեծ քանակութեամբ սննդամթերք, հագուստ եւ դեղորայք ուղարկուեցաւ հայրենիք: Բազմաթիւ սփիւռքահայեր` բժիշկներ, հոգեբաններ, շինարարներ, ճարտարապետներ մեկնեցան Հայաստան եւ անոնցմէ շատեր մնացին ու մասնակցեցան վերականգնողական աշխատանքներուն:
