Մեծարենցեան Երեկոներ – Այնճար. Խաչատուր Աւետիսեան Երաժշտահանը

ԶԱՒԷՆ Գ. ՂԱՐԻՊԵԱՆ

Այնճարի մէջ` տասներկուերորդ տարին ըլլալով,  ամառները երեկոյեան կը շարունակուին «Մեծարենցեան երեկոներ» մշակութային ձեռնարկները,  Զաւէն եւ Մարիա Ղարիպեաններու «Հիւղը» բնակարանի բակին մէջ:

Այս տարուան առաջին մշակութային ձեռնարկը տեղի ունեցաւ 7 յուլիս 2024-ին. անիկա նուիրուած էր հայրենի երաժշտահան Խաչատուր Աւետիսեանի կեանքին ու գործին: Շուրջ քսանհինգ մշակութասէր անձեր` ամէն տարիքի, ներկայ էին: Օրուան դասախօսն էր երաժիշտ, խմբավար Զաքար Քէշիշեան: Անցնող տասներկու տարիներու Զաքար Քէշիշեան այդ բակին մէջ տուած է հինգ դասախօսութիւններ հայ երաժիշտներու մասին` Կոմիտաս վարդապետ, Աշուղ Ջիւանի, Արամ Խաչատուրեան, Բարսեղ Կանաչեան, Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերան:

Այս օրուան դասախօսութեան սկիզբին երկու պարմանուհիներ` Վիքի Հաւաթեան եւ Նայիրի Մանիսաճեան, շուիի վրայ նուագեցին Խ. Աւետիսեանի յօրինած երկու եղանակներ, իսկ դասախօսը ներկայացուց ձայներիզի վրայ արձանագրուած Խ. Աւետիսեանի յօրինած երգերէն:

Բայց ո՞վ է Խաչատուր Աւետիսեանը: Հայ հասարակութիւնը յաճախ լսած է ու կը լսէ Խ. Աւետիսեանին յօրինած երգերը` առանց գիտնալու, թէ ո՞վ է անոնց հեղինակը: Այդ երեկոյ Զաքար Քէշիշեան իր հմտութեամբ ու զուարթախօսութեամբ մեզի ներկայացուց իրական պատկերը Խաչատուր Աւետիսեանի:

Ան ըսաւ, որ Խ. Աւետիսեան 20-րդ դարու երկրորդ կէսի հայ երաժշտական արուեստի մեծանուն ներկայացուցիչներէն է, համազգային ճանաչման արժանացած երգահան: Հայաստանի Հանրապետութեան ժողովրդական արուեստագէտ, պետական մրցանակի դափնեկիր, փրոֆեսէօր:

Ան ծնած է 1926 թուականի ապրիլ 24-ին, ազգային երաժշտութեան աւանդոյթներով կենսահարուստ Գիւմրի քաղաքը: Մահացած է 1996-ի յունիսին, Երեւան:

Երաժշտական կրթութիւնը կը ստանայ նախ Երեւանի Ռ. Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանի մէջ, ապա` Կոմիտասի անուան պետական բարձրագոյն երաժշտանոցին մէջ, մեծանուն Էդուարդ Միրզոյեանի դասարանը: Մինչեւ ստեղծագործական գործունէութիւն` եղած է քանոն ազգային նուագարանի մենակատար եւ այդ գործիքով հայ երաժիշտներէն առաջինը, որ 1951-ին Պերլինի մէջ կը շահի գլխաւոր մրցանակը: Իբրեւ քանոնահար, ան կը ստեղծէ այդ նուագարանի կատարողութեամբ նոր դպրոց:

1958-ին կը հիմնուի Հայաստանի պարի պետական անսամպլը, որուն ստեղծման առաջին օրէն Աւետիսեան կը դառնայ անոր երաժշտական ղեկավարը: Շուրջ 15 տարի աշխատելով այստեղ` ան կը ստեղծէ անսամպլի պարի եղանակներուն մեծ մասը:

50-ական թուականի վերջերը կը սկսի անոր ստեղծագործական կեանքը երգի ասպարէզի մէջ, որ կը դառնայ անոր ստեղծագործական կեանքի ուղեցոյցը, ուր վառ կերպով ի յայտ կու գան երգահանի մեղեդիի ազգային եւ քնարական խորը զգացումներու ու ժանրին տիրապետող բացառիկ տաղանդը: Անոր երգերը պիտի դառնային երաժշտական կամուրջ մը, որ հայ աշուղական- գուսանական երաժշտութիւնը պիտի կապէր ժամանակակից արդէն արհեստավարժ երաժշտական արուեստին:

1974-78-ին Աւետիսեան կ՛ըլլայ Թ. Ալթունեանի անուան երգի պարի պետական անսամպլի գեղարուեստական ղեկավարը: Այստեղ ալ ան կարճ ժամանակուան մէջ կը ստեղծէ քանի մը նոր ծրագիրներ անսամպլին համար` հարազատ մնալով անոր ազգային աւանդութիւններուն:

1978-ին, տարիներու սպասումէ ետք, Կոմիտասի անուան բարձրագոյն երաժշտանոցի մէջ կը բացուի ժողովրդական նուագարաններու եւ երգեցողութեան ամպիոնը, որուն հիմնադիրը կ՛ըլլայ Խաչատուր Աւետիսեան, որ զայն կը ղեկավարէ մինչեւ կեանքին վերջը:

Ան մեզի ժառանգութիւն ձգած է մեծ կտաւի բազմաթիւ ստեղծագործութիւններ. «Օրաթորիա»` նուիրուած «Մեծ եղեռնի զոհերու յիշատակին»: «Գիւմրի ռեքուիեմ»` նուիրուած Գիւմրիի երկրաշարժի զոհերուն յիշատակին:

Զաքար Քէշիշեան իր դասախօսութեան ընթացքին պատմեց շատ մը յիշատակելի դրուագներ` իր եւ իր ուսանողական տարիներու Կոմիտաս բարձրագոյն երաժշտանոցի ամպիոնի վարիչ Խաչատուր Աւետիսեանի հետ ջերմ յարաբերութիւններէն:

Զաքար Քէշիշեան խօսքը աւարտեց` ըսելով, որ «Իմ անուշ տաւիղ», «Մախմուր աղջիկ», «Ասում են թէ» եւ ուրիշ բազմաթիւ երգեր մեր ամէնօրեայ սիրուած երգերէն են, եւ անոնց հեղինակը Խաչատուր Աւետիսեանն է:

———–

Խաչատուր Աւետիսեանի Երգերը

• «Իմ անուշ տաւիղ»
• «Մախմուր աղջիկ»
• «Բալենի»
• «Ասում են թէ»
• «Անահիտ»
• «Կախարդուած ծաղիկներ»
• «Անուրջներ»
• «Ծաղկեփունջ»
• «Եղէգ»
• «Շիրակի»
• «Հայոց հովիկ»
• «Պարմանի»
• «Կարապների պար»
• «Հանինա»
• «Տօնական Հայաստան»
• «Իրիկնային»
• «Ճերմակ աղաւնի»
• «Տաւիղ»