Պատրաստեց
ԿԱՐՕ ԱՂԱԶԱՐԵԱՆ
Ի՞նչ պիտի պատահէր մարդկութեան, եթէ Աստուածորդին չծնէր: Արդեօ՞ք մարդիկ աւելի անհաւատ պիտի դառնային: Ի՞նչ փոփոխութիւն բերաւ Քրիստոսի ծնունդը ընդհանրապէս հրեայ ժողովուրդին եւ այլոց կեանքին մէջ: Անցեալին ինչպէ՞ս կը տօնուէր Ս. Ծնունդը: Իսկ գալով ներկայի պարզած Ս. Ծնունդը տօնելու հոլովոյթին, ինչո՞ւ մարդիկ թիւր ըմբռնում ունին եւ զայն կը տօնեն պարահանդէսի անուան տակ եւ ոչ աւանդական ձեւով: Հարցադրումներ, որոնք երբեմն մեր միտքը կը խճողեն եւ առիթ կու տան պահ մը մտածելու Քրիստոսի կատարած յեղափոխութեան եւ Ս. Ծնունդի իսկական խորհուրդին մասին: Այս առիթով կ՛ուզեմ լուսարձակի տակ առնել քրիստոնէական այս մեծ տօնը` Ս. Ծնունդը:
Քրիստոսի Ծննդեան Ժամանակաշրջանը
Քրիստոսի ծննդեան ժամանակաշրջանին Իսրայէլ կը գտնուէր Հռոմէական կայսրութեան իշխանութեան տակ: Օգոստոս կայսեր հրամանագիրով կայսրութեան տարածքին մարդահամար սկսաւ, եւ իւրաքանչիւր անձ պէտք էր գրանցուէր իր ծննդավայրին մէջ: Յովսէփ եւ Մարիամ Բեթղեհէմ եկան եւ տեղի չգոյութեան պատճառով քարայրին մէջ գիշերեցին: Նոյն գիշեր ծնաւ աշխարհի Փրկիչը` Յիսուս: Ս. Ծննդեան վկաները մօտակայ հովիւներն էին, որոնք հրեշտակներէն տեղեկացան Փրկիչին ծնունդը: Այնուհետեւ արեւելքէն մոգեր եկան` հետեւելով երկինքի վրայ փայլող աստղին: Անոնք ընծաներ մատուցեցին Յիսուսին: Այդ ընծաները իրենց հոգեւոր խորհուրդը ունէին: Ոսկին թագաւորներուն կը մատուցուէր, ան կը խորհրդանշէ Յիսուսի երկնային թագաւորութիւնը: Կնդրուկը խունկի ամէնէն անուշահոտ տեսակն է, որ Քրիստոսի նուիրելը կը խորհրդանշէ իր քահանայապետ ըլլալը: Զմուռսը անուշահոտ նիւթ է, որով կը պատէին մահացածներու մարմինը եւ կը խորհրդանշէ Յիսուսի մահը: Քրիստոս երբ երեսուն տարեկան եղաւ եւ եկաւ Յորդանան գետ ու մկրտուեցաւ, այդ ժամանակ տեղի ունեցաւ երկրորդ աստուածայայտնութիւնը:
Ս. Ծնունդը Նաեւ Աստուածայայտնութեան Տօն Կը Կոչուի
Ս. Ծնունդը առաջին տաղաւար տօնն է: Սակայն ինչո՞ւ տաղաւար կը կոչուին Ս. Ծնունդի, Ս. Յարութեան, Վարդավառի, Վերափոխումն Ս. Աստուածածնի եւ Վերացման խաչի տօները: Հին կտակարանին մէջ հրեաները մեծահանդէս արարողութեամբ կը տօնէին Տաղաւարահարաց տօնը, որ նոյնինքն աշնանային բերքահաւաքի տօնն է եւ կը կատարուի եօթներորդ ամսուան 15-րդ օրը եւ կը տեւէ եօթը օր (Ղեւտ. 23: 33-43): Տաղաւարահարաց տօնը կը յիշատակուի նաեւ Նոր կտակարանին մէջ, Յիսուսի ուսուցումներուն ժամանակ: Այդ օրերուն հրեաները եօթը օր կ՛ապրէին վրաններու (տաղաւարներու) տակ: Անոնք ողջակէզ կը մատուցէին` իբրեւ երախտագիտութիւն Աստուծոյ պարգեւած բարիքներուն: Կ’ենթադրուի, որ տաղաւար անուանումը յառաջացած է այդտեղէն եւ գործածական դարձած է քրիստոնէական մեծ տէրունի տօներուն համար: Ս. Ծնունդը նաեւ Աստուածայայտնութեան տօն կը կոչուի, որովհետեւ Աստուծոյ փառքը յայտնուեցաւ մարդոց մէջ:
Ինչո՞ւ Հայ Եկեղեցին Ս. Ծնունդը Եւ Մկրտութիւնը Յունուար 6-ին Կը Տօնէ
Հայ առաքելական եկեղեցին` իբրեւ աւանդապահ եկեղեցի, Ս. Ծնունդը եւ մկրտութիւնը 6 յունուարին կը տօնէ, իսկ միւս քրիստոնեայ եկեղեցիները` 25 դեկտեմբերին: Մինչեւ 4-րդ դար բոլոր քրիստոնեաները այս տօները 6 յունուարին կը նշէին: Երբ քրիստոնէութիւնը սկսաւ տարածուիլ եւ պետական ճանաչում գտնել, հռոմէացիները իրենց հեթանոսական արմատներուն կառչած էին եւ հանդիսաւոր տօնակատարութեամբ կը նշէին ժողովրդական ամէնէն սիրուած տօներէն արեւ աստուծոյ տօնը, որ կը կատարուէր 21-31 դեկտեմբեր երկարող ժամանակաշրջանին: Իսկ 25 դեկտեմբերին Միթրայի ծննդեան օրն էր, որ Եւրոպայի եւ յատկապէս Հռոմի մէջ մեծ շուքով կը տօնուէր: Միթրան ամէնէն ժողովրդական եւ յարգուած արեւ աստուածն էր: Հռոմի կայսրը արեւ աստուածը կը նկատէր կայսերական հեղինակութեան պաշտպան աստուած: 336 թուականին Հռոմի եկեղեցին հեթանոսական աւանդութիւնները ջնջելու նպատակով 25 դեկտեմբերը հռչակեց իբրեւ Յիսուս Քրիստոսի ծննդեան տօն, իսկ 6 յունուարը` իբրեւ մկրտութեան տօն: Ս. Ծննդեան եւ մկրտութեան տօները տարբեր օրեր նշելու պատճառներէն մէկը երթեւեկութիւնն ու ճամբու հեռաւորութիւնն էր: Կարելի չէր Բեթղեհէմէն մինչեւ Յորդանան գետ երթալ նոյն օրը, որովհետեւ արդիական փոխադրական միջոցներ գոյութիւն չունէին: Հայ առաքելական եկեղեցին Ս. Ծնունդն ու մկրտութիւնը նոյն օրը կը տօնախմբէ` համաձայն Ղուկաս աւետարանի ապացոյցին. «Յիսուս շուրջ երեսուն տարեկան էր, երբ իր գործունէութեան սկսաւ» (Ղուկաս 3:23): Իսկ Հին կտակարանին մէջ ոեւէ մէկը իրաւունք չունէր քահանայութիւն ընել, եթէ երեսուն տարեկան չէր եղած: Յիսուս սկսաւ քարոզել երեսուն տարեկանին եւ մկրտութենէն ետք: Այս վկայութենէն եկեղեցական հայրերը հետեւցուցած են, որ եթէ Յիսուս 6 յունուարին ծնաւ, ապա երեսուն տարի ետք, նոյն օրը մկրտուեցաւ:
Ս. Ծննդեան Տօնին Մեկնարկը` Ճրագալոյցը
Ս. Ծննդեան եկեղեցական տօնակատարութիւնը կը սկսի 5 յունուարի երեկոյեան ճրագալոյցի կամ խթման ս. պատարագով, որուն կը նախորդէ եօթը օրերու պահեցողութիւնն ու ապաշխարութեան շրջանը: Ճրագալոյցի ս. պատարագը տարին երկու անգամ կը մատուցուի` Ս. Ծննդեան եւ Ս. Յարութեան տօներուն առիթով: Պատարագէն առաջ կը կարդացուին մարգարէական գիրքերէն բաժիններ, որոնք կը վկայեն ու կ՛աւետեն Քրիստոսի ծննդեան բարի լուրը: Պատարագի աւարտին կը կատարուի Ս. ծննդեան նախատօնակ, եւ քրիստոնեաները զիրար կ՛ողջունեն Քրիստոսի ծննդեան աւետիսը տալով. «Քրիստոս ծնաւ եւ յայտնեցաւ», որուն պատասխանն է` «Ձեզի մեզի մեծ աւետիս»: Ապա հաւատացեալներ իրենց հետ վառած ճրագներ (մոմեր) տուն կը տանին` խորհրդանշելով աստուածային լոյսը եւ եկեղեցւոյ օրհնութիւնը: Ճրագալոյցը կը խորհրդանշէ նաեւ բեթղեհէմեան աստղին լոյսը, որ առաջնորդեց մոգերը դէպի Յիսուս մանուկը:
Ապա կը սկսի տնօրհնէքի արարողութիւնը, եւ հոգեւորականներ տուները կ՛այցելեն եւ տօնին աւետիսն ու օրհնութիւնը կը փոխանցեն հաւատացեալներուն:
Ս. Ծննդեան Տօնը Եւ Ջրօրհնէքի Արարողութիւնը
Ս. Ծննդեան տօնը Հայ առաքելական եկեղեցիներուն մէջ կը նշուի հանդիսաւոր ս. պատարագով: Ս. պատարագի աւարտին կը կատարուի ջրօրհնէք, որ նուիրուած է Քրիստոսի մկրտութեան խորհուրդին: Ջրօրհնէքի արարողութեան ժամանակ տէրունական խաչը կ՛ընկղմեն ջուրին մէջ: Հուսկ, պատարագիչ հոգեւորականը Հայ առաքելական եկեղեցւոյ սրբալոյս միւռոնով կ՛օրհնէ ու կը սրբագործէ ջուրը: Ապա օրհնուած հրաշագործ ջուրը կը բաժնուի ժողովուրդին` ի բժշկութիւն հոգեւոր եւ մարմնաւոր հիւանդութիւններէ: Ինչպէս բոլոր տաղաւար տօներուն յաջորդող օրերուն, Ս. Ծնունդին յաջորդ օրը մեռելոց է, եւ հաւատացեալներ կ՛այցելեն իրենց հարազատներուն շիրիմները: Ս. Ծննդեան տօնակատարութիւնը կ՛աւարտի 13 յունուարին` Յիսուսի անուանակոչութեան յիշատակումով:
Ս. Ծննդեան Աւանդական Սեղանը
Ս. Ծննդեան օրը ընտանեկան տօն է եւ Ս. Ծննդեան սեղանին շուրջ կը հաւաքուին ընտանիքի անդամները` միասնաբար տօնելու Քրիստոսի ծնունդը եւ խոկալու տօնէն բխող պատգամին մասին:
Ս. Ծննդեան ուտելիքներու մէջ մեծ կարեւորութիւն ունին չոր միրգերով ու ընկոյզով պատրաստուած կերակուրները: Աւանդութեան համաձայն տօնական սեղանին վրայ պէտք է ըլլան ձուկ եւ բրինձով ու չամիչով եղինձ: Այս ճաշին բաղադրիչները իրենց իմաստը ունին: Բրինձը կը խորհրդանշէ մարդկութիւնը, իսկ չամիչները Աստուծոյ կողմէ ընտրեալներն են, զորս Աստուած ընտրած է Իր գործը շարունակելու համար: Հայկական Ծնունդի սեղանը կը ճոխանար նաեւ կաղամբով պատրաստուած տոլմայով եւ չոր բանջարեղէններով պատրաստուած ապուրով` մայրամաճաշով: Տարածուած ուտելիքներէն է նաեւ «տարի» կոչուած քաղցր գաթան, որ կը բաժնուէր 12 մասերու` ըստ տարուան 12 ամիսներուն: Ս. Ծնունդի սեղանին ոգելից ըմպելիներ չկային, սակայն արտօնուած է կարմին գինին, որովհետեւ անիկա կը խորհրդանշէ Քրիստոսի արիւնը:
Ս. Ծննդեան Աւետաբեր – Երգեցիկ Խումբեր
Ս. Ծնունդի տօնակատարութեան մէջ յատուկ տեղ ունին աւետաբեր խումբերը` բաղկացած եկեղեցիներու դպրաց դասերէ, որոնք 5 յունուարի գիշերը մինչեւ վաղ առաւօտեան ժամերը յատուկ նուագարաններով կ՛աւետեն Յիսուսի ծնունդը` ծխայիններուն եւ ժողովուրդին: Անոնք այս առիթով, աւետիս տալու կողքին, կը բաժնեն նաեւ տօնը խորհրդանշող յատուկ յուշանուէրներ:
Ս. Ծննդեան Շարականները Հոգիները Առինքնող Հոգեւոր Երգեր Են
Հայ եկեղեցական երաժշտութեան գանձարանը հարուստ է նաեւ տօներու նուիրուած շարականներով: Ս. Ծննդեան տօնին նուիրուած հոգեւոր երգերը կամ շարականները հաւատացեալներուն հոգիները կ՛ուրախացնեն տօնին աւետիսը տալով անոնց: Այս առումով, ըստ կարգ մը տուեալներու, Ս. Ծննդեան «Խորհուրդ մեծ» շարականը կը վերագրուի պատմահայր Մովսէս Խորենացիի, օրուան սրբասացութեան «Բազմութիւնք» շարականը` Ներսէս Շնորհալի հայրապետին, իսկ ջրօրհնէքի արարողութեան «Ով զարմանալի» տաղը գրած է Գրիգոր Գ. Պահլաւունի (12-րդ դար), եւ անոր հետեւակ «Այսօր ձայնն հայրական» յորդորակը գրած է Յովհաննէս Երզնկացի Պլուզ (13-րդ դար):
Ս. Ծննդեան Տօնին Պատգամը
Այժմ, ներկայացնելէ ետք Ս. Ծննդեան տօնին համապարփակ պատմականը, արարողակարգն ու պատրաստութիւնը, հարկ է անդրադառնալ տօնին խորհուրդին եւ ճիշդ ձեւով նշելու հոլովոյթին մասին: Կասկածէ վեր է, որ Ս. Ծնունդը մարդկային արժանիքներու վերականգնման վեհ գաղափարներու եւ քրիստոնէական սկզբունքներու` խոնարհութեան, անկեղծութեան, ներողամտութեան եւ ողորմածութեան խօսուն պատգամ պարփակած է իր մէջ, որուն ականջալուր պէտք է ըլլայ իւրաքանչիւր քրիստոնեայ: Այսօր, սակայն, մարդիկ ոչ միայն իրենց ականջները փակած են այս պատգամներուն, այլ սկսած են Ս. Ծննդեան պարահանդէսներու ներկայ գտնուիլ, աղաւաղելով Ս. Ծննդեան խորհուրդին իսկական իմաստը: Հարկ է վերազարթնիլ եւ պահել մեր ընտանեկան Ս. Ծննդեան հաւաքները, որպէսզի կարենանք նոր սերունդին փոխանցել մեր պապերուն կտակած աւանդութիւնները ու պահպանենք ընտանեկան սէրն ու միաբանութիւնը:
