ԵՂԻԱ ԹԱՇՃԵԱՆ
Վերջերս նշանաւոր քաղաքագէտ Ֆրանսիս Ֆուքույամա հրատարակեց «Ինքնութիւն» խորագիրով գիրք մը, որուն վրայ կ՛արժէ կանգ առնել: «Ֆորէյն Աֆֆերզ»-ի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր 2018-ի թիւին մէջ Ֆուքույամայի յօդուածը եւ ապա անոր գիրքը կարդալէ ետք միտքս եկան որոշ հարցադրումներ, որոնք անպատճառ եզրակացութիւններու չեն յանգիր: Այս յօդուածով կ՛ուզեմ ներկայացնել անոր կարծիքները եւ որոշ հարցեր բարձրացնել մեր ներկայ իրականութեան մասին:
Համաշխարհայնացումը եւ արդիականացումը Արեւմուտքի մէջ բաւական շեղեցին գաղափարական ձախ եւ աջ կուսակցութիւնները իրենց սկզբունքներէն: Ժամանակին ձախը, որ կը պաշտպանէր աշխատաւորներուն իրաւունքները եւ դասակարգային պայքար կը մղէր յանուն աշխատաւորներու միութեան, այսօր սկսաւ զօրակցիլ ինքնութեան հարցին: Բազմաթիւ մարքսական եւ անիշխանական շարժումներ, մէջը ըլլալով` նոր ձախը, սկսան յառաջ մղել կիներու, միասեռականներու եւ գաղթականներու դատերը: Իսկ աջ-ազատականը, որ միշտ ճանչցուած եղած է տնտեսական ազատականութիւնը պաշտպանելու եւ տնտեսական հարցերուն մէջ պետութեան միջամտութիւնը սահմանափակելու հարցերով, այսօր սկսաւ պաշտպանել այլախոհութիւնը եւ համաշխարհայնացումը: Եւ այսպիսով, ընկերային ու տնտեսական հարցերը անհետացան կուսակցութիւններու ծրագիրներէն եւ ինքնութիւնը դարձաւ անոնց ծրագիրը:
Սակայն ինչո՞ւ այս աւանդական կուսակցութիւնները ստիպուեցան զիջիլ իրենց գաղափարներէն, եւ ինչպէ՞ս մէջտեղ եկաւ ծայրայեղ աջը:
Համաշխարհայնացումը սկսաւ փոխել ընկերութիւններ եւ գաղութներ, եւ հոս տնտեսական փոփոխութիւններու մասին չենք խօսիր, այլ` արմատական փոփոխութիւններու մասին: Մշակոյթներ սկսան փոխուիլ, Եւրոպան մէկ դար առաջուան «քրիստոնեաներու ակումբը» չէ այլեւս, ո՛չ ալ Միացեալ Նահանգները` ճերմակամորթներու կամ սեւամորթներու երկիրը. հոս նոր գոյներ եւ շարժումներ ծագեցան, ուր ամէն մէկ խումբ կը փորձէ իր ինքնութիւնը բարձր պահել: 1960-ականներուն սեւամորթները Միացեալ Նահանգներու մէջ պայքար մղեցին, որպէսզի ճերմակամորթներուն նման իրաւունքներ ունենան, ստացան քաղաքական իրաւունքներ, սակայն տակաւին խտրականութիւն կայ: Իսկ այսօր այդպէս չէ, այլ սեռային նոր խմբաւորումներ կը պահանջեն ինքնուրոյն ինքնութիւն ունենալ եւ այդպէս ճանչցուիլ պետութեան ու իրենց շրջապատին կողմէ: Ճանչցուիլ ոչ թէ արտաքին տեսքով, այլ ինչպէս որ իրենք կ՛ուզեն ճանչցուիլ:
Ըստ Ֆուքույամայի, պահպանողական խաւը, որ բաղկացած է գիւղացիներէ, հետզհետէ ճանչցաւ, որ իր ընկերային եւ տնտեսական առաջնահերթութիւնները անտեսուած են թէ՛ պետութեան եւ թէ՛ ընկերութեան կողմէ:
Ֆուքույամայի կարծիքով, եւրոպացիները, մասնաւորապէս անոնք, որոնք հողատէրեր էին կամ կու գան աւանդական ընտանիքներէ, իրենց շահերուն դէմ վտանգ տեսան: Այս վտանգը, ըստ իրենց, ունէր մշակութային, կրօնական եւ ինքնութեան երեսներ: Մշակութային վտանգը օտար ազգերու հոսքն էր դէպի Եւրոպա, մասնաւորապէս գաղթականները, որոնք պիտի վտանգէին եւրոպական ազատական կամ աւանդական արժէքները: Երկրորդ վտանգը իսլամներու վտանգն էր: Հոս ահաբեկչութեան եւ բռնութեան խնդիր կը ծագէր: Եւրոպացիին աչքով, իսլամութեան մէջ չկայ այլախոհութիւն, այլ իսլամութիւնը այն կրօնն է, որ բռնութեան կ՛ենթարկէ այլ կրօններ եւ սեռային խտրականութեան արժէքներու վրայ հիմնուած է: Վերջապէս` ինքնութեան խնդիրը. եւրոպացին ըլլայ Գերմանիոյ, Ֆրանսայի կամ արեւելեան Եւրոպայի մէջ, սկսաւ պայքարիլ իր ինքնութեան համար եւ հարց տալ, թէ ո՞ւր է հանդուրժողականութեան սահմանը եւ ինչո՞ւ կամ վասն ինչի՞ պիտի զիջի իր ազգային ինքնութենէն:
Բայց աւանդական կուսակցութիւնները այս բոլորը հաշուի չառին, այլ անոնք փորձեցին սիրաշահիլ սեռային եւ ցեղային փոքրամասնութիւնները: Ասիկա յստակ էր Միացեալ Նահանգներու մէջ, ուր սեւամորթները, միասեռականները, իսլամները եւ մեքսիքացիները քուէարկեցին յօգուտ Հիլըրի Քլինթընին, իսկ կաթողիկէները եւ աւետարանականներու մեծամասնութիւնը քուէարկեցին Տոնալտ Թրամփին: Սակայն գիւղերուն մէջ, ուր ճերմակամորթները մեծամասնութիւն կը կազմեն, մարդիկ տեսան, որ իրենց պահանջները անտեսուած էին նախկին նախագահ Պարաք Օպամայի վարչամեքենային օրով: Հետեւաբար բնական էր, որ անոնք իրենց քուէն պիտի տային Թրամփին, որ գաղթականներուն եւ այլախոհներուն դէմ ընտրապայքար կը մղէր:
Հետեւաբար գաղափարական սնանկութիւնը, որ 21-րդ դարուն աջակողմեան եւ ձախակողմեան կուսակցութիւնները ապրեցան, պատճառ դարձաւ, որ ծայրայեղ աջը ծնունդ առնէ: Այսպիսով, ինքնութեան խնդիրը դարձաւ զէնք մը` աջակողմեան շարժումներուն ձեռքը: Արդեօք այս բոլորը մեզի չե՞ն յիշեցներ Գերմանիան 1920-ականներուն, երբ ժողովուրդը քուէարկեց ի նպաստ նացիներուն, պարզապէս որովհետեւ ոչ մէկ յոյս տեսաւ աւանդական կուսակցութիւններուն մէջ:
Ինքնութիւնը դարձնելով քաղաքականութեան սուրը` շատ աւելի պիտի վտանգուի արեւմտեան ընկերութիւնը, ուր քայքայուած եւ բաժան-բաժան եղած ընկերութիւնը շատ աւելի դիւրին կ՛ըլլայ հարուածելը, եւ ասիկա կը սկսի տկարացնելով անոր ազգային արժէքները:
Վերջապէս, ժամանակը ուշ չէ, որ աւանդական կուսակցութիւնները Արեւմուտքին մէջ վերադառնան իրենց արմատներուն, վերատեսութեան ենթարկեն իրենց ընկերային-տնտեսական ծրագիրները եւ հեռու մնան ինքնութեան շահագործումներէ: Անշուշտ ասիկա ըսել չէ, որ պէտք է անտեսուի ցեղային կամ սեռային փոքրամասնութիւններու եւ կամ գաղթականներու իրաւունքը, սակայն անոնք պէտք է ներառուին ընկերային-տնտեսական ծրագիրներու մէջ եւ ոչ թէ օգտագործուին հարուածելու համար մեծամասնութեան շահերը:
Շատերուն համար կրնայ ծանր թուիլ, սակայն այսպիսի մօտեցումներ եւ քննարկումներ նախ պէտք է սկսիլ համալսարաններու մէջ: Սակայն անհանդուրժողականութիւնը եւ ծայրայեղականութիւնը կը սահմանափակեն որեւէ տեսակի երկխօսութիւն կամ այլակարծութիւն: Երբ անձնական կարծիքս յայտնեմ գաղթականներու հարցին մասին, միշտ ալ լսած եմ` «դուք ալ հայ էք, ժամանակին գաղթական էիք», կամ ալ` «ֆաշական» եւ այլ խօսքեր: Բայց զարմանալին այն է, որ երբ ժողովուրդէն խաւ մը աջակցի ազգայնական շարժումներու, բոլորը կը սկսին հետազօտութիւններ ընել, թէ ինչո՛ւ ասիկա կատարուեցաւ: Մոռնալով, որ պատասխանը հոն է, իրենց մէջ, հեռու պէտք է մնալ ինքնութեան քաղաքականացումէն:
