ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆ
Արդուին նահանգի Արդանուջ գաւառի Ադաքալ, (հայկական անուանումը` եւ Գեւհերնիք) թաղամասում հանդիպեցինք Շաւշաթ գաւառից եւ Շահբազ տոհմից ծագող (ըստ աւանդութեան, Շահբազները 4 եղբայր են եղել) 52-ամեայ Եաշար Քարաթաշին, ով աշխատում էր տեղի շուկայում: Ի դէպ, Ադաքալեն նախկինում բնակեցուած է եղել միայն հայերով: Ներկայում գիւղում ապրում են նաեւ քրտեր, սակայն բոշաներն այստեղ մեծամասնութիւն են կազմում: Եաշար Քարաթաշը նախ մեզ ցոյց տուեց գիւղում պահպանուած հայկական հետքերը, ապա հիւրընկալեց իր տանը եւ հաղորդեց հետեւեալ տեղեկութիւնները:
Եաշար Քարաթաշը Թուրքիայում մեզ հանդիպած բոշաների շրջանում ամենաշատն էր հետաքրքրուած իր արմատներով: Նա յայտնեց, որ յատուկ նպատակադրուած գնացել է Սվազ` Սեբաստիա, եւ այնտեղ հանդիպել տեղի բոշաների հետ, ովքեր պահպանել են իրենց լեզուն: Նա նաեւ պատմեց, որ ինքը ցանկացել է Արդանուջ գաւառում բացել լոմերի միութիւն, սակայն գիտակցելով, որ այստեղի բոշաները նման կազմակերպութիւնից ոչ թե սեփական մշակոյթի պահպանում, այլ զուտ նիւթական շահ կ՛ակնկալեն, հրաժարուել է այդ գաղափարից: Եաշար Քարաթաշը համոզուած էր, որ լոմերը պէտք է պահպանեն իրենց մշակոյթը, սակայն բոշաների մեծամասնութիւնը Թուրքիայում այդպէս չի մտածում:
Նա մեզ նաեւ յայտնեց, որ մի անգամ Խոփա եկած հայաստանցի բոշաների է հանդիպել ու իր տանը հիւրընկալել նրանց, եւ շեշտեց, թէ ցանկալի կը լինէր, որ հայաստանցիները, յատկապէս` մեր պետութեան մէջ բնակուող լոմերը կապեր եւ երկխօսութիւն զարգացնէին Թուրքիայի բոշաների հետ: Բայց եւ այնպէս, նա եւս ենթադրում էր, թէ լոմերի մշակոյթը նման է Ախլցխայի թուրքերի մշակոյթին: Ըստ նրա, հնում իրենց տղամարդիկ շրջազգեստ են կրել եւ դրանով պարել: Նախկինում բոշաները նախընտրել են վառ գոյները, սակայն ներկայում նրանց հագուստն առանձնապէս չի տարբերւում Թուրքիայի միւս ազգային հանրութիւնների հագուստից:
Եաշար Քարաթաշն ընդգծեց, թէ թուրքական պետութիւնը լոմերին հիմնականում որպէս անվստահելի տարր է ընկալել, եւ որ մինչեւ 1950-ական թուականները, այսինքն` ժողովրդավարների իշխանութեան գալը- չի թոյլատրել, որ նրանք ծառայեն թուրքական բանակում եւ պաշտօններ ստանան պետական հաստատութիւններում: Նրա խօսքով, ընդհանուր առմամբ, այստեղի բոշաներն իրենց ճնշուած են զգացել եւ հենց դրա պատճառով են գիտակցաբար մոռացութեան մատնել սեփական մշակոյթն ու լեզուն:
Թէեւ իր ընտանիքում պահպանուել է լոմաւրենը, բայց իրենց տանը նոյնպէս թուրքերէնը հիմնական հաղորդակցման լեզու է հանդիսանում: Ըստ նրա, հայերէն բառերի առկայութիւնն իրենց լեզւում պայմանաւորուած է համշէնցիների հետ սերտ շփումներով: Նրա կարծիքով, լոմերի մշակոյթը միախառնուած է հարեւան մշակոյթների հետ: Սակայն իրենց մշակոյթում առկայ են նաեւ միայն իրենց յատուկ տարրեր: Օրինակ` բոշաներն ունեն մէյ անուամբ երաժշտական գործիք, որը նման է սրինգին:
Նրա կինը` 43-ամեայ Մերիեմ Քարաթաշը, մեզ հետ զրոյցում նշեց, թէ իրենք բռնի են իսլամացուել եւ ամենավերջինն են իսլամ ընդունել Թուրքիայի ցեղային խմբերի մէջ, եւ որ 1980 թ. ռազմական յեղաշրջումից յետոյ` ֆաշիստ զօրավար Քենան Էվրենի իշխանութեան գալով, լոմերն աւելի մոլի եւ պահպանողական են դարձել կրօնի հարցում: Ի դէպ, նոյնը կարելի է ասել նաեւ միւս ցեղային խմբերի մասին: Մերիեմ Քարաթաշը բոշաների խոհանոցին յատուկ մի քանի ուտեստներ թուարկեց` քէթ` (գաթա), խենկել, բիշի, խաշոյ, քանչլամա, խաշիլ, փուչիքո, ֆեթիր:
Ի պատասխան մեր այն հարցին, թէ արդեօք բոշա կանայք ճնշուա՞ծ են ընտանիքում եւ հասարակութեան մէջ, նա ասաց, որ իր ամուսնու ներկայութեամբ չի կարող պատասխանել այդ հարցին` այդպիսով ակամա մատնելով իր ոչ այնքան ազատ դիրքն ընտանիքում:
Հիւրընկալուելով Քարաթաշների ընտանիքում` զրուցեցինք նաեւ Եաշար Քարաթաշի աւագ որդու հետ (Քարաթաշները 3 արու զաւակ ունեն): 23-ամեայ Օլճայ Քարաթաշն աւարտել է Կիւմիւշհանէի համալսարանի հաղորդակցութեան ճիւղը: Նա յայտնեց, որ բոշայ երիտասարդները չեն գիտակցում իրենց արմատները պահպանելու անհրաժեշտութիւնը, քանի որ հիմնականում ամաչում են իրենց ինքնութիւնից: Նա նաեւ նշեց, թէ լոմ երիտասարդները բաւականին հեռացել են սեփական արմատներից:
Նշենք, որ բոշաները Թուրքիայում աքլորակռուի աւանդոյթ ունեն: Վերջում Քարաթաշների ընտանիքը մեզ ցոյց տուեց յատուկ այդ նպատակով իրենց այգում պահուող աքլորներին:
19-ը նոյեմբերի, 2016 թ., Արդանուջ, Ադաքալէ,
Ուսումնասիրութիւնը կատարուել է ՀՀ սփիւռքի նախարարութեան հովանաւորութեամբ:
«Ակունք»
