Հարցազրոյց` Սիմոն Վրացեանի Հետ
1917-18 Թուականներու
Հայկական Իրադարձութեանց Մասին
ԹՂԹԱԿԻՑ.- Մեծարգո՛յ պարոն Վրացեան, 1917 թուի ռուսական զոյգ յեղափոխութիւնների եւ նրանց հետ կապուած հայկական իրադարձութիւնների վերաբերեալ «ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ» ռատիոկայանի հայկական խմբագրութիւնը բազմաթիւ հաղորդումներ է տուել եւ շարունակում է տալ: Մենք այժմ, «ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑՆԵՐԸ 1917-18 ԹՈՒԱԿԱՆՆԵՐԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ» հաղորդաշարքի շրջանակում, հարցազրոյցներ ենք կազմակերպում մեր ազգային-քաղաքական այն վեթերան գործիչներին հետ, որոնք ժամանակին ականատես եւ մասնակից են եղել յիշեալ իրադարձութիւններին: Դուք ձեր «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆ» գրքում, «ԿԵԱՆՔԻ ՈՒՂԻՆԵՐՈՎ» վեցհատորեայ յուշերի առանձին գրքերում, յօդուածներում ու այս կամ այն առիթով արդէն շատ բան էք ասել նաեւ 17-18 թուականների դէպքերի մասին: Բայց, քանի որ Հայաստանի մեր ունկնդիրները հնարաւորութիւն չունեն շփուելու ձեր աշխատութիւնների հետ, ապա շատ պիտի խնդրէի, որ պատմէք, թէ դուք անձամբ ինչպէ՞ս ընդունեցիք 1917 թուի փետրուարեան յեղափոխութեան փաստը:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Ես շատ շնորհակալ եմ, որ «ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ» ռատիոկայանը ինձ եւս դրել է այն անհատների շարքում, որոնք կարող են լուսաբանել հանրային միտքը` 17-18 թուականների մասին: Պէտք է ըսեմ, որ անձնապէս մեծ ուրախութեամբ ընդունեցի Ռուսաստանի յեղափոխութիւնը, որովհետեւ թէ՛ ընդհանուր համառուսական շրջանակում, թէ՛ Կովկասում եւ թէ՛ մասնաւորապէս Հայկական հարցին վերաբերմամբ, Ռուսաստանի վարչութիւնը դարձել էր անտանելի եւ Հայկական հարցը մտել էր փակուղիի մէջ: Կային անհատներ, ի հարկէ, որոնք վերապահութիւն ունէին, բայց խօսքը իմ մասին է, ես որեւէ վարանում չունէի այդ հարցում:
ԹՂԹԱԿԻՑ.- Պարո՛ն Վրացեան, իսկ առհասարակ հայ ժողովուրդն ամբողջութեամբ եւ հայ ազգային-քաղաքական կազմակերպութիւններն առանձին-առանձին ի՞նչ վերաբերմունք ունէին այդ յեղափոխութեան նկատմամբ:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Պէտք է ասեմ, որ հայ ժողովուրդը ընդհանուր կերպով եւ բոլոր կազմակերպութիւնները անխտիր, խօսքս, ի հարկէ, այն ժամանակ գոյութիւն ունեցող կազմակերպութիւններու մասին էր, նոյն զգացումներով ընդունեցին ռուսական յեղափոխութիւնը, ինչ որ եւ ես: Այսինքն ուրախ էի, որ Նիքոլայ ցարը տապալուել է, որ` Կովկասի վարչաձեւը փոխուել է, եւ որ` նոր վարչութիւնը տեղը գրաւել է:
ԹՂԹԱԿԻՑ.- Յարգելի՛ պարոն Վրացեան, յայտնի է, որ փետրուարեան յեղափոխութիւնից յետոյ դուք Նիկոլ Աղբալեանի եւ Աւետիք Շահխաթունեանի հետ միասին անցաք Թիֆլիսի «ՀՈՐԻԶՈՆ» թերթի գլուխ: Յայտնի է նաեւ, որ «ՀՈՐԻԶՈՆ»-ը շարքային թերթ չէր, այլ` ժամանակի կովկասահայ առաջնակարգ ազգային-գաղափարական բեմը: Արդեօք չէի՞ք ցանկանայ որոշ մանրամասնութիւններ պատմել այն ժամանակուայ հայ մամուլի եւ յատկապէս «ՀՈՐԻԶՈՆ»-ի մասին:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Այո՛, ինչպէս գիտէք, մամուլը Ռուսաստանում, ցարական վարչաձեւի շրջանում, խիստ քննութեան տակ էր, եւ բնականաբար կովկասեան թերթերն էլ ենթակայ էին քննութեան: Ցենզուրան, որ իր ձեռքը առել էր ամբողջ մամուլը եւ թէեւ այդ ուժը չունէր, կարելի է ըսել, վարելու համար այդ մամուլը, բայց մեծ ազդեցութիւն ունէր մամուլի ուղղութիւնների վրայ: Հայ մամուլը մասնաւորապէս ուրախ չէր, որովհետեւ հակառակ ազատութեան` հայ թերթերը եւս գրաքննութեան տակ էին, եւ հայ թերթ ունենալը շատ էլ դիւրին չէր: Մեծ չէր քանակը հայ թերթերուն Կովկասի մէջ, որոնք սեղմուած էին գրաքննութեան կողմից: Ռեժիմի տապալումը բնականաբար պիտի ազատէր եւ մամուլը, եւ, ինչպէս Գամառ Քաթիպան է ասում` «Հազար ազգաց ազատութիւնը հնչեց ցարական գահի տապալումով»:
ԹՂԹԱԿԻՑ.- Պարո՛ն Վրացեան, ձեր տպագիր յուշերից գիտենք, որ դուք 17 թուի ամրանը գումարուած` Մոսկուայի համառուսական պետական խորհրդակցութեան սակաւաթիւ հայ մասնակիցներից էք եղել: Ի՞նչն էք համարում այդ խորհրդակցութեան դրդապատճառը եւ նրա աշխատանքների բնորոշ կողմը: Արդեօք հոկտեմբերեան գալիք յեղաշրջման նախանշաններ նկատւո՞ւմ էին այնտեղ:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Կարելի չէ ըսել հոկտեմբերեան յեղաշրջման, բայց յեղաշրջման նախանշաններ կային: Արդէն տեղի էր ունեցել պոլշեւիկեան ապստամբութիւնը յուլիսին, միեւնոյն ժամանակ աւելի աջ կողմ` զօրքի մէջ դժգոհութիւն կային, դեռ երկիրը անտանելի վիճակի մէջ էր: Ժողովրդի համար ապրուստի պայմանները սղած: Այն, ինչ որ ժողովուրդը պահանջում էր, չէր իրագործւում: Հողը չէր բաժանւում, պատերազմը չէր վերջանում, եւ ռուս մուժիկը ներքնապէս դժգոհ էր կացութենէն: Այնպէս որ, պոլշեւիկեան շարժումը մէկն է այն նշաններէն, որ առաջ բերին Մոսկուայի ժողովի գումարումը: Եթէ ժամանակին գումարուէր Սահմանադիր ժողովը, բնական է, այդ տեղի չէր ունենայ: Մոսկուայի ժողովը տեսակ մը նախասահմանադրական սահմանադրութիւն էր: Եւ Մոսկուայի ժողովին մէջ, գլխաւորաբար մտահոգութիւնը, որ արտայայտւում էր, պահել ռեժիմը, որովհետեւ ռեժիմը տատանւում էր աջի, ձախի, պոլշեւիզմի, ծայրայեղ պոլշեւիզմի եւ մեղմերու միջեւ: Կարելի է ըսել, որ Ռուսաստանը շատ բան էր սպասում Մոսկուայի ժողովից եւ չստացաւ, որովհետեւ այդ ժողովը չէր կարող տալ, ինչ որ ժողովուրդը ուզում էր, եւ ինչ որ երկիրը կարող էր անել` կացութիւնից դուրս բերելու: Ռուսաստանը ձգտում էր վերջացնել պատերազմը, այդ ժողովը չէր կարող տալ: Ռուսաստանը ձգտում էր հողաբաժանութեան փութացման, այդ ժողովը չէր կարող տալ: Մի խօսքով, Մոսկուայի ժողովը գեղեցիկ ձեռնարկ էր, բայց` անարդիւնք: Եւ իսկապէս ոչ մի կարգ ու կանոն չկար:
