Խմբագրական
Թուրքիա
Այնպէս Ինչպէս Որ Է
Արտատպեցինք Հայաստանի երիտասարդ եւ շնորհալի արձակագիրներէն Վարդգէս Պետրոսեանի «Կարս 1965-ին…», իր արտաքին տարազով ուղեգրութիւն մը, սակայն խորքին մէջ ամբողջական ողբերգութիւն մը` ֆիզիքապէս եւ բարոյապէս աստիճանաբար քայքայուող երկրի մը, որ կը կոչուի Թուրքիա, երբեմն օսմանեան «հզօր» կայսրութեան վերջին մնացորդը:
Քսաներորդ դարու քաղաքակրթութեան աներեւակայելի նուաճումները, որոնց մասնակից կը յառաջդիմեն իրենց անկախութեան դեռ նոր տիրացած արաբական երկիրները, Հայաստանն ու սփիւռքը եւ զուգահեռ այս վերելքին, հակադիր եզրի մը վրայ կեցած, անկումէ անկում գահավիժող Թուրքիան, որ վերջին յիսնամեակին պարպուած իր ստեղծագործ եւ շինարար աւիշէն` հայութենէն, կը պահէ դեռ սնանկացած իր գոյութիւնը շնորհիւ մեծ պետութեանց անթացուպերուն:
1915-ին Թուրքիոյ գործադրած Ցեղասպանութիւնը դարձաւ դատավճիռը իր ներկայ անստեղծագործ եւ եղկելի գոյավիճակին: Մասնաւորաբար ամայացած արեւելեան նահանգները, ուր համատարած տգիտութիւնն ու թշուառութիւնը, իբրեւ երկնային պարգեւ թրքական «քաղաքակրթութեան», տարածեց իր հովանին` հասցնելով երկիրը յետադիմութեան ստորնագոյն աստիճանաչափերուն:
Կարս 1965.- Գրագէտ Վարդգէս Պետրոսեան կը շրջի: Կը հասնի Անգարա, Պոլիս, Զմիւռնիա, Պուրսա, կ՛անցնի Կարս, Սարըղամիշ, Կարինի ճամբաներէն, լուսանկարչական ափարատ չէ վերցուցած, սակայն անոր սիրտը դարձեր է լուսանկարչական ինքնագործ ափարատ, կը լուսանկարէ մասնաւորաբար արեւելեան նահանգները` հայ մարդու, հայ գրողի տառապանքին ներքին լոյսերովը, կը լուսանկարէ, եւ «պատերի տակ մարդիկ են` նստած նարդու, թէյի բաժակների շուրջը, նայում են մեզ զարմացած շշմած: Մենք նոյնչափ զարմացած ենք, կառքեր, ցեխ, փուքսող վառուող քուրա, ցեխաջրի մէջ բոպիկ ոստոստող երեխաներ, լուսամուտներում վառուող նաւթի ճրագներ, ոչ մի ապացոյց, որ աշխարհում 20-րդ դար է` 1965»:
Ծոյլ, ճակատագրապաշտ թուրքն է, ո՛չ թէ շինած, այլ քանդած է, ինչ որ գոյութիւն ունէր դեռ յիսնամեակ մը առաջ:
Կը գրէ Պետրոսեան. «Սա Կարսն է, Առաքելոց եկեղեցին: Եկեղեցու ոտքերի տակ Կարսաչայն է: Գետում ջուր չկայ: Ես նայում եմ եկեղեցու աչքերին: Գմբէթի շուրջ բոլոր քարէ առաքեալներն են, տասներկուսը պիտի լինեն կարծեմ: Ես գիտեմ եկեղեցին փոքրիկ զանգակատուն էլ ունէր մի ժամանակ, քանդել են: Եկեղեցու դէմ-դիմաց Կարսաչայի հակառակ ափին, մզկիթ է: Ես նկատում եմ` մզկիթի պատը շարուած է հայոց եկեղեցու քարերով, երեւի` զանգակատան քարերով, որ քանդել են: Ես տեսնում եմ` քարերից մէկի վրայ դեռ մնացել է անանուն վարպետի քանդակած խաչը»: Հայուն դրոշմն է: Զոհին անջնջելի կնիքը, որոնցմէ չէ կրցած յիսուն տարի ետք իսկ ձերբազատիլ թուրքը: Ո՛չ միայն չէ կրցած ձերբազատիլ, այլ ըստ գրագէտ Պետրոսեանի սրտի ափարատին, իգդիրցի թուրքը դառնութեամբ կը յայտնէ, թէ` «Իգդիրում չորս հայ ընտանիք կայ ու ամենալաւ, ամենամաքուր տներն էլ իրենցն են, չեմ հասկանում»:
Իգդիրցի թուրքը չի հասկնար, չի կրնար լուծել առեղծուածը, թէ ինչպէ՛ս ջարդուած ժողովուրդի մը վերջին բեկորները` չորս հայ ընտանիք կ՛ապրին ամենալաւ տուներու մէջ, երբ ինք` թուրքը` «յաղթող» ու ջարդարար, զրկուած է այդ բարիքներէն:
Բայց կը հասկնայ հայ մարդը: Կը լուծէ առեղծուածը իր սրտի ափարատով, երբ կ՛ըսէ. «Կանգնած եմ Առաքելոց եկեղեցու առաջ եւ ինձ թուում է` կեանքում առաջին անգամ է, որ հասկանում եմ մարդկային տխրութիւնը: Եկեղեցին ինձ հայ մայր է թուում, որի զաւակին խլել են: Ես ուզում եմ նրան ասել. «Բարե՛ւ, սիրելի՛ս, մի՛ խռովիր, դու նոյնիսկ այդ վիճակում պարտուած չես, նոյնիսկ այդպէս չես կոտրուել»: Եկեղեցին լուռ է, նրա դիմաց Կարսաչայն է, որտեղ ջուր չկայ, իսկ ետեւում բերդն է, որտեղ տարիներ առաջ իրենց պատուի համար մեռել են հայ քաջորդիները, եւ որի գլխին հիմա թուրքական դրօշէ մեխած…»:
Սակայն, հակառակ այդ մեխուած դրօշին, թուրք մուրացիկ երեխաներ կը պաշարեն հայ ճամբորդը, եւ ան կու տայ անոնց հայկական հաց, հայկական միրգ:
Կեղծ սեփականատէրը` թուրքը, իր անսեփական հողերուն վրայ, անչափելի թշուառութեամբ, դեռ կարօտ է հայկական հացին, հայկական միրգին:
Այսպէս էր երէկ, այսպէս է այսօր:
