«Պիրկիւն.Նեթ Հապեր» կայքէջը կը գրէ, որ իրենց աշխատակիցները Անատոլուի մէջ պրպտումներու ձեռնարկած են հարիւր տարի առաջ պատահած հայկական դէպքերու մասին: Վկայութիւններ հաւաքած են պատմութեան գիրքերէ, նաեւ` այդ օրերը ապրած անձերու ժառանգորդներէն: Անոնք մեզի կը փոխանցեն հետեւեալ շահեկան տեղեկութիւնները:
«ՄԱՐՄԱՐԱ»
Տեղահանութեան որոշմնագիրը Մերզիֆոնի մէջ 1915-ի յունիսին պաշտօնապէս յայտարարուած էր: Սակայն այդ թուականէն առաջ քաղաքին մէջ ձերբակալութիւնները սկսած էին: Առաջին հերթին 50 հայեր ձերբակալուեցան եւ Սվազ տարուեցան:
12 յունիսին ձերբակալուածները 15 յունիսին ֆիզիքապէս ազատ արձակուեցան: Առաջին խմբակը, որ 300 տղամարդոցմէ կը բաղկանար, Չորումի ճամբուն վրայ, Էլեք առուակին մօտ տարուեցաւ: Այս խումբին անձնապէս կ՛ընկերանար գաւառապետ Ֆայիք պէյ եւ ոստիկան զօրաց հրամանատարը` Մահիր: Հայ տղամարդիկը այստեղ պարտադրուեցան մերկանալ, յետոյ կացիններու հարուածներով անգթաբար սպաննուեցան: (Հայոց ցեղասպանութիւն, Ռէյմոնտ Գէորգեան, էջ 639, «Իլեթիշիմ» հրատարակութիւն): Գիրքին մէջ պատմուած պատմութիւններն ու այլ մանրամասնութիւնները տրուած են այդ շրջանի պաշտօնական թղթակցութիւններու, դատարանի վճռաթուղթերու, ապահովութեան տեղեկագիրներու հրապարակումով: Դէպքին վրայէն 100 տարի անցած ըլլալով հանդերձ, երկրորդ ականատեսներու վկայութեամբ այս պատմութիւններուն հասնիլ հնարաւոր է: Միջոցէ մը ի վեր այս նիւթի մասին վաւերագրութիւն հաւաքելու համար Անատոլուի մեծ ու պզտիկ վայրերուն մէջ կը շրջագայինք: Վերեւ յիշուած «կացինահարումով սպանութեան» հետքերուն հասանք: Խօսեցանք քիւրտ Էլպիզի գիւղի 80-85 տարեկան բնակիչի մը հետ:
Անոր բերնէն` պատմութիւն մը ահաւասիկ.
Հազարապետ մը պատերազմի աւարտին իր գիւղը կը վերադառնայ: Կեաւուր մը հազարապետին դրամ կը խոստանայ, որպէսզի զինք ազատ արձակէ: Հազարապետը զայն մէկ կողմ կը պահէ, միւսները ամէնքն ալ կը գլխատէ: Յետոյ այս վերջինին կը դառնայ, որպէսզի զայն եւս սպաննէ: Կեաւուրը յանկարծ ոտքի կը կանգնի եւ հազարապետին կը փաթթուի. «Զիս մի՛ սպաններ» կ՛ըսէ: Հազարապետը զայն եւս կը սպաննէ: Այդ գիշեր շատ վախցած հոգեվիճակով տուն կը վերադառնայ, սակայն մէկ քանի օր ետք կը մահանայ:
Երկրորդ գիւղացի մը կը պատմէ. «Կեաւուրները սա առուակին մօտ վրայէ վրայ դիզեր են: Դրամի ծարաւի մարդիկը մէկ առ մէկ անոնց գրպանները խուզարկեր են գտնելու համար ոսկեդրամ կամ որեւէ գոհարեղէն: Բայց չեն գտեր»:
Իսկ 87-ամեայ կին մը ապացուցելու համար, որ թուրքերը բարեխիղճ մարդիկ են, սա օրինակը տուաւ.
«Մերզիֆոնի մէջ հայու մը տան վերնայարկին վրայ հաւաքեր են իրենց ծնողները սպաննուած մանուկները: Վարի յարկին վրայ սկսեր են փայտեր դիզել, շէնքը հրկիզելու նպատակով: Ինչպէս պատահեր է` յայտնի չէ, մէկը տոքթոր Ահմետ Համտի պէյին լուր տուեր է այս պատրաստութեան մասին: Տոքթորը գացեր է դէպքին վայրը եւ չարագործ մարդոց երեսն ի վեր պոռացեր է. «Ձեր ըրած խայտառակութիւններ բաւ չեկա՞ն, հիմա ալ ասիկա՞ պիտի ընէք»: Այս ըսելով` տղաքը այնտեղէն ազատեր է:
Այս պատմութիւնը պատմեց մէկը, որ այնտեղէն փրկուած էր: Մինչեւ չորս տարի առաջ այդ մարդը սա դիմացը կը բնակէր: Ես անկէ լսեցի: Ազատարար տոքթ. Ահմետ Համտիին անունը այսօր տրուած է Մերզիֆոնի մէջ հայկական եկեղեցիին (ներկայիս` մշակոյթի կեդրոն) գտնուած փողոցին: Հայեր երախտագիտութեամբ կը յիշեն տոքթ. Ահմետ Համտին»:
Հապա՞ միւսները:
Մեծամասնութեան մէջ են այդ միւսները:
