1915 Թիւ, Էջմիածին
(Հատուած Մը Մարտիրոս Սարեանի Յուշերէն)
«Սովետական Արուեստ» ամսագրի 1965-ի 4 համարին մէջ, հրատարակուած է հատուած մը հռչակաւոր նկարիչ Մարտիրոս Սարեանի յուշերէն: Հեղինակը, նկարիչի իրապաշտութեամբ եւ դիտելու բացառիկ կարողութեամբ, կը նկարագրէ 1915-ի կոտորածներէն փրկուած հարիւր հազարաւոր գաղթականներու ողբերգական վիճակը Արաքսի տօթակէզ հովիտին մէջ:
… Հաստատուեցի Էջմիածնում, Սուրբ Հռիփսիմէի սենեակներից մէկում, որ տրամադրեց ինձ Գարեգին Յովսէփեանը:
Դրութիւնը սոսկալի էր:
Շողակաթ, Հռիփսիմէ, Գայեանէ եկեղեցիների շուրջը, հին Վաղարշապատով մէկ, մինչ Զուարթնոցի աւերակները, լցուած էին մահուան ճիրանների մէջ խեղդուող փախստականներով: Դա Վանի շրջանից գաղթած հայերի մի փոքր մասն էր` գլխաւորապէս կենդանի մնացած կանայք, երեխաներ, ծերեր: Հազուագիւտ էին տղամարդիկ, որոնք ինչ-որ հրաշքով փրկուել էին կոտորածից:
Մօտ երկու-երեք հարիւր հազար հալածականներ: Նրանցից ոմանք խմբուել էին անտառում, ոմանք` փողոցներում, պատերի տակ: Կային եւ սայլեր, եզներ, կովեր ունեցողներ, որոնք նրանց հետ միասին դանդաղ թափառում էին Երեւանի խճուղում կամ Աշտարակի ճանապարհների վրայ…
Աշխատաւոր, հազարամեակների կուլտուրա ունեցող, նստակեաց, անմեղ ժողովուրդը փախել էր դէպի Ռուսաստան` փրկութիւն գտնելու թուրքական բաշիբոզուկների արիւնոտ սրից:
Ծանր է օգնութեան կազմակերպումը: Ցարական անհոգի կառավարութիւնն ու անսիրտ չինովնիկները խանգարում էին մթերքների, դեղորայքի արագ փոխադրմանը, որ առանց այն էլ մեծ դժուարութեամբ էր ձեռք բերուել օգնութեան կոմիտէի կողմից:
Հայաստանի բարձրաբերձ, առողջարար կլիմայական պայմաններից իջնելով ցած, Արաքսի տօթակէզ հովիտը, մահուան, քաղցի ճիրաններում ժողովուրդը շնչահեղձ էր լինում իր վերջին կայանում: Երեւացին ամէն տեսակ վարակիչ հիւանդութիւններ` տիֆ, քոլերա եւ այլն, օրական կուլ տալով բազմաթիւ մարդկանց կեանքը: Մեռածներին տեղափոխելու կամ թաղելու ոչ մի միջոց չկար: Դիակները թափուած էին համատարած դժոխքի այդ սպանդանոցում` կենդանի ու կիսակենդան մարդկանց կողքին:
Մա՛հ, մա՛հ` անխուսափելի եւ ահաւոր…
Երեկոյեան դէմ, մթնշաղին տարածւում էր մահուան հեծեծանքի տխուր երգը մարդկային հսկայական ծովի վրայով, մինչ ծեր Արարատը` մէկ բարձրաձայն, մէկ խլանալով, մէկ հեռանալով ու կորչելով մթամած հովտի տագնապահար խութերում: Միայն գիշերուայ ժամերին մի փոքր հանդարտւում էին հառաչանքները, մեռնողների վայոցը, ցաւագին ճիչերը: Իսկ լուսադէմը գերեզմանային զարհուրելի մի հանդարտութիւն էր բերում իր հետ: Կարծես մահը լափում էր օրուայ իր հասանելիքը եւ քուն մտնում…
Ամէնուրեք վխտում էին մարդկային կերպարանքից զրկուած, բզկտուած ու հիւանդ որբեր: Ո՞ր մէկին տեղաւորէիր Վաղարշապատում, Աշտարակում կազմակերպուած մի-երկու մանկատներում: Որի՞ն ուտելիք, դեղ հասցնէիր…
Գէորգեան Ճեմարանը Յովհաննէս Թումանեանը դարձրել էր որբանոց: Շէնքի շուրջը փռուած էին հարիւրաւոր փոքրիկների դիակներ, որոնց արանքներում, այստեղ-այնտեղ, նստած կամ պառկած էին մահամերձ ու արիւնահոսութեամբ տառապող երեխաներ:
Մեռնողների, հիւանդների անսահման ծովը վերջ չունէր:
Վարակի մի անտանելի հրդեհ էր դա: Այդ ահռելի ու սարսռիչ պատկերի ֆոնին տեղ տեղ ծանրօրէն ճռնչում էին մեռելներով բեռնաւորուած սայլեր: Մեռելների հետ բեռնաւորում էին դեռեւս կենդանի, ուշագնաց մարդկանց եւս…
Աշխատում էինք գիշեր ցերեկ, անդադրում: Կոմիտէի անդամները անձնազոհ պայքարում էին մահուան դէմ, բայց մահը յաղթում էր…
Հռիփսիմէի պատերի տակ ծուարել էին Պատի գիւղից փախած 111 մարդ: Ինչ-որ սրիկաներ գիշերը թալանել էին նրանց: Առհասարակ գիշերային գողութիւնը մեծ չափերի էր հասնում: Գողութիւն… գաղթականներից: Նոյն սրիկաները, օգտուելով ստեղծուած դրութիւնից, նրանց միջից ընտրում էին գեղեցիկ աղջիկներին ու տանում…
Գաղթականների այդ խմբի մէջ էր նաեւ բարակիրան, մի հայուհի, իր փոքրիկների հետ: Ամէն անգամ նրանց մօտով անցնելիս չէի կարողանում հիացմունքս ու յուզմունքս պահել: Երեխաներից մէկը հիւանդացել էր փորլուծով: Տարա մանկական հիւանդանոց, բայց չփրկուեց… Իրար ետեւից մեռան նաեւ նրա երեք սեւաչ եղբայրները…
Մայրը ամէն մէկին պատանք էր կարել իր հագուստներից եւ դիակները շարել իրար մօտ: Կենդանի էին մնացել մայրը եւ ամենափոքրիկը: Մի երկու օր յետոյ այցելեցի նրանց… Պատանքում էր վերջին զաւակին, հագուստի վերջին պատառիկով: Գրեթէ մերկ էր: Եւ որովհետեւ թելը վերջացել էր, իր երկար, սաթի պէս սեւ հիւսքերից քակել, անցկացրել էր ասեղին եւ կարում էր պատանքը…
Քարացայ տեղումս: Յետոյ երերացի: Բայց ուժերի լարումով հաւաքեցի ինձ: Ի՞նչ անել… Երբեք ինձ այդքան խեղճ ու անզօր չէի զգացել` ոչինչ չէի կարող անել… եւ այս գիտակցութիւնը սպաննում էր ինձ:
Վեհափառ Կաթողիկոսին Ճառը
Նախագահ Հելուի Անթիլիաս Այցելութեան Առթիւ
Կիրակի, 6 յունիսին, Լիբանանի Հանրապետութեան նախագահ Շարլ Հելու այցելեց Անթիլիաս եւ ներկայ գտնուեցաւ Հոգեգալստեան հանդիսաւոր Ս. պատարագին:
Այս առթիւ կաթողիկոսարանի վեհարանի դահլիճին մէջ տեղի ունեցած ընդունելութեան ընթացքին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ վեհափառ կաթողիկոս Խորէն Ա. խօսեցաւ հետեւեալ իմաստալից ճառը.
Ձերդ վսեմութիւն,
Անհուն սիրով եւ սրտալից ցնծութեամբ է, որ կ՛ողջունենք այսօր ձեր բարեբաստիկ այցելութիւնը այս հոգեւոր հաստատութենէն ներս, ի ներկայութեան բազմահազար հայ հաւատացեալներու, որոնք այս պահուս խուռներամ հաւաքուած են հոս` անգամ մը եւս յայտնելու համար իրենց մեծարանքն ու հաւատարմութիւնը Ձերդ վսեմութեան, ձեր գլխաւորած պետութեան եւ լիբանանեան պանծալի հայրենիքին:
Այս տարի, բարեբախտ զուգադիպութեամբ մը, մեզի հետ կ՛ողջունեն ձեզ նաեւ Կիլիկեան Մեր Աթոռի բոլոր թեմերու հոգեւոր առաջնորդներն ու Ազգային իշխանութեանց ներկայացուցիչները, որոնք միւռոնօրհնութեան փառաշուք արարողութեան ներկայ գտնուելու համար փութացած էին Ս. Աթոռ` բազմահազար ուխտաւորներու հետ միասին Ամերիկայի Մ. Նահանգներէն, Իրանէն, Յունաստանէն, Կիպրոսէն, Սուրիայէն եւ այլ երկիրներէ: Արդարեւ, մեր թեմակալ առաջնորդները եւ թեմերու Ազգային իշխանութեանց ներկայացուցիչները Կիլիկեան Ս. Աթոռի ընդմէջէն իրենք զիրենք սերտօրէն կապուած կը զգային Լիբանանի եւ անոր մէջ կը տեսնեն իրենց երկրորդ հայրենիքը:
Ձեր շնորհաբեր այս այցելութեան առթիւ սրտի պարտք կը զգանք աղօթելու առ Ամենաբարին Աստուած, որ մշտատեւ առողջութիւն, անսահման համբերութիւն եւ երկնային իմաստութիւն պարգեւէ ձերդ վսեմութեան, որպէսզի ձեր հոգեկան արժանիքներովն ու առաքինութիւններով, ինչպէս նաեւ ձեր անշահախնդիր նուիրումովն եւ զոհաբերութեամբը բարիքներ ապահովէք լիբանանեան մեր հայրենիքին քաղաքական, ընկերային, տնտեսական եւ վարչական մարզերէն ներս:
Վսեմաշո՛ւք պարոն նախագահ,
Լիբանանեան այս գեղեցիկ հայրենիքին խաղաղ եւ արագ ծաղկումին եւ բարգաւաճումին գաղտնիքը Մենք կը տեսնենք հրաշալի այն ներդաշնակութեան մէջ, ուր այլազան համայնքներ, սիրուն ծաղկեփունջի մը նման, կ՛ապրին կողք կողքի, սիրոյ եւ փոխադարձ վստահութեան մթնոլորտի մը մէջ եւ կը գործեն եղբայրական անքակտելի կապերով զօդուած իրարու, իրենց միակ նպատակ ունենալով այս սիրելի հայրենիքին բարօրութիւնն ու բարգաւաճումը եւ անոր իւրաքանչիւր զաւկին երջանկութիւնը եւ ապահովութիւնը:
Ներդաշնակ եւ համերաշխ գործակցութեան եւ փոխադարձ սիրոյ ու յարգանքի այս սքանչելի ոգին, որ մեծամեծ նուաճումներ կատարած է լիբանանեան մեր հայրենիքին ու անոր ժողովուրդին վերելքին համար, պէտք է պահենք ու պահպանենք մեր աչքին լոյսին պէս` ի սէր եւ յօգուտ այս երկրի յարաճուն ծաղկումին եւ բարձրացումին:
Կաթողիկոսական Մեր Ս. Աթոռը, որ 35 տարիներէ ի վեր հաստատուած է Լիբանանի այս գեղածիծաղ ափերուն վրայ, իր հոգեւոր զաւակներուն միջոցաւ իր ամբողջանուէր աջակցութիւնը կը բերէ լիբանանեան հայրենիքին եւ անոր ազնիւ ժողովուրդին բարօրութեան ու բարգաւաճումին:
Ձերդ վսեմութեան այս այցելութիւնը ջերմ սիրով եւ ուրախութեամբ կը լեցնէ այսօր Մեր եւ Մեր զաւակներուն սրտերն ու հոգիները եւ լաւագոյն առիթը կ՛ընծայէ Մեզի, յանուն մեր ժողովուրդին անգամ մը եւս յայտնելու ձեզի եւ ձեր գլխաւորած պետութեան, Մեր խորունկ եւ անջնջելի սէրն ու նուիրումը լիբանանեան փառապանծ այս հայրենիքին: Հայ ժողովուրդը միշտ եղած է եւ միշտ պիտի ըլլայ հաւատարիմ, օրինապահ եւ պարտաճանաչ քաղաքացի եւ պիտի շարունակէ իր շինարար եւ ստեղծագործ աշխատանքը այս հայրենիքի վերելքին ու բարգաւաճումին համար:
Այս սուրբ տօնին առթիւ, յարգելի՛ պարոն նախագահ, ի խորոց սրտի, անգամ մը եւս կ՛աղօթենք, որ բարձրեալն Աստուած պարգեւէ ձեզի քաջառողջ եւ երջանկալից երկար կեանք` բոլորով սրտիւ նուիրուելու համար լիբանանեան այս օրհնեալ հայրենիքի ծառայութեան եւ անոր բոլոր զաւակներուն բարօրութեան:
– Կեցցէ՛ հանրապետութեան նախագահ Շարլ Հելուն:
– Կեցցէ՛ մեր սիրելի Լիբանանը:
